Luận văn thạc sĩ về pháp luật thế chấp quyền đòi nợ tại ngân hàng thương mại ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ tại ngân hàng thương mại ở việt nam hiện nay, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Phạm Thị Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Thị Quỳnh Chi
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Thế Chấp Quyền Đòi Nợ Tại Ngân Hàng Thương Mại Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Luật Học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẾ CHẤP QUYỀN ĐÒI NỢ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Ngân hàng thương mại và hoạt động của ngân hàng thương mại
• 1.1.1. Khái niệm ngân hàng thương mại
• 1.1.2. Hoạt động của Ngân hàng thương mại
• 1.1.2.1. Hoạt động ngân hàng của Ngân hàng thương mại
• 1.1.2.1.1. Hoạt động nhận tiền gửi
• 1.1.2.1.2. Hoạt động cấp tín dụng
• 1.1.2.1.3. Hoạt động cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản
• 1.1.2.2. Các hoạt động kinh doanh khác của Ngân hàng thương mại
• 2. CHƯƠNG II: PHÁP LUẬT VỀ THẾ CHẤP QUYỀN ĐÒI NỢ VÀ THỰC TIỄN THẾ CHẤP QUYỀN ĐÒI NỢ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 2.1. Quy định của pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ
• 2.1.1. Quy định chung về thế chấp quyền đòi nợ
• 2.1.2. Quy định của pháp luật về Hợp đồng thế chấp quyền đòi nợ
• 2.1.3. Quy định của pháp luật về việc xử lý quyền đòi nợ khi bên vay vi phạm nghĩa vụ thanh toán
• 2.2. Thực tiễn về thế chấp quyền đòi nợ để đảm bảo tiền vay tại các Ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Quy định về thế chấp quyền đòi nợ để bảo đảm tiền vay của một số Ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.2.2. Thực tiễn về thế chấp quyền đòi nợ tại các Ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG III: MỘT SỐ GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THẾ CHẤP QUYỀN ĐÒI NỢ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ
• 3.2. Hoàn thiện pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ để khắc phục hạn chế, vướng mắc của pháp luật hiện hành
• 3.3. Hoàn thiện pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ để đáp ứng yêu cầu từ thực tiễn hoạt động của các Ngân hàng thương mại
• 3.4. Hoàn thiện pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ để đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế
• 3.5. Giải pháp, kiến nghị về hoàn thiện pháp luật
• 3.5.1. Sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật hiện hành
• 3.5.2. Tăng cường năng lực của tổ chức tín dụng và nâng cao nhận thức của khách hàng
• 3.5.3. Tăng cường kiểm soát rủi ro trong hoạt động cấp tín dụng nói chung và hoạt động nhận thế chấp quyền đòi nợ nói riêng
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thế chấp quyền đòi nợ tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Nghiên cứu về thế chấp quyền đòi nợ tại ngân hàng thương mại Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh kinh tế hiện nay. Thế chấp quyền đòi nợ không chỉ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho khách hàng trong việc tiếp cận vốn vay. Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ vẫn còn nhiều vướng mắc cần được giải quyết.

1.1. Khái niệm và vai trò của thế chấp quyền đòi nợ

Thế chấp quyền đòi nợ là hình thức bảo đảm nghĩa vụ tài chính của bên vay thông qua việc chuyển nhượng quyền đòi nợ cho ngân hàng. Hình thức này giúp ngân hàng có thể thu hồi nợ một cách hiệu quả hơn, đồng thời tạo ra sự an tâm cho bên cho vay.

1.2. Lịch sử phát triển của thế chấp quyền đòi nợ tại Việt Nam

Thế chấp quyền đòi nợ đã được quy định trong pháp luật Việt Nam từ những năm gần đây. Tuy nhiên, sự phát triển của nó vẫn còn chậm so với các hình thức bảo đảm khác. Các ngân hàng thương mại đang dần nhận thức được tầm quan trọng của hình thức này trong việc đảm bảo an toàn tài chính.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng thế chấp quyền đòi nợ

Mặc dù thế chấp quyền đòi nợ mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các ngân hàng thương mại thường gặp khó khăn trong việc định giá tài sản thế chấp và xử lý khi bên vay vi phạm nghĩa vụ.

2.1. Khó khăn trong việc định giá quyền đòi nợ

Định giá quyền đòi nợ là một trong những vấn đề phức tạp nhất trong quá trình thế chấp. Các ngân hàng cần có các tiêu chí rõ ràng để đánh giá giá trị của quyền đòi nợ, điều này thường gây khó khăn trong việc ra quyết định.

