Chương 1 VAI TRÒ CỦA THƯ VIỆN QUẬN - HUYỆN TRONG VIỆC PHỤC VỤ NHU CẦU ĐỌC CỦA NGƯỜI DÂN TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI 1.1Thư viện công cộng Thư viện công cộng là thư viện có vốn tài liệu tổng hợp thuộc mọi ngành, lĩnh vực khoa học, phục vụ rộng rãi cho các đối tượng bạn đọc. Ở Việt Nam, đứng đầu hệ thống Thư viện công cộng là Thư viện Quốc gia Việt Nam; Thư viện do Ủy ban nhân dân các cấp thành lập giữ vai trò trung tâm phối hợp hoạt động, trao đổi tài liệu, hướng dẫn nghiệp vụ với các thư viện khác trên địa bàn. Theo Tổ chức hợp tác phát triển quốc tế Thụy Điển - SIDA: “Thư viện công cộng là một tổ chức do cộng đồng thiết lập, hỗ trợ và cấp kinh phí hoặc là thông qua chính quyền địa phương, khu vực hoặc quốc gia, hoặc các hình thức khác của cộng đồng”. Theo quan điểm của các nhà thư viện học Việt Nam: “Thư viện công cộng là thư viện có tính phổ cập, có vốn tài liệu tổng hợp với nội dung bao gồm nhiều lĩnh vực tri thức, phục vụ cho mọi đối tượng người đọc từ người dân bình thường đến các nhà khoa học, các cán bộ nghiên cứu, các chuyên gia.
Người dân đến thư viện công cộng đọc sách không phải trả tiền. Nhà nước cung cấp ngân sách cho các thư viện công cộng hoạt động”. [7] Một trong những nhiệm vụ chủ yếu của thư viện công cộng là mở rộng kiến thức phổ thông cho quảng đại quần chúng nhân dân, tạo điều kiện để học tập suốt đời, từ đó góp phần nâng cao dân trí toàn xã hội.2 Thư viện Quận - Huyện Khi con người ngày càng nhận thức sâu sắc về ý nghĩa của việc đọc sách báo thì công tác phục vụ tại các thư viện ngày càng được quan tâm hơn. Đặc biệt, các Thư viện Quận – Huyện có vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu giải trí và phổ biến tri thức cho nhân dân địa phương.
Thư viện Quận - Huyện là cơ quan văn hóa do Ủy ban nhân dân cấp huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh thành lập (gọi chung là thư viện cấp huyện). Mạng lưới Thư viện Quận – Huyện được phân bố rộng khắp trên địa bàn các địa phương phân theo khu vực hành chính. Hiện nay, trên địa bàn các Quận – Huyện, các thư viện được chỉ đạo hoạt động từ cơ quan chủ quản là Phòng Văn hóa Thông tin hoặc Trung tâm Văn hóa, Nhà Văn hóa Thông tin. Căn cứ Nghị định 72/2002/NĐ-CP ngày 6/9/2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh Thư viện: “Thư viện công cộng bao gồm Thư viện Quốc gia Việt Nam và thư viện do Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thành lập (sau đây gọi là thư viện cấp tỉnh), thư viện do Ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh thành lập (sau đây gọi là thư viện cấp huyện), thư viện do Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn thành lập (sau đây gọi là thư viện cấp xã)” [14] Hiểu một cách bản chất, Thư viện Quận - Huyện là một loại hình thư viện do Ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh thành lập, có vốn tài liệu tổng hợp, phục vụ miễn phí cho các đối tượng người đọc.
Thư viện Quận – Huyện không chỉ là trung tâm phối hợp hoạt động, trao đổi tài liệu, hướng dẫn nghiệp vụ với các thư viện khác trên địa bàn mà nhiệm vụ chủ chốt nhằm thỏa mãn nhu cầu đọc sách báo cho nhân dân địa phương.3 Nhu cầu đọc Đọc là quá trình tiếp thu, lĩnh hội tri thức và các giá trị được thể hiện 11 trong tài liệu. Hoạt động đọc được tiến hành khi xuất hiện nhu cầu đọc. Giống như những nhu cầu khác của con người về ăn, mặc, ở,. nhu cầu đọc là nhu cầu cần được nâng cao sự hiểu biết bằng các phương tiện sách, báo – công cụ chứa tri thức của nhân loại.
Đó là nhu cầu nhận biết thế giới khách quan một cách gián tiếp tổng hợp và toàn diện. Bởi vậy, “Nhu cầu đọc là đòi hỏi khách quan của chủ thể (cá nhân hoặc nhóm) đối với việc tiếp nhận và sử dụng tài liệu nhằm duy trì và phát triển các hoạt động sống của con người”. Nhu cầu đọc chỉ xuất hiện khi bản thân người đọc cảm nhận được việc đọc chính là chất dinh dưỡng tinh thần không thể thiếu trong đời sống thường nhật của họ. Như vậy, nhu cầu đọc thuộc loại nhu cầu tinh thần, xuất phát từ nhu cầu nhận thức, nhu cầu giao tiếp và nhu cầu thẩm mỹ.
Nhu cầu đọc được sản sinh ra trong đời sống của con người, nằm trong ý thức của con người. Trong xã hội có giai cấp, nhu cầu đọc cũng mang tính giai cấp và được biểu hiện qua sự cảm thụ của từng cá nhân. Nhu cầu đọc được hình thành bởi hai yếu tố: Giá trị của những tri thức chứa đựng trong tài liệu và những đòi hỏi thiết yếu của con người trong hoàn cảnh nhất định. Dù hiểu theo cách nào, bản chất của nhu cầu đọc vẫn là những đòi hỏi khách quan của con người đối với việc tiếp nhận và sử dụng các loại tài liệu, sách báo nhằm nâng cao hiểu biết của con người.
