Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1.1 Những vấn đề lý luận về thực hiện nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm vụ án hình sự 1. Nhận thức chung về nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự Nguyên tắc tranh tụng là một trong những nguyên tắc cơ bản của Luật TTHS Việt Nam, chi phối toàn bộ quá trình xét xử và mang tính định hướng chỉ đạo cho toàn bộ quá trình giải quyết vụ án. Theo từ điển tiếng Việt “nguyên tắc” là “Điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loại việc làm”.
Giáo trình Luật TTHS, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2001 cũng xác định nguyên tắc là “tư tư ng chỉ đạo, quy tắc cơ bản của một hoạt động nào đó” [5, tr. Trong khoa học pháp lý, theo nghĩa chung nhất thì nguyên tắc của pháp luật là những nguyên lý, tư tư ng chỉ đạo cơ bản có tính chất xuất phát điểm, thể hiện tính toàn diện, linh hoạt và có ý nghĩa bao trùm, quyết định nội dung và hiệu lực của pháp luật [7, tr. Nguyên tắc TTHS là những phương châm, định hướng chi phối và giải quyết toàn bộ các giai đoạn TTHS hoặc một số giai đoạn TTHS và mang tính chất định hướng cho mọi hoạt động và hành vi tố tụng [99, tr. Theo từ điển tiếng Việt “tranh tụng” là “sự kiện cáo lẫn nhau” giữa bên nguyên và bên bị có lập trường tương phản, yêu cầu Tòa án phân xử [7, tr.54]; Còn theo nghĩa Hán Việt thì thuật ngữ tranh tụng được ghép từ hai từ “tranh luận” và “tố tụng” có nghĩa là tranh luận trong tố tụng.
Như vậy, dưới góc độ chung về ngôn ngữ học thì “tranh tụng là sự kiện, cáo buộc lẫn nhau giữa hai bên có lợi ích đối lập nhau”. Xét dưới góc độ pháp lý, tranh tụng là một quá trình tố tụng diễn ra trong hoạt động tố tụng tư pháp (bao gồm tố tụng dân sự, tố tụng hành chính, tố tụng hình sự). Tranh tụng xuất hiện khi có sự xung đột, mâu thuẫn về lợi ích giữa các bên trong cùng Downloaded by MAI ??I CÁT (maingoc0911.com) một vấn đề, Tranh tụng chỉ kết thúc khi vấn đề được giải quyết thông qua một quyết định, bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Như vậy tranh tụng là một quá trình đấu 7 Downloaded by MAI ??I CÁT (maingoc0911.com) tranh nhằm phủ định lẫn nhau giữa hai chức năng cơ bản (chức năng buộc tội và chức năng gỡ tội) là hai chức năng có định hướng ngược chiều nhau, đối trọng nhau, có quyền ngang nhau, bình đẳng trong việc bảo vệ ý kiến, quan điểm, lợi ích, quyền lợi mình và phản bác ý kiến, lập luận, lợi ích của phía bên kia mà đỉnh điểm quả quá trình này diễn ra tại phiên tòa xét xử và Tòa án có vai trò như là trọng tài.
Tranh tụng là nguyên tắc cơ bản của TTHS, có TTHS thì phải có tranh tụng và tranh tụng đóng vai trò là nguyên tắc cơ bản, mang tính định hướng chỉ đạo hoạt động của các chủ thể thực hiện các hoạt động TTHS. Căn cứ vào nội dung, tính chất tranh tụng và hình thức tiến hành của các loại tranh tụng, thì tranh tụng trong TTHS là cuộc tranh luận giữa hai bên có lập trường tương phản nhau gắn liền với hoạt động xét xử. Tranh tụng trong TTHS diễn ra mọi giai đoạn của quá trình tố tụng, tuy nhiên chỉ có thể được tiến hành đầy đủ tại phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Tham gia quá trình tranh tụng là tất cả các chủ thể thuộc bên buộc tội, bên bào chữa và các chủ thể khác dưới sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa, sự giám sát của HĐXX một cách công khai.
HĐXX có vai trò đứng giữa bên buộc tội và bên bào chữa, làm trọng tài phân xử và đưa ra quyết định cuối cùng về vụ án. Tranh tụng là cơ s để xác định chức năng, vai trò của các chủ thể tham gia tố tụng tại phiên Tòa theo quy định của BLTTHS. Tranh tụng trong TTHS là vấn đền được rất nhiều học giả nghiên cứu với phạm vi và mức độ khác nhau. Hiện nay khái niệm tranh tụng vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau và chưa thông nhất quan điểm về tranh tụng trong TTHS, khi nghiên cứu tác giả nhận thấy có các quan điểm sau: Quan điểm thứ nhất: tác giả Nguyễn Đức Mai cho rằng tranh tụng là “một quá trình xác định sự thật khách quan về vụ án, đồng thời cũng chính là phương tiện để đạt được mục đích các nhiệm vụ đặt ra của luật TTHS và bảo đảm cho các chủ thể tham gia vào quá trình TTHS có thể thực hiện một cách có hiệu quả nhất chức năng của mình tất cả các giai đoạn TTHS” [14-tr.
Quan điểm này đã đánh đồng tranh tụng với quá trình xác định sự thật khách quan của vụ án, đó là hoạt động chứng minh, có sự nhầm lẫn giữa nội dung và hình thức, giữa hoạt động tố 8 Downloaded by MAI ??I CÁT (maingoc0911.com) tụng với chính hình thức. Do đó, quá trình xác định chứng cứ, tài liệu, sự thật khách quan trong vụ án hình sự là quá trình chứng minh tội phạm. Song tranh tụng là một tiền đề quan trọng, định hướng cho toàn bộ qua trình xác minh sự thật khách quan của vụ án nhằm đạt được mục đích đặt ra của TTHS. Quan điểm này chưa khau thác tranh tụng dưới góc độ là một nguyên tắc cơ bản của luật TTHS, chưa chi ra sự xuất hiện tranh tụng trong những giai đoạn nào và các chủ thể tham gia tranh tụng.
