Tổng quan nghiên cứu

Tội phạm ma túy luôn là một trong những hiểm họa lớn đối với trật tự an toàn xã hội, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của toàn bộ hệ thống tư pháp. Tại tỉnh Bắc Ninh – địa bàn cửa ngõ phía Bắc Thủ đô với diện tích 822,7 km² cùng 8 đơn vị hành chính trực thuộc – quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa thần tốc đã kéo theo những diễn biến hết sức phức tạp về tội phạm hình sự. Trong giai đoạn 2015 - 2019, các cơ quan tiến hành tố tụng tỉnh Bắc Ninh đã khởi tố tổng cộng 3.147 vụ án với 3.446 bị can phạm các tội về ma túy. Viện kiểm sát nhân dân hai cấp đã truy tố 2.821 vụ án với 3.136 bị can, đưa ra xét xử sơ thẩm công khai hàng nghìn đối tượng phạm tội nguy hiểm.

Thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử sơ thẩm là khâu trọng tâm, mang tính quyết định để hiện thực hóa quan điểm truy tố của Nhà nước, bảo đảm phán quyết của Tòa án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Vấn đề nghiên cứu tập trung giải quyết những rào cản thực tiễn khi tội phạm ma túy có xu hướng trẻ hóa, thủ đoạn tinh vi, manh động và xuất hiện nhiều chất gây nghiện mới như Ketamine, Methamphetamine hay nhóm ma túy tổng hợp ATS.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thực hành quyền công tố, phân tích thực trạng áp dụng pháp luật tại Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2015 - 2019, từ đó chỉ ra những hạn chế dẫn đến tình trạng án bị sửa hoặc hủy. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao kỹ năng tranh tụng của Kiểm sát viên, củng cố tỷ lệ xét xử sơ thẩm thành công đạt mức 100% trong các năm 2017 - 2019 và bảo đảm thực hiện nghiêm túc định hướng cải cách tư pháp của Đảng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quyền lực nhà nước và chế định quyền công tố theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014. Khung lý thuyết của đề tài tích hợp mô hình tranh tụng dân chủ kết hợp thẩm vấn tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp.

Hệ thống lý luận vận dụng 4 khái niệm cốt lõi:

  • Quyền công tố: Quyền truy cứu trách nhiệm hình sự của Nhà nước giao duy nhất cho Viện kiểm sát thực hiện nhằm phát hiện, điều tra, truy tố người phạm tội trước Tòa án và bảo vệ sự buộc tội đó.
  • Thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử sơ thẩm: Hoạt động của Viện kiểm sát sử dụng các quyền năng pháp lý từ khi nhận hồ sơ chuyển sang Tòa án, công bố cáo trạng, tham gia xét hỏi, trình bày luận tội, tranh luận công khai cho đến khi bản án có hiệu lực pháp luật.
  • Vụ án ma túy: Vụ việc phạm pháp hình sự có dấu hiệu tội phạm được quy định tại Chương XX Bộ luật Hình sự năm 2015 (từ Điều 247 đến Điều 259) đã được khởi tố để điều tra, truy tố, xét xử theo trình tự tố tụng.
  • Tranh tụng tại phiên tòa hình sự: Quá trình đối đáp, đưa ra chứng cứ và lập luận bình đẳng giữa Kiểm sát viên với bị cáo, người bào chữa theo quy định tại Điều 322 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp toàn diện từ các báo cáo tổng kết thực tiễn của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bắc Ninh từ năm 2015 đến năm 2019.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 2.821 vụ án hình sự về ma túy với 3.136 bị can được thụ lý và đưa ra xét xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân hai cấp trên địa bàn tỉnh. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ (census sampling) đối với tất cả 8 đơn vị hành chính cấp huyện, thị xã, thành phố (gồm thành phố Bắc Ninh, thị xã Từ Sơn và 6 huyện: Tiên Du, Yên Phong, Thuận Thành, Quế Võ, Gia Bình, Lương Tài) nhằm bảo đảm tính bao quát, phản ánh chính xác bức tranh tội phạm địa phương.

Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thống kê hình sự mô tả (định lượng biến động số vụ án, số bị can, tỷ lệ án đình chỉ, tỷ lệ đưa ra xét xử) với phương pháp phân tích quy phạm pháp luật và tổng kết thực tiễn án lệ. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đối chiếu trực tiếp giữa các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 với diễn biến thực tế tại phiên tòa, giúp chỉ ra căn nguyên của những sai sót nghiệp vụ và định lượng chính xác hiệu quả công tác công tố.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tế tại tỉnh Bắc Ninh đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô tội phạm ma túy tăng đột biến trong giai đoạn 2017 - 2018. Năm 2015 toàn tỉnh khởi tố 342 vụ với 385 bị can, đến năm 2017 con số này đã tăng lên 902 vụ với 968 bị can, tương đương mức tăng 163,7% về số vụ. Mặc dù áp lực thụ lý án tăng mạnh, tỷ lệ án đưa ra xét xử sơ thẩm đã tăng từ 98,62% năm 2016 lên mức tuyệt đối 100% trong các năm 2017 (837/837 vụ), 2018 (803/803 vụ) và 2019 (547/547 vụ).

Thứ hai, chất lượng xây dựng và công bố cáo trạng có sự chuyển biến rõ rệt. Trong tổng số 2.136 bị cáo bị truy tố, toàn bộ các bản cáo trạng đều được xây dựng chuẩn mực theo mẫu của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, tuân thủ đúng quy định tại Điều 243 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Quyết định số 505/QĐ-VKSTC, không để xảy ra trường hợp nào truy tố oan sai người không có tội.

Thứ ba, sự sụt giảm triệt để của các vụ án tạm đình chỉ hoặc đình chỉ. Nếu như năm 2015 có 1 vụ với 3 bị can (chiếm 0,36%) và năm 2016 có 5 vụ với 5 bị can (chiếm 1,38%) phải tạm đình chỉ do vướng mắc về giám định hàm lượng chất ma túy, thì từ năm 2017 đến năm 2019 tỷ lệ này đã được kéo giảm về 0%.

Thứ tư, sự phân hóa thẩm quyền thực hành quyền công tố diễn ra mạch lạc. Viện kiểm sát cấp huyện xử lý hơn 85% tổng số vụ án (các tội phạm có khung hình phạt đến 15 năm tù theo khoản 1, khoản 2 Điều 249, Điều 251 Bộ luật Hình sự), phần lớn là đối tượng nghiện bị bắt quả tang; trong khi Viện kiểm sát cấp tỉnh tập trung xử lý các đường dây vận chuyển ma túy liên tỉnh đặc biệt nghiêm trọng có tổ chức chặt chẽ.

Thảo luận kết quả

Diễn biến gia tăng của tội phạm ma túy tại Bắc Ninh bắt nguồn từ vị trí địa lý đặc thù: tỉnh nằm trên giao điểm của 5 tuyến vận chuyển ma túy huyết mạch kết nối vùng Tây Bắc, Hà Nội, Bắc Giang, Lạng Sơn và Quảng Ninh. Đồng thời, sự phát triển nhanh của các khu công nghiệp tập trung lượng lớn lao động nhập cư đã tạo điều kiện cho các tụ điểm mua bán, tàng trữ ma túy hình thành.

