Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Những vấn đề lý luận và pháp luật về thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam Chương 3: Thực trạng hoạt động thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam Chương 4: Yêu cầu và giải pháp nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Trong thời gian qua đã có một số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đã cung cấp nhiều thông tin về mô hình tố tụng, vị trí, vai trò của VKSND hoặc Viện công tố (Cơ quan công tố) và sự tác động của Cơ quan công tố đối với CQĐT trong hoạt động điều tra các tội phạm hình sự nói chung và các tội giết người nói riêng. Theo đó, mỗi mô hình tố tụng khác nhau hoặc nhóm các nước có hệ thống pháp luật truyền thống có những đặc điểm tương đồng như: Một số nước trước đây (Nga) và hiện tại theo chế độ XHCN (Trung Quốc); một số nước theo truyền thống luật án lệ (Anh, Mỹ), một số nước theo truyền thống pháp luật châu Âu lục địa (Pháp, Hà Lan, Đức) và Cơ quan công tố ở một số nước châu Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonesia) thì công tác THQCT của Cơ quan công tố đối với hoạt động điều tra có vị trí, vai trò khác nhau. Một số công trình đã nghiên cứu của các nước có liên quan đến luận án như sau: 1.
Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về chức năng, nhiệm vụ của cơ quan công tố - Sách chuyên khảo của Tony Paul Marguery (2008), The Unity and Diversity of the Public Prosecution Service in Europe (PhD thesis), The University of Groninggen (Sự thống nhất và đa dạng của các cơ quan công tố tại châu Âu), [115], là công trình nghiên cứu chuyên sâu về Cơ quan công tố của hai nước Pháp và Hà Lan. Kết quả nghiên cứu của công trình về việc THQCT như sau: + Cộng hòa Pháp là một quốc gia đại diện cho các nước theo truyền thống châu Âu lục địa, tố tụng hình mang đặc trưng của mô hình tố tụng thẩm vấn. Viện công tố Pháp có tư cách đại diện cho xã hội, trách nhiệm chính là tìm kiếm, đòi hỏi các hoạt động điều tra phải tuân thủ đúng pháp luật khi điều tra các tội phạm, bảo vệ lợi ích chung của công chúng, xã hội. Viện trưởng Viện công tố ở bên cạnh Tòa sơ thẩm, là bên chính tố có vị thế và những quyền hạn đặc biệt, quan trọng, như: quyền được Dự thẩm thông báo về việc chuẩn bị tiến hành một số hoạt động điều tra như khám nghiệm hiện trường, khám xét; quyền được yêu cầu tham gia vào hoạt động điều tra; quyền được xem hồ sơ bất ký lúc nào trong quá trình tố tụng (nhưng trong vòng 24 giờ phải trả cho Dự thẩm).
Dự thẩm phải xin ý kiến Viện công tố trong phần lớn các trường hợp ra quyết định như trả tự do, lệnh tạm giữ, lệnh tạm giam. Cơ quan công tố có quyền kiểm sát các hoạt động điều tra hình sự. Để đảm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bảo Cơ quan công tố có thể thực hiện quyền này, về nguyên tắc, cảnh sát có nghĩa vụ thông báo kịp thời cho Công tố viên có thẩm quyền về các tội phạm hình sự và phải gửi cho Công tố viên mọi tài liệu, chứng cứ mà mình có được. Để thực hiện trách nhiệm, chức năng của mình, Viện công tố có quyền: mở cuộc điều tra, tiến hành điều tra dưới sự trợ giúp của cảnh sát tư pháp; khởi tố vụ án hình sự, Công tố viên có toàn quyền hiển diện trong hoạt động thẩm tra (thực tế hiếm xảy ra), nhưng buộc phải có mặt khi có những quyết định quan trọng.
Công tố viên có thẩm quyền tùy nghi trong việc quyết định có khởi tố vụ án hay không. Công tố viên có quyền chỉ đạo điều tra, đưa ra các yêu cầu buộc cảnh sát tư pháp phải thực hiện. + Theo mô hình tố tụng hình sự của Hà Lan, Công tố viên phải giám sát giai đoạn điều tra, Công tố viên có thể ra lệnh cho tất cả những người tham gia vào việc điều tra. Công tố viên phải đảm bảo việc điều tra chỉ tập trung vào những vấn đề liên quan đến việc đánh giá tội phạm, việc điều tra tuân thủ quy định và những nguyên tắc của pháp luật.
- Sách chuyên khảo của Dr Despina Kyprianou (2008), “Comparative Analysis of Prosecution Systems (Part II): The Role of Prosecution Services in Investigation and Prosecution Principles and Policies”. Cyprus and European Law Review (Vai trò của Cơ quan công tố trong hoạt động điều tra) [114]. Trong nghiên cứu của mình, đã trình bày vai trò của Cơ quan công tố trong hoạt động điều tra tại nhóm các quốc gia theo truyền thống luật án lệ và nhóm các quốc gia theo truyền thống pháp luật châu Âu lục địa. - Báo cáo nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của hệ thống tư pháp Nhật Bản: “Japan Final Repory”, Research studies on the organization and functioning of the justice system in five selected countries (China, Indonesia, Japan, Republic of Korea and Russian Federation) for Unitted Nations Development Program, Vietnam, UNDP, Vietnam (Báo cáo nghiên cứu về tổ chức bộ máy và chức năng của hệ thống tư pháp tại năm quốc gia: Trung Quốc, Indonesia, Nhật Bản, Hàn Quốc và Nga), của tác giả William E Buttler (2010), [113].
