Luận Văn Thạc Sĩ Về Thỏa Thuận Hạn Chế Cạnh Tranh Trong Kinh Doanh Xăng Dầu Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu ở việt nam hiện nay ths, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Nguyễn Thế Cường
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Thỏa Thuận Hạn Chế Cạnh Tranh Trong Lĩnh Vực Kinh Doanh Xăng Dầu Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THOẢ THUẬN HẠN CHẾ CẠNH TRANH VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỎA THUẬN HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU
• 1.1. Bản chất pháp lý của các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh
• 1.2. Nguồn gốc của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh
• 1.3. Khái niệm và đặc điểm pháp lý của các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh
• 1.4. Nhu cầu điều chỉnh bằng pháp luật đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu
• 1.5. Điều kiện gia nhập thị trường kinh doanh xăng dầu
• 1.6. Thị trường liên quan trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu
• 1.7. Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong kinh doanh xăng dầu - Nhận dạng và các hình thức thể hiện
• 1.8. Nhu cầu điều chỉnh pháp luật đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực xăng dầu
• 1.9. Nguyên tắc và nội dung cơ bản của pháp luật về các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực xăng dầu
• 1.10. Kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật quốc tế đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực xăng dầu
• 1.10.1. Pháp luật Mỹ
• 1.10.2. Pháp luật Cộng hòa Liên bang Đức
• 1.10.3. Pháp luật Cộng hòa Pháp
• 1.10.4. Pháp luật Nhật Bản
• 1.11. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ THỎA THUẬN HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ CHỐNG HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu
• 2.2. Các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm
• 2.3. Hậu quả pháp lý đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm
• 2.4. Tố tụng cạnh tranh
• 2.5. Quy định về phân phối xăng dầu
• 2.6. Thực tiễn áp dụng pháp luật về chống hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu ở Việt nam hiện nay
• 2.7. Trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước
• 2.8. Tính độc lập và chuyên nghiệp của cơ quan quản lý cạnh tranh
• 2.9. Cơ chế điều hành giá xăng dầu ảnh hưởng tiêu cực đến cạnh tranh trong kinh doanh xăng dầu
• 2.10. Tính minh bạch và nhất quán của chính sách
• 2.11. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THOẢ THUẬN HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện
• 3.2. Hiệu lực thấp của văn bản về kinh doanh xăng dầu
• 3.3. Thiếu công khai, minh bạch trong hoạt động kinh doanh
• 3.4. Tổ chức hệ thống kinh doanh xăng dầu
• 3.5. Cơ chế điều hành, quản lý nhà nước
• 3.6. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu ở nước ta hiện nay
• 3.6.1. Hoàn thiện văn bản pháp luật về kinh doanh xăng dầu
• 3.6.2. Xây dựng cơ chế kiểm soát giá xăng dầu
• 3.6.3. Tăng cường kiểm tra, giám sát
• 3.6.4. Biện pháp ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng
• 3.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong kinh doanh xăng dầu

Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam đang trở thành một vấn đề nóng bỏng. Với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp xăng dầu ngày càng có xu hướng hình thành các thỏa thuận nhằm kiểm soát giá cả và thị trường. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của ngành mà còn tác động đến lợi ích của người tiêu dùng. Việc hiểu rõ về bản chất và các hình thức của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là rất cần thiết để có những biện pháp quản lý hiệu quả.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh được định nghĩa là các thỏa thuận giữa các doanh nghiệp nhằm hạn chế hoặc kiểm soát cạnh tranh trong thị trường. Đặc điểm của các thỏa thuận này thường bao gồm việc thống nhất giá cả, phân chia thị trường và hạn chế sản xuất. Những hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây thiệt hại cho người tiêu dùng và nền kinh tế.

1.2. Nguồn gốc và sự phát triển của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Nguồn gốc của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh xuất phát từ nhu cầu tối đa hóa lợi nhuận của các doanh nghiệp. Khi thị trường xăng dầu trở nên cạnh tranh hơn, các doanh nghiệp có thể tìm cách hợp tác để duy trì lợi nhuận cao hơn bằng cách hạn chế cạnh tranh. Sự phát triển của các thỏa thuận này thường gắn liền với sự thiếu hụt trong việc quản lý và giám sát của cơ quan nhà nước.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Việc quản lý các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu gặp nhiều thách thức. Các cơ quan chức năng phải đối mặt với việc phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm, đồng thời cần có các chính sách phù hợp để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Thực trạng hiện nay cho thấy, nhiều doanh nghiệp vẫn lén lút thực hiện các thỏa thuận này, gây khó khăn cho công tác quản lý.

