Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở VIỆT NAM Thời hạn TTHS là một chế định quan trọng của PLTTHS Việt Nam nhưng vì nhiều lý do khác nhau nên thời hạn TTHS chưa dành được sự quan tâm nghiên cứu của đông đảo các chuyên gia, các nhà khoa học. Tuy nhiên, thời gian qua cũng đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến thời hạn tố tụng trong PLTTHS Việt Nam, cụ thể: Một số đề tài nghiên cứu khoa học như: đề tài khoa học cấp bộ "Những cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sửa đổi Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp" do Tiến sĩ Đỗ Văn Đương làm Chủ nhiệm (bảo vệ năm 2007 tại Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC)) đã phân tích một số vấn đề chung về thời hạn TTHS như mục đích của việc quy định thời hạn tố tụng trong BLTTHS, các căn cứ phân loại thời hạn TTHS; quan hệ giữa thời hạn giải quyết VAHS và thời hạn điều tra, truy tố, xét xử, cũng như giữa thời hạn điều tra, truy tố, xét xử với thời hạn tạm giam ở các giai đoạn tố tụng này. Tuy nhiên, đề tài chưa phân tích cơ sở lý luận của việc xác định thời hạn tố tụng trong PLTTHS; đặc điểm của thời hạn TTHS; cách xác định thời hạn TTHS; chưa nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của chế định thời hạn tố tụng trong PLTTHS Việt Nam từ năm 1945 đến nay cũng như chưa nghiên cứu, đánh giá chế định thời hạn tố tụng trong PLTTHS của một số nước đại diện cho các truyền thống pháp luật điển hình trên thế giới.
Đề tài có phân tích, đánh giá một số bất cập, hạn chế về thời hạn tố tụng trong BLTTHS năm 2003 nhưng không đánh giá thực trạng áp dụng các thời hạn này, do vậy những đánh giá, kết luận về những bất cập, hạn chế về thời hạn tố tụng chưa sát với thực tiễn, chưa có tính thuyết phục. Đề tài có đưa ra đề xuất hoàn thiện các quy định về thời hạn TTHS nhưng những đề xuất còn chung chung và chỉ đối với một số 14 z loại thời hạn như đề nghị tăng các thời hạn khởi tố, tạm giam, điều tra, truy tố, xét xử đối với các vụ án nghiêm trọng, phức tạp [102, tr. Đề tài khoa học cấp bộ "Các thời hạn tố tụng theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 - Thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện" do Tiến sĩ Lê Hữu Thể làm Chủ nhiệm (bảo vệ năm 2009 tại VKSNDTC) đã nghiên cứu, làm rõ những vấn đề chung về thời hạn TTHS như: khái niệm, mục đích, ý nghĩa của việc quy định thời hạn TTHS; thời hạn tố tụng trong PLTTHS Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi ban hành BLTTHS năm 2003. Tuy nhiên, đề tài chưa phân tích cơ sở lý luận của việc xác định thời hạn TTHS; đặc điểm, các căn cứ quy định và phân loại thời hạn TTHS.
Đề tài có nghiên cứu về thời hạn tố tụng trong PLTTHS một số nước đại diện cho các nước theo truyền thống pháp luật châu Âu lục địa (gồm Pháp và Đức) và các nước đại diện cho truyền thống án lệ, theo mô hình TTHS tranh tụng (gồm Anh và Xứ Wales, Hoa Kỳ, Nhật Bản) nhưng chưa nghiên cứu thời hạn tố tụng trong PLTTHS của hai nước trước đây có những đặc điểm kinh tế, chính trị, xã hội tương đồng với Việt Nam là Nga (Liên Xô trước đây) và Trung Quốc, trong đó PLTTHS Nga có ảnh hưởng rất lớn đối với quá trình xây dựng và hoàn thiện các quy định trong BLTTHS nước ta. Đề tài có phân tích thực trạng các quy định về thời hạn tố tụng trong PLTTHS hiện hành và thực tiễn áp dụng ở Việt Nam nhưng chưa phân tích tổng thể, toàn diện việc áp dụng thời hạn này trong phạm vi cả nước và ở giai đoạn nhất định mà chỉ đánh giá thực tiễn áp dụng thời hạn TTHS ở một số tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trong năm 2007. Đề tài có đưa ra đề xuất, kiến nghị hoàn thiện các quy định về thời hạn TTHS nhưng chưa đầy đủ, không bao quát hết các loại thời hạn như thời hạn giải quyết VAHS có yêu cầu tương trợ tư pháp, dẫn độ tội phạm, trả hồ sơ để điều tra bổ sung, thời hạn giải quyết toàn bộ VAHS và biện pháp, chế tài khi vi phạm thời hạn TTHS cũng như chưa đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng thời hạn TTHS tại Việt Nam. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước "Những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc đổi mới thủ tục tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp", do Tiến sĩ Lê Hữu Thể làm Chủ nhiệm (bảo vệ năm 15 z 2011 tại VKSNDTC) đã luận chứng, làm rõ những vấn đề lý luận về thời hạn TTHS như khái niệm, đặc điểm, mục đích, ý nghĩa của thời hạn TTHS, các loại thời hạn TTHS và cách tính thời hạn trong PLTTHS hiện hành.