Nội dung của mỗi báo cáo đều cung cấp được những thông tin cơ bản nhất về thực trạng và vấn đề cải cách tư pháp ở mỗi quốc gia được nghiên cứu. Trong đó không thể thiếu những vấn đề liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của Cơ quan công tố/Viện kiểm sát, đặc biệt là vấn đề vai trò của Cơ quan công tố đối với hoạt động điều tra. - Bài tham luận của Jorg-Martin Jehle, (paper given at the UNDP-POGAR Conference in Cairo, May 17-18, 2005) “The Function of Public Prosecution from 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com a European Comparative Perspective - How International Research Can Contribute to the Development of Criminal Justice” (Chức năng của Cơ quan công tố từ góc nhìn so sánh tại châu Âu - Các nghiên cứu quốc tế có thể đóng góp cho sự phát triển tư pháp hình sự như thế nào), [113]. Trong tham luận của mình, Jorg- Martin Jehle chỉ ra rằng, tại hầu hết các nước châu Âu (trừ Anh và Ailen), Cơ quan công tố được xem như cơ quan đứng đầu trong giai đoạn điều tra.
Điều này đồng nghĩa với việc Cơ quan Công tố phải kiểm soát tất cả các bước điều tra tội phạm của Cảnh sát. Thông thường, Cơ quan công tố chỉ được thông báo sau khi Cảnh sát đã hoàn thành việc điều tra, trừ trường hợp, đối với những tội nghiêm trọng như giết người thì Cơ quan công tố phải tham gia ngay từ đầu giai đoạn điều tra. Thực tế này thể hiện sự thiếu nhân lực của Cơ quan công tố nhưng không vì đó mà Cảnh sát được coi là cơ quan độc lập trong giai đoạn điều tra. Cảnh sát có nghĩa vụ cung cấp đầy đủ chứng cứ cho Cơ quan công tố và đảm bảo rằng việc thu thập chứng cứ tuân thủ đúng pháp luật.
Cảnh sát thực hiện theo hướng dẫn điều tra do Tổng công tố ban hành. Trong phạm vi địa phương, Cơ quan công tố và Cảnh sát phối hợp chặt chẽ với nhauđể đưa ra các quy tắc tiến hành điều tra và Cảnh sát phải tuân thủ những quy tắc này. Những nghiên cứu về các tội giết người và hoạt động điều tra về loại tội phạm giết người liên quan đến luận án - Sách chuyên khảo (2003): “The Need to Kill: Inside the World of the Serial Killer” (Muốn được giết người: Bên trong thế giới của những kẻ giết người hàng loạt), “Serial Murder: An Elusive Phenomenon” (Giết người hàng loạt: Một hiện tượng khó hiểu) (2003), của Steven Egger. Tác giả đã nghiên cứu các vụ án giết nhiều người, phân tích những suy nghĩ, tính cách, động cơ bên trong của người phạm tội và đề ra phương pháp điều tra cụ thể đối với từng trường hợp.
- Trên thế giới, đã có nhiều cuốn sách, báo cáo, công trình nghiên cứu chuyên sâu về tội giết người và hoạt động điều tra về loại hình tội phạm này, tiêu biểu như: Tác giả Robert D. Keppel và Joseph G. Weis, National Criminal Justice Reference Service. Public Domain, 1992, “Improving the Investigation of Violent Crime: The Homicide Investigation and Tracking System”.
Trong bản báo cáo này, tác giả đã đề cập đến công tác điều tra tội phạm giết người ở Mỹ qua việc sử dụng hệ thống truy tìm và điều tra HITS. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả John Lindow, Nxb Soumalainen Tiedeakatemia, Acadenia Scientiarum Fennica, 1997, “Murder and vengeance among the gods”. Tác phẩm đã đi sâu vào nghiên cứu, phân tích những phương pháp, thủ đoạn tội giết người. Tác giả Stanley Yeo, 1998, “ Unrestrained killings and the law”, nhà xuất bản: Oxford University Prees, USA.
Tác giả đã đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm đấu tranh phòng chống tội giết người.Berg and John J.Horgan, 1998, “Criminal investigation” Nxb: McGraw – Hill Humanities/Scocial Sc. Tác giả đã đề cập đến các phương pháp điều tra tội phạm trong đó có tội giết người. Nhìn chung các tác giả của những cuốn sách trên chỉ nghiên cứu đi sâu vào phân tích tội phạm nói chung và tội danh giết người nói riêng ở một số khía cạnh cụ thể dưới góc độ của luật hình sự, xã hội học, tội phạm học trên quan điểm nhận định của các cá nhân hay mang tính đặc thù của mỗi vùng lãnh thổ, mỗi quốc gia; vì vậy cách nhìn nhận cũng thiếu đi tính toàn diện. Mặt khác, có rất ít nghiên cứu đi sâu vào chủ đề THQCT trong điều tra các tội giết người, nhưng những cuốn sách này là những tài liệu tham khảo quan trọng để nghiên cứu sinh tiến hành nghiên cứu một cách đầy đủ hơn, toàn diện hơn về đề tài THQCT trong điều tra các tội giết người trên cả nước ta có hiệu quả.
Tình hình nghiên cứu trong nước Thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người là một đề tài mang tính chuyên sâu về một nhóm tội danh. Dạng đề tài này đã được một số tác giả nghiên cứu về chức năng, nhiệm vụ của VKSND, trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, vai trò, vị trí của VKSND Thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người.