2.1. Các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm

Các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm bao gồm việc thống nhất giá bán, phân chia thị trường và hạn chế sản xuất. Những hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây thiệt hại cho người tiêu dùng và làm méo mó thị trường.

2.2. Hậu quả pháp lý đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Hậu quả pháp lý đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có thể bao gồm việc bị xử phạt hành chính, bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng và thậm chí là truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các cá nhân liên quan. Điều này cho thấy sự nghiêm khắc của pháp luật trong việc bảo vệ cạnh tranh lành mạnh.

III. Phương pháp và giải pháp hoàn thiện pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Để hoàn thiện pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp về pháp luật cạnh tranh là rất cần thiết. Đồng thời, các cơ quan chức năng cũng cần tăng cường công tác giám sát và xử lý vi phạm.

3.1. Nâng cao nhận thức về pháp luật cạnh tranh

Nâng cao nhận thức về pháp luật cạnh tranh cho các doanh nghiệp là một trong những giải pháp quan trọng. Các doanh nghiệp cần hiểu rõ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc tuân thủ pháp luật cạnh tranh để tránh vi phạm.

3.2. Tăng cường công tác giám sát và xử lý vi phạm

Tăng cường công tác giám sát và xử lý vi phạm là cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong thị trường xăng dầu. Các cơ quan chức năng cần có các biện pháp mạnh mẽ để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Nghiên cứu về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng pháp luật hiện hành chưa hiệu quả, dẫn đến tình trạng thỏa thuận ngầm giữa các doanh nghiệp. Cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình này.

4.1. Thực trạng áp dụng pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Thực trạng áp dụng pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn lén lút thực hiện các thỏa thuận này mà không bị phát hiện. Điều này cho thấy sự thiếu hiệu quả trong công tác quản lý và giám sát của các cơ quan chức năng.

4.2. Kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình thỏa thuận hạn chế cạnh tranh. Các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

V. Kết luận và tương lai của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong kinh doanh xăng dầu

Kết luận về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu cho thấy đây là một vấn đề phức tạp và cần được giải quyết triệt để. Tương lai của ngành xăng dầu phụ thuộc vào việc thực hiện các biện pháp quản lý hiệu quả và sự tuân thủ pháp luật của các doanh nghiệp.

5.1. Tương lai của pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Tương lai của pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu sẽ phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Cần có những quy định rõ ràng và cụ thể hơn để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong ngành xăng dầu

Định hướng phát triển bền vững trong ngành xăng dầu cần được chú trọng. Các doanh nghiệp cần thực hiện các biện pháp cạnh tranh lành mạnh và tuân thủ pháp luật để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường năng lượng đóng vai trò huyết mạch đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam, trong đó mức tăng trưởng 1% của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đòi hỏi mức gia tăng tương ứng tối thiểu 1% nhu cầu tiêu thụ xăng dầu. Tại thời điểm nghiên cứu, toàn bộ nguồn cung xăng dầu nội địa được phân phối qua mạng lưới gồm 13 thương nhân đầu mối nhập khẩu, vận hành 29 kho cảng huyết mạch và cung ứng cho hơn 10.000 cửa hàng bán lẻ trên cả nước. Mặc dù Nhà máy lọc dầu Dung Quất đã đi vào hoạt động với công suất thiết kế ban đầu dưới 6 triệu tấn sản phẩm mỗi năm, Việt Nam vẫn phải phụ thuộc phần lớn vào nguồn nhập khẩu thành phẩm từ thị trường quốc tế, dẫn tới độ nhạy cảm rất cao trước biến động giá toàn cầu.