Tuy nhiên, đề tài chưa phân tích cơ sở lý luận của việc xác định thời hạn TTHS, cách xác định thời hạn TTHS cũng như chưa nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của chế định thời hạn tố tụng trong PLTTHS Việt Nam từ năm 1945 đến nay. Đề tài có phân tích, làm rõ những bất cập, hạn chế về thời hạn tố tụng trong PLTTHS hiện hành nhưng không đánh giá thực trạng áp dụng các thời hạn này nên những đánh giá, kết luận về những bất cập, hạn chế này chưa sát với thực tiễn, do vậy chưa có tính thuyết phục. Đề tài có nghiên cứu chế định thời hạn tố tụng trong PLTTHS của một số nước theo truyền thống pháp luật châu Âu lục địa (như Pháp, Đức) hay các nước theo truyền thống án lệ như (Anh và Xứ Wales, Hoa Kỳ) nhưng mới dừng lại ở việc nhận xét, đánh giá chung chung mà chưa đi vào nghiên cứu, phân tích làm rõ các thời hạn tố tụng cụ thể. Đề tài xác định rõ các yêu cầu của cải cách tư pháp đặt ra và hướng hoàn thiện các quy định về thời hạn tố tụng trong PLTTHS.
Tuy nhiên, đây chỉ là các đề xuất mang tính chung chung, khái quát, không đi vào các điều luật cụ thể trong BLTTHS, chẳng hạn như đề xuất hoàn thiện các thời hạn điều tra, truy tố, xét xử theo hướng kết hợp giữa việc phân loại tội phạm với tính chất phức tạp của vụ án để vừa đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án vừa không gây sức ép cho các cơ quan tiến hành tố tụng; tăng thời hạn điều tra, truy tố, xét xử đối với các vụ án phức tạp; rút ngắn thời hạn giải quyết đối với các vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng [107, tr. Các luận án tiến sĩ luật học như: luận án "Hoạt động áp dụng pháp luật hình sự của các cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án Việt Nam" của nghiên cứu sinh Chu Thị Trang Vân (bảo vệ năm 2009 tại Đại học Quốc gia Hà Nội), phân tích các giai đoạn của quá trình áp dụng pháp luật hình sự với sự tham gia của CQĐT, VKS và tòa án, đồng thời chỉ ra các tiêu chí đánh giá hiệu quả và các yếu tố có ảnh hưởng, tác động đến hoạt động áp dụng pháp luật hình sự của các cơ quan này cũng như đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống các thủ tục TTHS theo hướng rõ ràng, minh 16 z bạch, chặt chẽ nhưng thuận tiện, vừa đề cao nhân tố con người vừa đề cao trách nhiệm của các cơ quan và cá nhân có thẩm quyền. Tuy nhiên, luận án chỉ gián tiếp đề cập đến thời hạn TTHS thông qua hoạt động áp dụng pháp luật hình sự của CQĐT, VKS và tòa án mà không nghiên cứu trực diện thời hạn TTHS. Luận án "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam" của nghiên cứu sinh Đỗ Thị Phượng (bảo vệ năm 2008 tại Đại học Quốc gia Hà Nội), nghiên cứu các quy định chung về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên trong BLTTHS năm 2003, những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế đó, qua đó đề xuất hoàn thiện thủ tục tố tụng này, trong đó đề xuất thời hạn tạm giữ, tạm giam đối với người chưa thành niên bằng một nửa thời hạn áp dụng đối với người đã thành niên.
Tuy nhiên, luận án chỉ đề cập đến thời hạn TTHS ở phạm vi hẹp, trong thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên mà chưa nghiên cứu thời hạn trong các thủ tục TTHS. Luận án "Chức năng xét xử trong tố tụng hình sự Việt Nam" của nghiên cứu sinh Lê Tiến Châu (bảo vệ năm 2008 tại Viện Nhà nước và Pháp luật), phân tích những vấn đề lý luận về chức năng TTHS; chỉ ra những bất cập, hạn chế, nguyên nhân làm ảnh hưởng đến kết quả thực hiện chức năng xét xử; đưa ra những giải pháp chung cũng như những kiến nghị cụ thể để hoàn thiện quy định PLTTHS, trong đó nhấn mạnh việc phân định rõ ràng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng chủ thể để khắc phục tình trạng lẫn lộn chức năng, vượt quá hoặc không làm hết chức năng của các CQTHTT trong thực tiễn tố tụng ở nước ta. Luận án khẳng định vị trí trung tâm và vai trò "trọng tài" của tòa án, từ đó đề xuất bỏ điểm a, b khoản 1 Điều 179 BLTTHS về trường hợp tòa án trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung, chỉ cho phép tòa án trả hồ sơ để điều tra bổ sung trước khi mở phiên tòa để tránh mất thời gian do phải trả lại hồ sơ nhiều lần. Tuy nhiên, luận án chỉ nghiên cứu thời hạn trong giai đoạn xét xử mà chưa nghiên cứu thời hạn trong các giai đoạn của TTHS.