Với sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, các hình thức và các phương tiện lưu giữ thông tin ngày càng đa dạng. Bởi vậy, con người có nhiều cơ hội tiếp cận với nhiều loại hình tài liệu khác nhau, kéo 12 theo đó là nhu cầu đọc ngày càng phong phú hơn. Cho dù các phương tiện lưu giữ thông tin hiện đại, có nhiều tiện ích nhưng các phương tiện này hoàn toàn không thể thay thế sách báo. Hoạt động đọc luôn phát triển và là một nhu cầu không thể thiếu trong đời sống mỗi người.
Vai trò của Thư viện Quận – Huyện trong việc phục vụ nhu cầu đọc của người dân trên địa bàn Hà Nội Thư viện công cộng là loại hình thư viện do Ủy ban nhân dân các cấp thành lập, có vốn tài liệu tổng hợp nhằm thỏa mãn nhu cầu đọc của mọi đối tượng người đọc trên địa bàn. Để thực hiện các mục tiêu văn hóa, xây dựng thôn văn hóa, xã văn hóa trong thời kì công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước không thể thiếu vai trò và sự đóng góp của hệ thống thư viện công cộng, đặc biệt là mạng lưới Thư viện Quận – Huyện. Nằm trong vai trò chung của Thư viện công cộng, Thư viện Quận – Huyện trên địa bàn Hà Nội không chỉ là trung tâm phối hợp, chỉ đạo nghiệp vụ cho các thư viện cơ sở trong địa bàn mà còn là mắt xích trọng yếu trong công tác luân chuyển sách báo tới tay nhân dân. Hiện nay, trên địa bàn Hà Nội có 28 Thư viện Quận – Huyện.
Dưới sự chỉ đạo và hướng dẫn nghiệp vụ của Thư viện Hà Nội, 28 Thư viện Quận – Huyện đã phối hợp hoạt động tốt nhằm thỏa mãn nhu cầu đọc của bạn đọc Thủ đô và đưa sách báo tới tận tay người dân. Thông qua công tác phục vụ và luân chuyển sách báo, mạng lưới Thư viện Quận – Huyện trên địa bàn Thủ đô đã góp phần đắc lực trong việc đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, phổ biến kiến thức khoa học phổ thông, các kiến thức cơ bản phát triển sản xuất nông nghiệp hiện đại tới các tầng lớp nhân dân. Xu thế toàn cầu hóa hiện nay đã tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của văn hóa đọc, việc đọc sách báo không chỉ là phương tiện để chúng ta nâng cao nhận thức mà còn giúp 13 mỗi người kịp thời học hỏi những tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại, tạo tiền đề hội nhập với các nước trên thế giới. Trong xu thế đó, công tác phục vụ sách báo cho nhân dân tại các thư viện ngày càng được chú trọng và nâng cao hiệu quả.
Các Thư viện Quận – Huyện trên địa bàn Thủ đô với nhiều hoạt động phục vụ đa dạng đã lôi cuốn từ những người chưa có nhu cầu đọc đến thư viện đồng thời khuyến khích và nâng cao nhu cầu đọc của bạn đọc ngày càng phát triển. Thông qua các hoạt động tuyên truyền hướng dẫn đọc sách: giới thiệu sách, kể chuyện theo sách, điểm sách, hội nghị bạn đọc, triển lãm sách, thi đọc sách,. các Thư viện Quận – Huyện Thủ đô từng bước hình thành và phát triển kỹ năng đọc cho bạn đọc. Để thỏa mãn nhu cầu đọc của nhân dân tùy theo từng lứa tuổi, trình độ, nghề nghiệp, giới tính.
mỗi thư viện đã tổ chức những hình thức phục vụ khác nhau để đạt hiệu quả phục vụ tối đa cho từng nhóm đối tượng bạn đọc. Đồng thời, Thư viện Quận – Huyện với khả năng phổ biến văn hóa tốt sẽ là vũ khí đấu tranh chống lại ảnh hưởng của văn hóa phẩm độc hại, đẩy lùi dần các biểu hiện tiêu cực trong xã hội. Mặt khác, các Thư viện Quận – Huyện cũng đặc biệt quan tâm phát triển mạng lưới thư viện, tủ sách cơ sở với nhiều kết quả đáng ghi nhận cả về số lượng và chất lượng. Cùng với nhiều hiệu quả trong công tác phục vụ, mạng lưới Thư viện Quận – Huyện trên địa bàn đã góp phần không nhỏ trong việc phát triển văn hóa đọc cho nhân dân Hà Nội; hướng tới mục tiêu “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” ở Thủ đô.
14 Chương 2 THỰC TRẠNG NHU CẦU ĐỌC VÀ CÔNG TÁC PHỤC VỤ BẠN ĐỌC TẠI CÁC THƯ VIỆN QUẬN – HUYỆN TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI 2.1 Khái quát mạng lưới Thư viện Quận – Huyện trên địa bàn Hà Nội Hà Nội nằm ở vị trí trung tâm của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, vị trí cầu nối giao thông quan trọng từ Bắc vào Nam, từ miền núi - trung du ra biển, là con đường huyết mạch về kinh tế và giao lưu văn hóa lớn… Vị trí đó làm cho Hà Nội sớm trở thành vị trí trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của cả nước. Hà Nội là Thủ đô và cũng là nơi tập trung các thư viện và trung tâm thông tin lớn nhất cả nước, với niềm tự hào có Thư viện Quốc gia Việt Nam với bề dày lịch sử và trụ sở trang hoàng nhất cả nước. Năm 2008, sự kiện sáp nhập địa giới hành chính để mở rộng Thủ đô đã lưu lại dấu mốc về sự sáp nhập hoạt động của các ngành trên địa bàn thành phố.