Vấn đề nghiên cứu then chốt nảy sinh khi cơ chế quản lý chuyển đổi từ trợ giá sang vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo Nghị định số 84/2009/NĐ-CP. Quá trình chuyển giao thể chế này đã bộc lộ những khoảng trống pháp lý nghiêm trọng, tạo điều kiện cho các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh (cartel), điển hình là liên kết ấn định giá và phân chia thị trường tiêu thụ. Mục tiêu cụ thể của công trình là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của các thỏa thuận phản cạnh tranh, đánh giá thực trạng áp dụng Luật Cạnh tranh năm 2004 và Nghị định số 84/2009/NĐ-CP, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm kiểm soát hiệu quả hành vi độc quyền nhóm.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào công đoạn phân phối xăng dầu trên toàn lãnh thổ Việt Nam trong giai đoạn 2005 - 2012. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách kiểm soát giá, hướng tới việc loại bỏ các khoản thặng dư độc quyền bất hợp lý ước tính từ 2% đến 5% phát sinh từ các thỏa thuận ngầm, bảo vệ lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng và đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng của hai lý thuyết kinh tế - pháp lý căn bản: Lý thuyết tổ chức ngành về hành vi cấu kết (Theory of Industrial Organization and Collusion) và Học thuyết về nguyên tắc vi phạm mặc nhiên (Per se Rule) kết hợp nguyên tắc hợp lý (Rule of Reason) trong luật cạnh tranh quốc tế. Hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh được định hình từ bản chất của nguyên tắc tự do khế ước, nhưng khi sự tự do đó xâm phạm trật tự công và phúc lợi của người tiêu dùng thì phải bị chế tài bằng pháp luật.

Khung phân tích của luận văn tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi:

1. Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo chiều ngang (Horizontal Cartel) và chiều dọc (Vertical Restraints) theo quy định tại Điều 8 Luật Cạnh tranh năm 2004.
2. Thị trường sản phẩm liên quan: Được xác định dựa trên khả năng thay thế về đặc tính, giá cả và mục đích sử dụng, điển hình như nhóm xăng động cơ RON 92 và RON 95 với mức chênh lệch giá thường xuyên duy trì ở ngưỡng 3% đến 4%; nhóm dầu diesel gồm DO 0.05S (hàm lượng lưu huỳnh 500 mg/kg) và DO 0.25S (hàm lượng lưu huỳnh 2.500 mg/kg) theo tiêu chuẩn TCVN 5689:2005.
3. Thị trường địa lý liên quan: Toàn bộ phạm vi lãnh thổ Việt Nam, nơi có điều kiện cạnh tranh tương đồng với mức chênh lệch chi phí vận chuyển giữa các vùng không vượt quá 10%.
4. Rào cản gia nhập thị trường và sức mạnh thị trường tập thể của nhóm doanh nghiệp giữ vị trí thống lĩnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ Báo cáo kết quả cạnh tranh trong 10 lĩnh vực của nền kinh tế do Cục Quản lý Cạnh tranh công bố ngày 14/10/2010, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và báo cáo tài chính của các đơn vị đầu mối. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát 100% các chủ thể đầu mối nhập khẩu gồm 13 thương nhân, 344 tổng đại lý, 4.632 đại lý và hơn 10.000 cửa hàng bán lẻ trên cả nước, cùng hệ thống cơ sở hạ tầng gồm 29 kho cảng đầu mối (6 kho tại miền Bắc, 9 kho tại miền Trung và 14 kho tại miền Nam).

Phương pháp chọn mẫu toàn diện đối với thương nhân đầu mối được áp dụng nhằm đảm bảo tính bao quát tuyệt đối của các chủ thể có năng lực chi phối thị trường. Phương pháp phân tích quy phạm kết hợp phương pháp so sánh luật học được lựa chọn để đối chiếu các mô hình kiểm soát thỏa thuận hạn chế cạnh tranh tiên tiến: Luật Sherman 1890 và Luật Clayton 1914 của Mỹ, Luật Cartel năm 1957 (sửa đổi năm 1998) của Cộng hòa Liên bang Đức, Bộ luật Thương mại Pháp và Luật Chống độc quyền tư nhân năm 1947 (sửa đổi năm 2005) của Nhật Bản. Toàn bộ quá trình thu thập và tổng hợp dữ liệu thực chứng được thực hiện trong khung thời gian từ năm 2005 đến quý III/2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra và phân tích dữ liệu thực tiễn đã chỉ ra 3 phát hiện nổi bật về sự tồn tại của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong ngành xăng dầu:

Thứ nhất, hành vi phối hợp hành động song song (Parallel Pricing) để ấn định giá bán lẻ diễn ra phổ biến. Dù 13 thương nhân đầu mối có quy mô bộ máy, thị trường nhập khẩu và chi phí vận hành hoàn toàn khác biệt, nhưng mỗi khi điều chỉnh giá, các doanh nghiệp này đều đồng loạt gửi văn bản đề xuất tăng hoặc giảm với mức giá giống hệt nhau và tại cùng một thời điểm. Điều này hình thành cơ chế "một giá" triệt tiêu hoàn toàn sự cạnh tranh về giá trên thị trường.