Quan điểm thứ hai, tác giả Nguyễn Thái Phúc cho rằng tranh tụng là “một quá trình tồn tại, vận động, đấu tranh nhằm phủ định lẫn nhau giữa hai chức năng cơ bản (chức năng buộc tội và chức năng bào chữa), là hai chức năng có đinh hướng ngược chiều, đối trọng nhau, có quyền ngang nhau bảo vệ ý kiến, lập luận, lợi ích mình và phản bác ý kiến, lập luận, lợi ích của bên kia mà đỉnh điểm của quá trình này diễn ra tại phiên tòa sơ thẩm trước TA có vai trò trọng tài” [17-tr.58], tác giả đã tiếp cận dưới góc độ xem tranh tụng là nguyên tắc cơ bản của TTHS và cho rằng tranh tụng là bản chất của TTHS. Đồng thời, có TTHS là phải có tranh tụng và tranh tụng đóng vai trò là nguyên tắc cơ bản, mang tính định hướng chỉ đạo hoạt động của các chủ thể thực hiện các giai đoạn TTHS. Bên cạnh các quan điểm trên, vẫn còn một số quan điểm của các tác giả khác nghiên cứu tranh tụng cũng như quan điểm của cơ quan VKS dưới gốc độ là một mô hình tố tụng, theo đó hoạt động xác minh sự thật vụ án gắn liền với mô hình tố tụng và các bên tham gia tố tụng một cách bình đẳng với nhau. Đặc điểm nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự Thứ nhất, các chủ thể thực hiện chức năng tố tụng được phân định rõ ràng: Tố tụng tranh tụng là hệ thống tố tụng mà Tòa án là cơ quan xét xử và tiến hành tố tụng chính, sự tập trung nhất của hệ thống tố tụng.
Viện kiểm sát, người bị hại là chủ thể thực hiện chức năng buộc tội, còn luật sư, người bào chữa, bị cáo là chủ thể thực hiện chức năng gỡ tội, HĐXX thực hiện vai tòa là trọng tài - tài phán. Thứ hai, trong tố tụng tranh tụng hình thành hai bên với những lợi ích đối kháng rõ rệt - bên buộc tội và bên gỡ tội bình bằng nhau: Trong tố tụng tranh tụng, Viện Kiểm sát và Luật sư hoàn toàn bình đẳng nhau trong hoạt động tố tụng tại 9 Downloaded by MAI ??I CÁT (maingoc0911.com) phiên tòa, họ được pháp luật trao những quyền tương ứng với chức năng để có thể điều tra độc lập và thu thập chứng cứ phục vụ cho công việc của mình. VKS đưa ra các chứng cứ để buộc tội bị cáo. Còn bên gỡ tội là bị cáo và Luật sư cũng dùng các chứng cứ, lập luận được luật pháp cho phép để đối đáp lại.
Hai bên sẽ xét hỏi bị cáo, tranh luận trực tiếp và trả lời các vấn đề mâu thuẩn nhau công khai tại phiên tòa để làm rõ những vấn đề có trong vụ án. Thứ ba, Thẩm phán giữ vai trò của người trọng tài: Do tranh tụng chưa được quy định trong giai đoạn kh i tố, điều tra nên các chứng cứ đều do các bên trực tiếp đưa ra trong quá trình tranh tụng trong xét xử tại phiên tòa giữa KSV và bị cáo, Luật sư. Tại phiên tòa, Thẩm phán chỉ kiểm tra các chứng cứ hợp pháp trong vụ án, đã được KSV đưa ra để buộc tội cho bị cáo và căn cứ vào quá trình tranh tụng giữa bên Buộc tội - VKS và bên gỡ tội - Luật sư mà Thẩm phán ra quyết định, bản án cho phù hợp với quy định của pháp luật. Thực hiện nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm vụ án hình sự 1.
Khái niệm thực hiện nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm vụ án hình sự Theo từ điển tiếng Việt, “thực hiện” là làm cho cái có thật bằng những hành động cụ thể, phải làm cho nguyên tắc tranh tụng được sử dụng tại phiên tòa được bảo đảm thực hiện nhằm mục đích tìm ra sự thật khách quan của vụ án. Trong suốt quá trình tranh tụng, bên buộc tội và bên bào chữa có thể liên tục trao đổi những lập luận, chứng cứ, lý lẽ để bảo vệ quyền và lợi ích của mình. Thực hiện nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa nhằm bảo vệ quyền hạn và trách nhiệm của các chủ thể tham gia tố tụng nhằm tìm ra sự thật của vụ án, nhằm bảo vệ quyền con người, không kết oan người vô tội. Thực hiện tranh tụng tại phiên tòa các bên buộc tội, gỡ tội cần phải chủ động xác định các vấn đề cần tìm hiểu, cần phải làm rõ đưa ra chứng cứ, lập luận để thuyết phục TA, HĐXX.
Thực hiện nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa các bên tham gia tố tụng đều có quyền ngang nhau chủ động xác định các vấn đề tài liệu, chứng cứ cần chứng minh, trên cơ s đó có thể tự tiến hành điều tra, thu thập chứng cứ cần thiết để phản bác lại 10 Downloaded by MAI ??I CÁT (maingoc0911.com) quan điểm của bên đối lập và bảo vệ quan điểm của mình trước tòa.