Các số liệu thống kê biến động qua 5 năm có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ đường thể hiện xu hướng tăng vọt của án ma túy giai đoạn 2016 - 2017 và bảng tổng hợp cơ cấu tội danh. Dữ liệu thực tiễn cho thấy Kiểm sát viên hai cấp đã tích cực đổi mới kỹ năng tranh luận, đối đáp đầy đủ các ý kiến của luật sư và bị cáo theo đúng Điều 322 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương đồng tại các địa phương khác, thực tiễn tại Bắc Ninh cho thấy tính chủ động rất cao trong khâu chuẩn bị đề cương xét hỏi. Tuy nhiên, do tính chất tội phạm ma túy ngày càng tinh vi, nhiều bị cáo có biểu hiện phản cung, chối tội tại tòa, đòi hỏi Kiểm sát viên phải nâng cao năng lực sử dụng các chứng cứ khoa học và dữ liệu điện tử thay vì chỉ dựa vào lời khai ban đầu.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố trong xét xử sơ thẩm vụ án ma túy, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, đổi mới và nâng cao kỹ năng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa. Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bắc Ninh cần đặt mục tiêu tổ chức 100% phiên tòa rút kinh nghiệm hàng quý cho Kiểm sát viên hai cấp trong giai đoạn 2021 - 2025. Kiểm sát viên phải chuẩn bị kỹ lưỡng đề cương xét hỏi và dự thảo luận tội theo Điều 321, Điều 322 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, chủ động phản bác các luận điểm chối tội, bảo đảm không bị động trước những chứng cứ mới phát sinh.

Thứ hai, hoàn thiện quy chế phối hợp liên ngành giữa Công an, Viện kiểm sát và Tòa án nhân dân hai cấp. Đơn vị chủ trì là liên ngành tư pháp tỉnh Bắc Ninh, hướng tới mục tiêu rút ngắn thời gian chuẩn bị xét xử đối với các vụ án điểm xuống dưới 30 ngày, bảo đảm tỷ lệ giải quyết tố giác, tin báo tội phạm đạt trên 95% theo đúng tiến độ hằng năm.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa hồ sơ vụ án ma túy. Lãnh đạo Viện kiểm sát tỉnh Bắc Ninh cần chỉ đạo số hóa 100% tài liệu, chứng cứ của các vụ án rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng đến năm 2024. Trang bị màn hình trình chiếu vật chứng điện tử, trích xuất dữ liệu camera và nhật ký viễn thông công khai tại phiên tòa sơ thẩm để củng cố tính thuyết phục khi luận tội.

Thứ tư, nâng cao chế độ đãi ngộ và cơ chế bảo vệ cán bộ ngành Kiểm sát. Kiến nghị Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan lập pháp ban hành quy định bảo vệ tính mạng, sức khỏe cho 100% Kiểm sát viên và người thân khi tham gia xét xử các chuyên án ma túy lớn, đồng thời tăng mức kinh phí hỗ trợ tham gia phiên tòa theo từng buổi làm việc từ năm 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Kiểm sát viên và Kiểm tra viên ngành Kiểm sát nhân dân. Nghiên cứu cung cấp tài liệu nghiệp vụ chuyên sâu về quy trình xây dựng bản cáo trạng, kỹ năng lập đề cương xét hỏi và kinh nghiệm tranh tụng đối đáp trực tiếp với người bào chữa trong các vụ án ma túy có tổ chức, nhiều bị can.

Thứ hai, Thẩm phán và Thư ký Tòa án nhân dân các cấp. Luận văn là cơ sở hữu ích để các thẩm phán nghiên cứu mối quan hệ phối hợp trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, đánh giá tính hợp pháp của các biên bản bắt giữ quả tang, biên bản mở niêm phong vật chứng nhằm hạn chế tối đa việc trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc hủy án sơ thẩm.

Thứ ba, Điều tra viên và Cán bộ điều tra thuộc Cơ quan Cảnh sát điều tra. Đề tài giúp nhận diện các thiếu sót thường gặp trong khâu thu thập chứng cứ, phân định trọng lượng và hàm lượng chất ma túy, từ đó củng cố hồ sơ chặt chẽ ngay từ giai đoạn điều tra ban đầu.