Thứ hai, hiện tượng phân chia thị trường và kiểm soát nguồn cung dẫn đến mất cân đối nghiêm trọng. Cơ cấu tiêu thụ năng lượng toàn quốc thể hiện qua số liệu thực tế: khu vực thành thị chiếm trên 80% tổng sản lượng tiêu thụ trong khi khu vực nông thôn và miền núi chỉ chiếm dưới 20%. Xét theo ngành kinh tế, nhu cầu dân dụng chiếm 40%, công nghiệp và xây dựng chiếm 37,2%, giao thông chiếm 14% và nông nghiệp chỉ chiếm 8,5%. Lợi dụng sự chênh lệch này, các doanh nghiệp đầu mối nắm giữ 29 kho cảng đã ngầm thỏa thuận phân chia địa bàn cung ứng, áp đặt mức chiết khấu và cắt giảm sản lượng bán ra cho các đại lý trước các kỳ điều chỉnh giá.

Thứ ba, rào cản gia nhập thị trường quá lớn củng cố vị thế độc quyền nhóm. Nghị định số 84/2009/NĐ-CP quy định thương nhân nhập khẩu phải có kho chứa tối thiểu 15.000 m3, cầu cảng tiếp nhận tàu 7.000 tấn và mạng lưới ít nhất 10 cửa hàng trực thuộc cùng 40 đại lý; đối với tổng đại lý phải có kho tối thiểu 5.000 m3 và 20 đại lý. Những điều kiện này đã ngăn cản hoàn toàn sự tham gia của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, làm giảm tính cạnh tranh của thị trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các vi phạm bắt nguồn từ sự bất cập trong cơ chế điều hành giá theo Nghị định số 84/2009/NĐ-CP và Công văn số 8412/BTC-QLG ngày 21/6/2012 của Bộ Tài chính. Việc buộc doanh nghiệp đăng ký giá với Liên Bộ Tài chính - Công Thương đã tạo ra độ trễ hành chính, kích thích hành vi găm hàng trục lợi và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp bắt chước chiến lược giá của nhau mà không cần ký kết thỏa thuận bằng văn bản. Hơn nữa, Cục Quản lý Cạnh tranh và Hội đồng Cạnh tranh còn thiếu tính độc lập, thiếu quyền năng điều tra chuyên biệt để xử lý các thỏa thuận ngầm phức tạp.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, trong khi Luật Sherman của Mỹ trừng phạt hình sự các hành vi cấu kết định giá và Luật Cartel Đức xóa bỏ hầu hết các trường hợp miễn trừ từ năm 1998, thì pháp luật Việt Nam vẫn chưa có quy định rõ ràng về cơ chế khoan hồng (Leniency Program) để khuyến khích thành viên trong cartel tự thú.

Để minh họa rõ nét mức độ tập trung thị trường, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ đường thể hiện tương quan giữa biến động giá xăng dầu thế giới (giá Platt Singapore) với tần suất điều chỉnh giá cơ sở trong nước, kết hợp bảng thống kê phân bổ dung tích 29 kho cảng đầu mối và tỷ trọng thị phần phân phối của các nhóm doanh nghiệp lớn nhằm làm nổi bật cấu trúc thị trường độc quyền nhóm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thiết lập môi trường cạnh tranh lành mạnh và ngăn chặn hiệu quả các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật về kinh doanh xăng dầu: Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với Bộ Tư pháp tiến hành sửa đổi toàn diện Nghị định số 84/2009/NĐ-CP trước quý IV/2013. Mục tiêu cụ thể là cắt giảm tối thiểu 30% các điều kiện kỹ thuật không cần thiết đối với thương nhân phân phối, nới lỏng yêu cầu về dung tích kho 15.000 m3 và cầu cảng 7.000 tấn nhằm thu hút thêm từ 5 đến 10 doanh nghiệp mới gia nhập thị trường nhập khẩu.

