CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT VỀ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 1. Một số khái niệm - Chính sách: Là những hành động ứng xử của chủ thể với các hiện tượng tồn tại trong quá trình vận động phát triển nhằm đạt mục tiêu nhất định. - Khái niệm về chính sách công ‘‘Chính sách công là một tập hợp các quyết định chính trị có liên quan của Nhà nước nhằm lựa chọn mục tiêu và giải pháp, công cụ chính sách nhằm giải quyết các vấn đề xã hội theo mục tiêu tổng thể đã xác định’’[16, tr 12]. Chính sách hôn nhân và gia đình: Là những quy định do nhà nước ban hành nhằm thể chế hóa và triển khai thực hiện các điều chỉnh về hôn nhân và gia đình trong đời sống xã hội - Văn bản quy phạm pháp luật về hôn nhân và gia đình bao gồm: Luật hôn nhân và gia đình và các văn bản dưới Luật hôn nhân và gia đình, mục đíchnhằm hướng dẫn, cụ thể hóa việc thực hiện luật hôn nhân và gia đình, có chứa đựng các nội dung liên quan đến quan hệ hôn nhân và gia đình nói chung.
- Thực hiện chính sách: Chính sách pháp luật được hiểu là những nguyên tắc được hướng cơ bản được Đảng và Nhà nước hoạch định đối với từng giai đoạn phát triển nhất định của đất nước nhằm tạo ra những cơ sở đúng đắn cho việc sử dụng có hiệu quả các khả năng điều chỉnh pháp luật; nhằm xác định đúng đắn tổ chức và hoạt động của các cơ quan pháp luật và nhằm xây dựng ở mỗi người dân ý thức và lối sống tuân theo pháp luật. Trong xã hội dân chủ, pháp luật là biện pháp, công cụ của quản lý và của đưa chính sách vào cuộc sống. Tuy nhiên, ở tầm khái quát, chính sách pháp luật trong Nhà nước pháp quyền là sự phản ánh tính chính đáng, tính hợp pháp của quyền lực Nhà nước, giải quyết mâu thuẫn giữa chính sách (chính trị), đạo đức xã hội, tính chính đáng của Nhà nước; 12 Chính sách pháp luật có bản chất hai mặt: nó thể hiện chính sách đã được dựa vào pháp luật; pháp luật được sử dụng với tư cách là công cụ, phương tiện của quyền lực và của quản lý đời sống xã hội. - Thực thi chính sách, pháp luật:là giai đoạn thực hiện các mục tiêu chính sách công trên thực tế.
Nói cách khác, đây là giai đoạn vận dụng những giải pháp định trước để đạt được các mục tiêu chính sách. Chính trong giai đoạn này, chính sách được biến thành kết quả thực tế. Giai đoạn này bao gồm các hoạt động triển khai, phối hợp thực hiện, kiểm tra đôn đốc và hiệu quả chính sách cùng các biện pháp tổ chức thực thi để chính sách phát huy tác dụng trong cuộc sống. Như vậy việc tổ chức thực thi chính sách (Policy Implementation) là quá trình biến các chính sách thành những kết quả, trên thực tế là các hoạt động có tổ chức trong bộ máy nhà nước, nhằm hiện thực hóa những mục tiêu mà chính sách đã đề ra.
Thực thi pháp luật là việc thực hành, đánh giá, theo dõi các tầng lớp nhân dân chấp hành pháp luật trong đời sống thực tế của xã hội là một hệ vấn đề rất phức tạp và cũng là rất khó khăn gây nhức nhối lớn của xã hội ta trong việc thể hiện, chứng minh là một Nhà nước pháp quyền. Đây là trách nhiệm của các cơ quan bảo vệ pháp luật, bao gồm viện kiểm sát, tòa án, công an. Quy trình chính sách: Quy trình chính sách được hiểu là quá trình luân chuyển các giai đoạn từ khởi sự chính sách đến khi xác định được hiệu quả của chính sách trong đời sống xã hội. Các giai đoạn của quy trình chính sách có liên hệ chặt chẽ với nhau theo nguyên tắc: giai đoạn trước là nền tảng cho giai đoạn tiếp theo và kết quả của giai đoạn trước là thông tin cần và đủ cho giai đoạn tiếp theo.
Quy trình thực hiện chính sách công về hôn nhân và gia đình 1. Quy trình thực hiện chính sách công Các học giả trên thế giới đã đưa ra nhiều mô hình về quy trình chính sách công (Public Policy Process). Về thực chất, khó có thể mô tả quy trình chính sách một cách đơn giản và rõ ràng, nó vừa có tính liên tục, vừa có tính biến động. Quá trình đó là liên tục bởi vì các chính sách của Nhà nước thường bắt nguồn từ những ý đồ 13 hay quyết định đã tồn tại trong quá khứ, chứ không phải từ chỗ không có gì.
Chính sách không chấm dứt đột ngột, nó luôn là tiền đề cho những ý tưởng mới hoặc chính sách mới trong tương lai. Điều đó có nghĩa là, khó có thể tìm được sự khởi đầu cũng như sự kết thúc của hầu hết chính sách. Quy trình chính sách đồng thời cũng là biến động do tác động của nhiều yếu tố tham gia vào việc tạo ra chính sách. Đương nhiên, một số chính sách hay thay đổi thường xuyên hơn và nhiều hơn một số chính sách khác, nhưng rất khó xác định một chính sách nào đó hoàn toàn ổn định trong một thời gian dài.