Thứ tư, Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên chuyên ngành Luật Hình sự - Tố tụng hình sự. Đây là nguồn tư liệu phong phú cung cấp hệ thống số liệu thực tiễn minh bạch và phương pháp luận khoa học về công tác đấu tranh phòng chống tội phạm tại các vùng kinh tế trọng điểm.

Câu hỏi thường gặp

Thời điểm bắt đầu và kết thúc của giai đoạn thực hành quyền công tố trong xét xử sơ thẩm là khi nào?

Hoạt động này bắt đầu từ khi Viện kiểm sát chuyển bản cáo trạng hoặc quyết định truy tố theo thủ tục rút gọn cùng toàn bộ hồ sơ sang Tòa án, và kết thúc khi bản án có hiệu lực pháp luật hoặc khi hồ sơ được chuyển lên cấp trên do có kháng cáo, kháng nghị.

Kiểm sát viên cần chuẩn bị những tài liệu gì trước khi tham gia phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án ma túy?

Kiểm sát viên phải nghiên cứu toàn bộ hồ sơ, kiểm tra kỹ biên bản bắt quả tang, kết luận giám định, sau đó lập hồ sơ kiểm sát, xây dựng đề cương xét hỏi chi tiết và chuẩn bị dự thảo bản luận tội theo đúng quy định tại Quyết định số 505/QĐ-VKSTC.

Nguyên nhân nào giúp tỷ lệ xét xử sơ thẩm án ma túy tại Bắc Ninh đạt 100% từ năm 2017 đến 2019?

Kết quả đạt được nhờ việc tháo gỡ triệt để các vướng mắc trong quy định giám định hàm lượng ma túy của Bộ luật Hình sự năm 2015, kết hợp cùng sự phối hợp nhịp nhàng giữa Viện kiểm sát và Tòa án hai cấp trong việc đẩy nhanh tiến độ thụ lý.

Thẩm quyền thực hành quyền công tố án ma túy giữa cấp huyện và cấp tỉnh được phân định như thế nào?

Viện kiểm sát cấp huyện thực hành quyền công tố đối với các tội phạm có mức hình phạt cao nhất đến 15 năm tù (như khoản 1, khoản 2 Điều 249, Điều 251 Bộ luật Hình sự), trong khi Viện kiểm sát cấp tỉnh phụ trách các vụ án rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng có mức án trên 15 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.

Kiểm sát viên phải xử lý thế nào khi xuất hiện tình tiết mới hoặc bị cáo phản cung tại phiên tòa?

Kiểm sát viên chủ động sử dụng các tài liệu, biên bản niêm phong và lời khai trong hồ sơ để xét hỏi, làm rõ mâu thuẫn; nếu phát sinh tình tiết làm thay đổi bản chất vụ án, Kiểm sát viên có quyền đề nghị Hội đồng xét xử tạm ngừng phiên tòa hoặc trả hồ sơ để điều tra bổ sung.

Kết luận

  • Luận văn đã làm sáng tỏ hệ thống lý luận về thực hành quyền công tố trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự về ma túy theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
  • Đánh giá toàn diện thực tiễn giải quyết 2.821 vụ án ma túy với 3.136 bị can tại tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2015 - 2019, phản ánh nỗ lực duy trì tỷ lệ xét xử thành công đạt 100% trong 3 năm liên tiếp.
  • Chỉ rõ những khó khăn, nguyên nhân dẫn đến án bị sửa, hủy và các vướng mắc thực tế trong khâu giám định chất ma túy cũng như tranh tụng tại tòa.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao nhằm nâng cao chất lượng tranh tụng, số hóa hồ sơ và hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành tư pháp.
  • Định hướng lộ trình thực hiện các giải pháp nâng cao năng lực Kiểm sát viên trong giai đoạn 2021 - 2025, tạo tiền đề vững chắc cho việc tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng khoa học pháp lý vào thực tiễn xét xử sơ thẩm án ma túy trên phạm vi cả nước.