2. Tái cấu trúc cơ chế kiểm soát và vận hành giá thị trường: Liên Bộ Tài chính - Công Thương cần xóa bỏ triệt để cơ chế can thiệp giá hành chính, thay thế bằng việc công khai minh bạch công thức tính giá cơ sở và rút ngắn chu kỳ tính giá từ 30 ngày xuống 10 - 15 ngày, bắt đầu áp dụng từ quý I/2013. Đảm bảo biên độ điều chỉnh linh hoạt, giảm thiểu độ trễ phản ánh giá thế giới xuống dưới 3 ngày làm việc để triệt tiêu động cơ găm hàng đầu cơ.

3. Tăng cường tính độc lập và năng lực thực thi của cơ quan quản lý cạnh tranh: Chính phủ cần ban hành nghị định sửa đổi Nghị định số 116/2005/NĐ-CP trong giai đoạn 2014 - 2015, trao quyền điều tra kinh tế độc lập cho Cục Quản lý Cạnh tranh, đồng thời thiết lập chính sách khoan hồng (Leniency Policy) nhằm miễn giảm tối đa 100% mức phạt cho doanh nghiệp đầu tiên tự nguyện khai báo hành vi thỏa thuận ngầm. Tăng mức phạt hành chính lên mức tối đa 10% tổng doanh thu của năm tài chính trước đó đối với các bên tham gia cartel.

4. Minh bạch hóa chuỗi cung ứng và kiểm soát Quỹ Bình ổn giá: Thanh tra Bộ Công Thương kết hợp với Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam thực hiện giám sát định kỳ hàng quý đối với 29 kho cảng và 344 tổng đại lý. Định kỳ 15 ngày/lần, Bộ Tài chính phải công khai số dư, tình hình trích lập và sử dụng Quỹ Bình ổn giá của từng thương nhân đầu mối, duy trì nghiêm ngặt mức dự trữ lưu thông bắt buộc tối thiểu 30 ngày cung ứng trên toàn hệ thống.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cục Quản lý Cạnh tranh, Vụ Thị trường trong nước (Bộ Công Thương) và Cục Quản lý Giá (Bộ Tài chính) có thể ứng dụng các tiêu chí xác định thị trường liên quan và phương pháp nhận diện thỏa thuận ngầm để rà soát, sửa đổi khung pháp lý điều hành giá xăng dầu.

2. Doanh nghiệp và thương nhân kinh doanh xăng dầu: Ban lãnh đạo của 13 thương nhân đầu mối nhập khẩu, 344 tổng đại lý và hơn 4.600 đại lý bán lẻ có thể sử dụng tài liệu này để đánh giá rủi ro pháp lý, chuẩn hóa các hợp đồng đại lý và xây dựng chiến lược kinh doanh tuân thủ Luật Cạnh tranh.

3. Luật sư, trọng tài viên và chuyên gia tư vấn pháp lý: Đội ngũ hành nghề luật có nguồn tư liệu thực chứng chuẩn xác để tham gia tố tụng cạnh tranh, bào chữa hoặc tư vấn cho doanh nghiệp trong các vụ việc liên quan đến sáp nhập, liên kết thương mại và thỏa thuận hạn chế thương mại.

4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật Kinh tế: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho các học phần Pháp luật Cạnh tranh, Pháp luật Thương mại, cung cấp hệ thống lý luận hoàn chỉnh cùng các case study điển hình về thị trường phân phối năng lượng tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam biểu hiện phổ biến nhất qua hình thức nào? Biểu hiện rõ nét nhất là thỏa thuận ngầm ấn định giá bán lẻ (hành động song song). Dù có chi phí và nguồn nhập khẩu khác nhau, 13 doanh nghiệp đầu mối vẫn đồng loạt đề xuất mức giá tăng hoặc giảm hoàn toàn giống nhau tại cùng thời điểm, loại bỏ hoàn toàn tính cạnh tranh về giá.

2. Thị trường liên quan của mặt hàng xăng dầu tại Việt Nam được xác định căn cứ vào những tiêu chí nào? Thị trường sản phẩm liên quan gồm các loại xăng động cơ (RON 92, RON 95 với mức chênh lệch giá chỉ từ 3% đến 4%) và các loại dầu diesel (DO 0.05S, DO 0.25S). Thị trường địa lý liên quan là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam với hệ thống 29 kho cảng phân bổ tại 3 miền.

