Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. NHÓM CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG GIÁO DỤC PHỔ THÔNG NÓI CHUNG VÀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG Ở CÁC TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC NÓI RIÊNG 1. Nhóm công trình khoa học đã công bố có liên quan đến vấn đề lý luận về công bằng xã hội và thực hiện công bằng xã hội Trong tác phẩm “Justice and the Politics of Difference” [157] (Công bằng và khía cạnh chính trị của sự khác biệt) của Iris Marion Young (1990) xuất phát từ sự phân tích những quan điểm về chuẩn mực của CBXH với nguyên tắc phân chia quyền và nghĩa vụ của J.Rawls và cả quan điểm về phương thức phân phối của C.Mác trong Phê phán Cương lĩnh Gôta để đưa ra quan điểm của mình về CBXH. Marion Young cho rằng “nhiều lý thuyết phân phối công bằng tin rằng, công bằng là khái niệm chuẩn mực cơ bản để xác định mọi hình thức của thể chế xã hội, nhưng đồng thời nó cũng xác định phạm vi phân phối công bằng” [tr.
Tuy nhiên, do quá nhấn mạnh đến việc đòi hỏi phải có sự đối xử tôn trọng như nhau với các điều kiện riêng về quyền tự chủ và văn hóa như những thế mạnh riêng của mỗi nhóm xã hội khác nhau, mà không thấy thực chất của sự khác biệt xã hội ấy giữa những nhóm cộng đồng dân cư khác nhau trong xã hội nước Mỹ, cho nên đây chính là hạn chế của ông cho việc thực hiện những mong muốn về một xã hội công bằng thực sự. Cuốn sách là tài liệu gợi mở cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu lý luận về CBXH. Vấn đề công bằng và bình đẳng đã được J.Rawls (2001) nghiên cứu một cách có hệ thống mang tính lý thuyết thuần túy trong công trình “A theory of justice” [158] (Lý thuyết về công bằng), đối tượng của công bằng đã được ông xác định: đó chính là “thể chế xã hội nói chung, cái quyết định cho sự lựa chọn nguyên tắc phân chia quyền lợi và nghĩa vụ cơ bản, hay đó là phương thức phân phối lợi ích có được từ hoạt động hợp tác xã hội của mỗi cá nhân” [tr.Rawls, một thể chế xã hội được gọi là công bằng khi có sự phân chia quyền lợi và nghĩa vụ phù hợp đối với lợi 8 ích của mỗi cá nhân; hay khi con người tự nguyện cùng tham dự vào hợp tác xã hội để làm sao cho mỗi cá nhân giành được lợi ích nhiều hơn so với khi họ sống đơn lẻ thì sẽ tạo ra công bằng.Rawls đã đi đến phân chia hai nguyên tắc khác biệt của công lý với tính cách là công bằng. Công trình này là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho chúng tôi khi tiếp cận khái niệm CBXH và các chuẩn mực của công bằng.
Tác giả Nguyễn Minh Hoàn (2009) trong công trình “Công bằng xã hội trong tiến bộ xã hội” [54] đã đề cập đến hai khái niệm CBXH và tiến bộ xã hội. “Công bằng xã hội là phạm trù giữ vai trò chi phối quan hệ giữa người và người trong các lĩnh vực xã hội nói chung để đảm bảo có sự tương xứng giữa vai trò thực sự của các cá nhân hay các nhóm xã hội với địa vị mà họ nắm giữ, giữa nghĩa vụ và quyền lợi, giữa lao động và sự trả công, giữa hành vi mà một người nào đó đã thực hiện và sự đền đáp, giữa tội phạm và sự trừng phạt, giữa phẩm giá con người và sự thừa nhận đối với những phẩm giá đó v.v… Công bằng xã hội được hiểu là sự bình đẳng giữa người và người trong mối quan hệ giữa cống hiến và hưởng thụ theo nguyên tắc cống hiến ngang nhau thì hưởng thụ ngang nhau, trong đó khái niệm cống hiến và hưởng thụ tích cực cũng như tiêu cực” [tr. Trên cơ sở chỉ ra vị trí, vai trò của CBXH trong tiến bộ xã hội (TBXH) và đi đến khái quát CBXH với tư cách là động lực của TBXH và CBXH với tư cách là thước đo về mặt xã hội của TBXH, tác giả đã chỉ ra những chủ trương lớn của Đảng Cộng sản Việt Nam nhằm thực hiện CBXH. Đồng thời, một số vấn đề trong việc thực hiện CBXH ở nước ta hiện nay như: thái độ ứng xử của chúng ta trước thực trạng gia tăng phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng, vấn đề công bằng về cơ hội, vấn đề thực hiện CBXH trong phân phối tư liệu sản xuất, vấn đề CBXH trong lĩnh vực y tế và chăm sóc sức khỏe nhân dân, vấn đề CBXH trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo đã được đề cập đến.
Đây là nguồn tư liệu để chúng tôi kế thừa khi đưa ra các quan điểm về CBXH nói chung và CBXH trong giáo dục nói riêng. Công trình “Những vấn đề lý luận cơ bản về công bằng xã hội trong điều kiện nước ta hiện nay” của Phạm Thị Ngọc Trầm (2009) [140] trình bày các quan niệm khác nhau về CBXH của các tác giả trong và ngoài nước, từ cổ đại đến cận, hiện đại và phân tích việc thực hiện CBXH ở một số nước trên thế giới (Trung Quốc, các nước Đông Nam Á, Thụy Điển). CBXH là vấn đề đã được đặt ra và quan tâm từ rất sớm 9 trong lịch sử xã hội, tuy nhiên cho đến nay nó vẫn là vấn đề mang tính thời sự cấp bách. Ở Việt Nam, CBXH được nghiên cứu trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn thông qua vận dụng các nguyên tắc và phương pháp luận biện chứng duy vật cơ bản.