Các chính sách cần được xem xét như là nó ở trong một trạng thái tương đối ổn định, chứ không phải là nó xác định một cách vững chắc. Nghiên cứu chính sách theo quan điểm quy trình cũng có nghĩa là hoạt động quản lý Nhà nước thông qua việc ban hành các chính sách công xảy ra mang tính thường xuyên, các chính sách này ra đời tiếp theo các chính sách khác và trong quá trình đó chính sách công luôn được hoàn thiện, bổ sung. Mặt khác, cách tiếp cận chính sách theo quy trình (chu trình/quá trình) có thể giúp cho những ai quan tâm đến chính sách có thể tiếp cận ở các góc độ khác nhau của chính sách và do đó dễ dàng tham gia vào quy trình này. Đồng thời các nhà quản lý cũng tự xác định vai trò, vị trí, năng lực và nhữn g hoạt động cần thiết khi tham gia vào từng giai đoạn của quy trình chính sách.
Họ tự biết họ phải làm gì, làm như thế nào khi nắm vững bản chất của từng giai đoạn. Các giai đoạn trong quy trình chính sách công Trên thực tế, tuy các mô hình quy trình chính sách công có khác nhau về chi tiết, song nhìn chung có thể quy về 3 giai đoạn cơ bản của quy trình này là: Hoạch định chính sách, trong giai đoạn này, các chính sách được nghiên cứu đề xuất để Nhà nước phê chuẩn và ban hành công khai. Quá trình đề xuất chính sách bao gồm việc xác định vấn đề cần ra chính sách, xác định các mục tiêu mà chính sách cần đạt được và xác định các giải pháp cần thiết để đạt tới các mục tiêu đó. Muốn xác định được vấn đề chính sách, cần phải thường xuyên quan sát và phân tích tình hình thực tế để dự báo được những mâu thuẫn cơ bản cần giải quyết nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển của xã hội.
14 Thực thi chính sách là giai đoạn thực hiện các mục tiêu chính sách công trên thực tế. Nói cách khác, đây là giai đoạn vận dụng những giải pháp định trước để đạt được các mục tiêu chính sách. Chính trong giai đoạn này, chính sách được biến thành kết quả thực tế. Giai đoạn này bao gồm các hoạt động triển khai, phối hợp thực hiện, kiểm tra đôn đốc và hiệu quả chính sách cùng các biện pháp tổ chức thực thi để chính sách phát huy tác dụng trong cuộc sống.
Đánh giá chính sách, đây là một giai đoạn quan trọng trong quy trình chính sách. Trong giai đoạn này, người ta tiến hành so sánh các kết quả của chính sách công với các mục tiêu đề ra, phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội đạt được thông qua việc thực thi chính sách trên thực tế. Thực thi chính sách công "Tổ chức thực thi chính sách là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể trong chính sách thành hiện thực với các đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu định hướng của Nhà nước"[12, tr.Mục tiêu của chính sách Pháp luật hoạch định có thể đạt được trong dài hạn hoặc ngắn hạn do đó việc tổ chức thực thi cần phải lập kế hoạch cụ thể. Kế hoạch triển khai thực thi chính sách bao gồm những nội dung : Kế hoạch về tổ chức, điều hành; Kế hoạch cung cấp các nguồn vật lực hỗ trợ; Kế hoạch thời gian triển khai thực hiện; Kế hoạch kiểm tra, đôn đốc thực thi chính sách; Dự kiến những nội quy, quy chế về tổ chức, điều hành; về trách nhiệm, nhiệm vụ và quyền hạn của cán bộ, công chức và các cơ quan nhà nước tham gia tổ chức điều hành, thực thi chính sách; về các biện pháp khen thưởng, kỷ luật cá nhân, tập thể trong tổ chức thực chính sách pháp luật hôn nhân và gia đình v.v… Dự kiến kế hoạch tổ chức thực hiện do lãnh đạo Uỷ ban nhân dân xã xem xét thông qua.
Sau khi được quyết định thông qua, kế hoạch thực hiện chính sách mang giá trị pháp lý, lúc đó đã được mọi người chấp hành thực hiện. Phổ biến, tuyên truyền chính sách: Phổ biến, tuyên truyền chính sách tốt giúp cho các đối tượng chính sách và mọi người dân tham gia thực hiện hiểu rõ mục đích, yêu cầu của chính sách; về tính đúng đắn của chính sách trong điều kiện hoàn cảnh nhất định và về tính khả thi của chính sách để họ tự giác thực hiện theo yêu cầu quản 15 lý của Nhà nước về tuyên truyền pháp luật nói chung. Đồng thời đã giúp cho mỗi cán bộ, công chức có trách nhiệm tổ chức thực hiện nhận thức được đầy đủ tính chất, mức độ, quy mô của chính sách với đời sống xã hội để chủ động tích cực tìm kiếm các giải pháp thích hợp cho việc thực hiện mục tiêu chính sách pháp luật đầy đủ và triển khai thực thi có hiệu quả kế hoạch tổ chức thực hiện chính sách. - Thực hiện chính sách, pháp luật về hôn nhân và gia đình Chính sách, pháp luật hôn nhân và gia đình có khác nhau về chi tiết, song nhìn chung có thể quy về 3 giai đoạn cơ bản cũng như chính sách công của quy trình này là: Hoạch định chính sách, pháp luật hôn nhân và gia đìnhtrong giai đoạn này, chính sách, pháp luật hôn nhân và gia đình được nghiên cứu đề xuất để Nhà nước phê chuẩn và ban hành công khai.