3. Tại sao Nghị định số 84/2009/NĐ-CP chưa giải quyết triệt để tình trạng độc quyền nhóm trong ngành xăng dầu? Do Nghị định vẫn duy trì cơ chế đăng ký giá và tính giá cơ sở theo chu kỳ 30 ngày cứng nhắc. Quy định này tạo ra độ trễ lớn so với biến động giá thế giới, dẫn tới hiện tượng đầu cơ, găm hàng và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp thống nhất giá mà không bị chế tài.

4. Những rào cản gia nhập thị trường phân phối xăng dầu chính yếu hiện nay là gì? Quy định pháp lý bắt buộc thương nhân đầu mối phải sở hữu hoặc thuê tối thiểu 5 năm đối với kho tiếp nhận 15.000 m3, cầu cảng cho tàu 7.000 tấn và mạng lưới ít nhất 40 đại lý bán lẻ. Yêu cầu vốn và hạ tầng này loại bỏ hầu hết các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

5. Kinh nghiệm quốc tế nào về kiểm soát cartel có thể áp dụng hiệu quả cho Việt Nam? Việt Nam có thể tiếp thu chính sách khoan hồng (Leniency Program) theo mô hình của Mỹ và Đức, kết hợp tăng mức phạt vi phạm lên tới 10% doanh thu và trao quyền điều tra độc lập cho cơ quan quản lý cạnh tranh để phát hiện các thỏa thuận ngầm tinh vi.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ toàn diện cơ sở lý luận về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, xác định chính xác thị trường liên quan của ngành xăng dầu trên phạm vi toàn quốc.
• Công trình chỉ ra thực trạng độc quyền nhóm của 13 thương nhân đầu mối nhập khẩu thông qua việc kiểm soát 29 kho cảng và mạng lưới hơn 10.000 cửa hàng bán lẻ.
• Đề tài chứng minh cơ chế điều hành giá theo Nghị định số 84/2009/NĐ-CP còn bộc lộ nhiều kẽ hở, tạo điều kiện cho các hành vi liên kết ấn định giá và phân chia thị trường.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp được đề xuất mang tính khả thi cao, gắn liền với lộ trình hoàn thiện thể chế giai đoạn 2013 - 2015 và nâng mức phạt vi phạm lên tối đa 10% doanh thu.
• Nghiên cứu đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực cho công tác lập pháp, góp phần xây dựng thị trường năng lượng minh bạch, vận hành theo cơ chế thị trường thực chất và bảo đảm mức dự trữ lưu thông an toàn tối thiểu 30 ngày.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THOẢ THUẬN HẠN CHẾ CẠNH TRANH VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỎA THUẬN HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU 1. Bản chất pháp lý của các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh 1. Nguồn gốc của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh (cartel) là một trong những hình thức biểu hiện của hạn chế cạnh tranh, có thể gây nguy hại đến động lực phát triển kinh tế của xã hội và vi phạm tới lợi ích chính đáng của người tiêu dùng. Do đó, pháp luật của các quốc gia có nền kinh tế thị trường đều trừng phạt nghiêm khắc các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh.

Những tiền đề để xuất hiện cạnh tranh cũng là những tiền đề để những thỏa thuận hạn chế cạnh tranh tồn tại. Trước đây, trong thời kỳ kinh tế kế hoạch hoá tập trung, sự can thiệp của Nhà nước vào các hoạt động kinh tế là một trong những lý do không cho cạnh tranh tồn tại, điều đó cũng đồng nghĩa với việc không cần có thỏa thuận hạn chế cạnh tranh. Nền kinh tế thị trường là môi trường của cạnh tranh, với sự ghi nhận quyền tự do kinh doanh, nguyên tắc tự do thương mại là điểm tựa, là môi trường của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh. Không thể phủ nhận rằng cạnh tranh với các hiệu ứng tích cực của nó đối với nền kinh tế, khiến các quốc gia đã và đang phát triển luôn luôn khuyến khích cạnh tranh.