Từ đó, tác giả phân tích các nội dung cơ bản của CBXH (các quan niệm, nguyên tắc phân phối công bằng, các điều kiện, tiền đề cần thiết để thực hiện có hiệu quả CBXH v.) và đề xuất một số giải pháp thực hiện CBXH ở Việt Nam. Công trình là cơ sở cho chúng tôi kế thừa các quan niệm trước Mác về CBXH, những nội dung và phương thức để thực hiện CBXH. Trong công trình “Công bằng trong phân phối, cơ sở phát triển bền vững” [33], tác giả Bùi Đại Dũng (2012) đã có sự phân tích về vai trò, ý nghĩa của CBXH trong việc đảm bảo không chỉ lợi ích của các cá nhân, các nhóm xã hội mà còn là lợi ích chung của toàn xã hội trong sự phát triển trung và dài hạn. Nói cách khác CBXH luôn được nhìn nhận với tính cách là mục tiêu, động lực của sự phát triển xã hội, bởi vì các tiêu chí cơ bản của công bằng là lợi ích cá nhân phải phù hợp với lợi ích xã hội trong dài hạn.
Lợi ích cá nhân có thể được đo bằng thu nhập cá nhân, và lợi ích xã hội là tổng phúc lợi xã hội trong dài hạn. Thể chế xã hội là những nhân tố chi phối quan hệ này, trong đó quan trọng nhất là các công cụ như: thuế, trợ cấp, tôn vinh, trừng phạt v. mà xã hội cần xác định cụ thể và thực hiện nghiêm minh. Trong công trình này, tác giả đã đưa ra những phương thức tiếp cận với những nội dung mới xung quanh vấn đề công bằng xã hội, từ sự đúc rút lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn của các nước châu Âu hiện đại.
Công trình cũng gợi mở nghiên cứu vấn đề phân bổ nguồn lực xã hội và hạn chế bất công vì phát triển hài hòa, bền vững. Bài viết “Công bằng xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” [50] của Lương Việt Hải (2004) đã luận bàn về CBXH. CBXH không đơn thuần thể hiện quan hệ cá nhân - xã hội, mà còn thể hiện quan hệ giữa các nhóm, cộng đồng, giai cấp và cá nhân với nhau. CBXH ở đây đặt trong sự so sánh tỷ lệ.
Cụ thể: tỷ lệ giữa phần mà cá nhân hay nhóm xã hội nào đó đóng góp và phần mà họ nhận được tương đương tỷ lệ ấy ở những người hay nhóm xã hội khác thì đó mới là công bằng, còn nếu các tỷ lệ đó không có sự tương đương thì đương nhiên sẽ là bất công. Việc thực hiện CBXH là một trong những ước mơ lâu đời của nhân dân lao động, một nội 10 dung quan trọng của lý tưởng cộng sản chủ nghĩa. Việc xác định một trong những mục tiêu của sự nghiệp cách mạng là xây dựng xã hội công bằng đã thể hiện đúng nguyện vọng của nhân dân, được nhân dân đồng tình và ủng hộ. Tác giả đồng thời cũng khẳng định kinh tế thị trường đã bao hàm việc thực CBXH.
Tuy nhiên, kinh tế thị trường không thể thực hiện triệt để và rộng khắp, đầy đủ và toàn diện sự CBXH. Việc thực hiện CBXH cũng phải được tiến hành bằng nhiều hình thức phân phối khác nhau, cả bên ngoài và bên trong nội dung kinh tế thuần tuý. CBXH là một động lực phát triển kinh tế - xã hội, ngay cả trong điều kiện kinh tế thị trường. Với việc xây dựng một nền kinh tế thị trường định hướng XHCN có sự quản lý của Nhà nước, yêu cầu thực hiện CBXH là một tất yếu, vì đó vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội.
Bài viết cung cấp cho chúng tôi những tư liệu để khái quát quan niệm về CBXH và phương thức thực hiện CBXH. Tác giả Lê Hữu Tầng (2008) trong bài viết “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn xung quanh việc thực hiện công bằng xã hội ở Việt Nam hiện nay” [120] nêu lên và phân tích hàng loạt những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách xoay quanh chủ đề CBXH. Trước hết tác giả đã chỉ ra tính thống nhất và khác biệt giữa CBXH và bình đẳng xã hội, bình đẳng xã hội là “sự ngang bằng nhau giữa người và người về một phương diện xã hội nào đấy, chẳng hạn như về kinh tế, chính trị, văn hóa v. Trong khi đó, CBXH chỉ là một dạng của bình đẳng xã hội, đó là sự bình đẳng trong phương diện quan hệ giữa cống hiến và hưởng thụ theo nguyên tắc cống hiến ngang nhau thì hưởng thụ ngang nhau, ở đây khái niệm CBXH và bình đẳng xã hội đã được phân tích khá thấu đáo trong sự so sánh tương tác của các khái niệm, tạo cơ sở đi sâu, làm rõ hơn nội hàm của các khái niệm.
Khái niệm CBXH, cống hiến và hưởng thụ phải được hiểu theo nghĩa rộng: chúng không chỉ bao hàm những khía cạnh tích cực như chúng ta vẫn quen dùng, mà cả khía cạnh tiêu cực như công, tội, thưởng, phạt. Bài viết là cơ sở để chúng tôi kế thừa đưa ra quan điểm của mình về CBXH, nội dung của CBXH trong chương 2 của luận án.