Trong quan hệ cạnh tranh thì việc thành công hay thất bại luôn luôn là kết quả mà các đối thủ tham gia đều nhận thấy, mặc dù trước khi tham gia họ không chắc chắn. Chính từ yếu tố không muốn phải chịu rủi ro về phía mình, các đối thủ trong quan hệ cạnh tranh có thể có sự thoả thuận, hay nói cách khác đây chính là nguồn gốc của sự tự do khế ước và sự thoả thuận về điều kiện kinh doanh của các đối thủ cạnh tranh, để mục tiêu đều là những người thắng cuộc. Để đạt 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] được điều này đòi hỏi họ phải có sự hợp tác, phải có sự thoả thuận. Mọi vấn đề trong xã hội, từ lớn đến nhỏ đều dựa trên nền tảng khế ước, Nhà nước chỉ can thiệp vào sự thoả thuận, sự tự do khế ước chừng nào sự tự do đó xâm phạm các lợi ích công cộng hoặc xâm phạm tới các quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

Xét cho cùng, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh được thực hiện giữa các doanh nghiệp nên nó phải được hình thành trên nền tảng của nguyên tắc tự do khế ước. Các doanh nghiệp có quyền tự do thể hiện ý chí của mình trong việc lựa chọn đối tác để thiết lập quan hệ, liên kết, hợp tác và đồng thời các doanh nghiệp cũng có quyền tự do lựa chọn nội dung thỏa thuận. Tuy nhiên sự “tự do” của các doanh nghiệp chỉ được coi là hợp pháp khi sự thể hiện ý chí đó phù hợp với ý chí của Nhà nước, phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng. Mặc dù khái niệm “cạnh tranh” và “khế ước” (thoả thuận) có những nội dung khác biệt song chúng có liên quan mật thiết khi được sử dụng để đánh giá về cạnh trạnh.

Trước sức ép của cạnh tranh, các doanh nghiệp buộc phải tiến lên bằng sự nỗ lực cố gắng của bản thân, thậm chí có trường hợp còn vận dụng cả các biện pháp cạnh tranh bất hợp pháp để loại bỏ đối thủ hoặc chí ít cũng là để chiếm ưu thế trước đối thủ trên một phương diện nào đó. Khi loại bỏ được cạnh tranh thông qua thỏa thuận, các doanh nghiệp tham gia có thể thu được lợi nhuận lớn mà không cần phải cải thiện năng lực cung ứng hàng hóa, dịch vụ của mình. Mặc dù nguyên tắc tự do khế ước được pháp luật thừa nhận là một nguyên tắc cơ bản trong việc xác lập các quyền, nghĩa vụ giữa các chủ thể bằng hợp đồng, nhưng sự tự do đó luôn luôn phải trong một khuôn khổ, một giới hạn. Do đó, những thoả thuận giữa các doanh nghiệp với mục đích là những thỏa thuận hạn chế cạnh tranh thì có thể sẽ bị vô hiệu theo quy định của pháp luật.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Do sự tác động của các quy luật kinh tế cũng như nhu cầu trong hoạt động sản xuất kinh doanh mà sự liên kết giữa các doanh nghiệp theo các tiêu chí về ngành nghề, theo khu vực, theo chu trình phân phối… là một tất yếu. Chính từ nhu cầu liên kết này giữa các doanh nghiệp mà xuất hiện các thỏa thuận giữa các doanh nghiệp theo các tiêu chí kể trên, thậm chí cả những liên kết giữa các doanh nghiệp không cùng chung lĩnh vực, địa bàn hoạt động. Như vậy, quyền tự do lập hội cũng là một trong những tiền đề để ra đời và ảnh hưởng tới thỏa thuận hạn chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp, hiệp hội. Việc các doanh nghiệp cùng ngành nghề liên kết lại với nhau dưới hình thức Hội là hoàn toàn phù hợp với quy định của Hiến pháp và pháp luật.

Tuy nhiên, như đã phân tích ở trên, hoạt động của bất kỳ một hiệp hội nào cũng phải được tiến hành trong khuôn khổ của Hiến pháp, pháp luật và đặc biệt là không được ảnh hưởng tới lợi ích của những hội khác, những người khác. Trong trường hợp này, nếu các doanh nghiệp liên kết với nhau nhằm thiết lập các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh thì sự liên kết đó là những liên kết bất hợp pháp. Về nguyên tắc, với mục tiêu nhằm loại bỏ, thủ tiêu sức ép cạnh tranh nên các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh sẽ bị coi là vô hiệu và chủ thể thực hiện hành vi nói trên sẽ phải gánh chịu những hậu quả pháp lý bất lợi nhất định. Tuy nhiên, trước các mục tiêu của chính sách cạnh tranh, việc áp dụng pháp luật đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh cần phải thực hiện một cách thận trọng, đặc biệt khi lợi ích của thỏa thuận hạn chế cạnh tranh lớn hơn so với hậu quả của nó mang lại cho thị trường.

Theo đó, các tiêu chí thuộc “lợi ích công” sau đây có thể được vận dụng để thực hiện miễn trừ việc áp dụng pháp luật đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh: - Lợi ích của thị trường như: tăng cường sức cạnh tranh của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, tăng cường sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trên thị trường quốc tế. - Lợi ích của chính doanh nghiệp đó như: hợp lý hoá cơ cấu tổ chức, mô hình kinh doanh, nâng cao hiệu quả kinh doanh. - Lợi ích của người tiêu dùng như: việc áp dụng thống nhất các tiêu chuẩn chất lượng, định mức kỹ thuật của chủng loại sản phẩm; thống nhất các điều kiện kinh doanh, giao hàng, thanh toán nhưng không liên quan đến giá và các yếu tố của giá. Qua đó, cho thấy lợi ích công chính là tiêu chuẩn xác định tính hợp pháp của các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh.

Một số quốc gia đưa ra tiêu chuẩn để xác định những giới hạn đối với phạm vi áp dụng quy định cấm thoả thuận phản cạnh tranh, theo đó “giới hạn” được thừa nhận ở một số quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu, Cộng hoà Pháp thừa nhận: có thể coi là thỏa thuận hạn chế cạnh tranh được chấp nhận nếu sự thoả thuận đó không gây ra hoặc có thể xâm hại đến cạnh tranh nhưng ở dưới ngưỡng cho phép. Qua những phân tích về mối quan hệ giữa quyền tự do kinh doanh và thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có thể nhận định rằng: các chủ thể, các doanh nghiệp khi tham gia vào thị trường có quyền tự do lựa chọn các doanh nghiệp khác để hợp tác, liên kết thúc đẩy hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên nội dung liên kết, hợp tác đó phải đảm bảo không ảnh hưởng tới lợi ích công cộng, lợi ích của các doanh nghiệp khác và lợi ích của người tiêu dùng. Do đó, khi các thỏa thuận liên kết xâm hại đến các lợi ích kể trên thì sẽ bị coi là hành vi trái pháp luật và thỏa thuận đó sẽ bị xem là vô hiệu.

Qua các phân tích trên cho thấy, nếu như cạnh tranh là cần thiết cho hoạt động của thị trường thì các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là công cụ của các doanh nghiệp nhằm thủ tiêu cạnh tranh trên thị trường. Thông thường hệ quả của các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là tạo ra những nhóm độc quyền hoặc gần như độc quyền nhằm nâng giá hàng hóa, giảm sản lượng sản phẩm.để 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thu lợi nhuận độc quyền. Qua đó, các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh đã bóp méo sự công bằng trong phân bổ nguồn lực của nền kinh tế, làm giảm phúc lợi xã hội, làm giảm năng suất lao động, trì hoãn tốc độ cải thiện công nghệ… Mặt khác, các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh còn loại bỏ trực tiếp cơ hội tham gia cạnh tranh của các doanh nghiệp tiềm năng, các doanh nghiệp đứng ngoài sự thoả thuận. Về bản chất, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp được coi là một loại hợp đồng với những hình thức thể hiện đa dạng: thỏa thuận khung, nghị quyết, biên bản ghi nhớ,.

hoặc ngầm định thông qua việc thống nhất hành động. Tuy nhiên, loại hợp đồng này có mục đích và nội dung vi phạm điều cấm của pháp luật do đi ngược lại lợi ích của cạnh tranh - yếu tố mà pháp luật khuyến khích. Vì vậy, các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh cần phải được kiểm soát, chế ước bởi pháp luật thông qua một hệ thống các chế tài đa dạng và linh hoạt. Khái niệm và đặc điểm pháp lý của các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh 1.

Khái niệm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh Trong kinh tế học, hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh được nhìn nhận là sự thống nhất hành động của nhiều doanh nghiệp nhằm giảm bớt hoặc loại bỏ sức ép của cạnh tranh hoặc hạn chế khả năng hành động một cách độc lập giữa các đối thủ cạnh tranh. Từ điển Chính sách thương mại quốc tế định nghĩa “Cartel” là một thỏa thuận chính thức hoặc không chính thức để đạt được kết quả có lợi cho các mặt hàng có liên quan nhưng có thể có hại cho các bên khác.