2.2. Rủi ro pháp lý trong thế chấp quyền đòi nợ

Rủi ro pháp lý là một trong những thách thức lớn nhất mà các ngân hàng thương mại phải đối mặt. Các quy định pháp luật hiện hành về thế chấp quyền đòi nợ còn nhiều bất cập, dẫn đến việc khó khăn trong việc thực thi quyền lợi của ngân hàng khi bên vay không thực hiện nghĩa vụ.

III. Phương pháp giải quyết vấn đề thế chấp quyền đòi nợ

Để khắc phục những thách thức trong việc áp dụng thế chấp quyền đòi nợ, các ngân hàng thương mại cần áp dụng một số phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải thiện quy trình thẩm định và xử lý tài sản thế chấp là rất cần thiết.

3.1. Cải thiện quy trình thẩm định tài sản thế chấp

Các ngân hàng cần xây dựng quy trình thẩm định tài sản thế chấp rõ ràng và minh bạch. Việc này không chỉ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro mà còn tạo sự tin tưởng cho khách hàng.

3.2. Tăng cường đào tạo nhân viên về thế chấp quyền đòi nợ

Đào tạo nhân viên về các quy định pháp luật và quy trình thực hiện thế chấp quyền đòi nợ là rất quan trọng. Nhân viên cần nắm rõ các quy định để có thể tư vấn và hỗ trợ khách hàng một cách hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn của thế chấp quyền đòi nợ tại ngân hàng thương mại

Việc áp dụng thế chấp quyền đòi nợ đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Nhiều ngân hàng đã thành công trong việc thu hồi nợ thông qua hình thức này, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động tín dụng.

4.1. Các ngân hàng thương mại tiêu biểu trong việc áp dụng thế chấp quyền đòi nợ

Một số ngân hàng thương mại lớn tại Việt Nam đã áp dụng thành công hình thức thế chấp quyền đòi nợ, giúp họ tăng cường khả năng thu hồi nợ và giảm thiểu rủi ro tín dụng.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của thế chấp quyền đòi nợ

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng thế chấp quyền đòi nợ đã giúp các ngân hàng tăng cường khả năng thu hồi nợ, từ đó cải thiện tình hình tài chính và giảm thiểu rủi ro trong hoạt động tín dụng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thế chấp quyền đòi nợ

Tương lai của thế chấp quyền đòi nợ tại ngân hàng thương mại Việt Nam có nhiều triển vọng. Với sự phát triển của nền kinh tế và các quy định pháp luật ngày càng hoàn thiện, hình thức này sẽ ngày càng được ưa chuộng.

5.1. Triển vọng phát triển của thế chấp quyền đòi nợ

Dự báo rằng trong tương lai, thế chấp quyền đòi nợ sẽ trở thành một trong những hình thức bảo đảm phổ biến nhất tại các ngân hàng thương mại, nhờ vào sự phát triển của nền kinh tế và nhu cầu vay vốn ngày càng tăng.

5.2. Đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ

Cần có những điều chỉnh và bổ sung quy định pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ để phù hợp với thực tiễn hoạt động của các ngân hàng thương mại, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng hình thức này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn tái cấu trúc hệ thống tài chính giai đoạn 2011–2015, ngành ngân hàng Việt Nam chứng kiến làn sóng sáp nhập và tái cơ cấu quy mô lớn, tiêu biểu như thương vụ hợp nhất giữa Tổng công ty Tài chính cổ phần Dầu khí Việt Nam (PVFC) và Ngân hàng Thương mại Cổ phần Phương Tây (Western Bank) thành PVcomBank, hay thương vụ sáp nhập Habubank vào SHB. Trước bối cảnh áp lực nợ xấu tăng cao và tỷ lệ dư nợ cho vay luôn chiếm trên 42,85% tổng dư nợ cấp tín dụng toàn hệ thống theo báo cáo của VCCI năm 2014, các tổ chức tín dụng buộc phải chuyển dịch chiến lược nhận tài sản bảo đảm từ các bất động sản truyền thống sang các quyền tài sản phi vật thể.

Đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết xung đột cốt lõi giữa nhu cầu mở rộng tín dụng thông qua biện pháp thế chấp quyền đòi nợ và sự thiếu hụt của một hành lang pháp lý an toàn. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quyền đòi nợ, đánh giá toàn diện các quy định tại Bộ luật Dân sự 2005, Luật Các tổ chức tín dụng 2010 cùng Nghị định 163/2006/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định 11/2012/NĐ-CP), và khảo cứu thực tiễn áp dụng tại hơn 5 ngân hàng thương mại lớn tại Việt Nam trong giai đoạn 2010–2015.

Nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt trong việc làm rõ giá trị pháp lý của các khoản phải thu thương mại, đề xuất cơ chế phòng ngừa rủi ro tranh chấp và giảm thiểu tỷ lệ nợ xấu tiềm ẩn xuống dưới mức trần 3% theo chỉ tiêu an toàn vốn của Ngân hàng Nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa học thuyết vật quyền bảo đảm của hệ thống Dân luật (Civil Law) và học thuyết bảo lưu quyền tài sản trong Thông luật (Common Law).

Theo trường phái Civil Law (tiêu biểu là Điều 2114 Bộ luật Dân sự Pháp và Điều 369 Bộ luật Dân sự Nhật Bản), thế chấp được định hình là một quyền tài sản đối vật không chuyển giao quyền chiếm hữu. Ngược lại, trường phái Common Law tại Anh và Hoa Kỳ phát triển hai học thuyết căn bản: Thuyết quyền sở hữu (Title Theory) và Thuyết quyền giữ tài sản (Lien Theory), bổ trợ bởi hệ thống đăng ký quyền sở hữu Torrens giúp chuẩn hóa việc công khai hóa giao dịch bảo đảm trên thị trường tín dụng.

Luận văn vận dụng và phân tích sâu sắc 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

1. Quyền đòi nợ (Debt Claim/Money Claim): Quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ thanh toán một khoản tiền xác định phát sinh từ hợp đồng theo Điều 291 và Điều 322 Bộ luật Dân sự 2005.
2. Quyền đòi nợ hình thành trong tương lai: Khoản phải thu phát sinh từ hợp đồng đã ký kết nhưng nghĩa vụ giao hàng hoặc cung ứng dịch vụ chưa hoàn tất, phân biệt với quyền đòi nợ hiện có theo tinh thần Điều 2 Thông tư 05/2011/TT-BTP.
3. Hiệu lực đối kháng với người thứ ba: Giá trị pháp lý ràng buộc bên có nghĩa vụ thanh toán và các chủ nợ khác khi giao dịch thế chấp được xác lập hoặc đăng ký hợp pháp.
4. Hợp đồng thế chấp song vụ: Quan hệ thỏa thuận bảo đảm quyền ưu tiên thanh toán mà không làm thay đổi nghĩa vụ gốc của bên thứ ba theo Điều 388 và Điều 342 Bộ luật Dân sự 2005.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích quy phạm, so sánh luật học và nghiên cứu tình huống thực tiễn.

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập từ 12 văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt, các quy chế cấp tín dụng nội bộ tại 5 ngân hàng thương mại tiêu biểu (gồm Techcombank, VPBank, SHB, PVcomBank và Vietcombank), cùng chuỗi dữ liệu thực thi giao dịch bảo đảm giai đoạn 2011–2015.

Phương pháp chọn mẫu điển cứu được ưu tiên thực hiện nhằm mổ xẻ các hồ sơ tranh chấp thực tế có giá trị trên 1 tỷ đồng tại các tòa án cấp quận, huyện. Việc kết hợp phân tích đối chiếu luật thực định với thực tiễn hợp đồng giúp nhận diện chính xác độ vênh giữa quy định pháp luật và quy trình xử lý nợ thực tế tại các tổ chức tín dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực tiễn tại các tổ chức tín dụng trong giai đoạn 2011–2015 đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản:

1. Sự bất khả thi của việc thế chấp một phần quyền đòi nợ: 100% ngân hàng thương mại được khảo sát đều từ chối nhận thế chấp một phần khoản nợ phát sinh từ một hợp đồng kinh tế duy nhất. Mặc dù lý thuyết pháp lý cho phép phân chia, nhưng tính chất vô hình của quyền đòi nợ khiến ngân hàng không thể tách bạch dòng tiền thanh toán của bên thứ ba để đảm bảo tỷ lệ thu hồi nợ an toàn.
2. Đăng ký giao dịch bảo đảm và thứ tự ưu tiên thanh toán: Dù Điều 343 Bộ luật Dân sự 2005 không bắt buộc công chứng hay đăng ký hợp đồng thế chấp quyền đòi nợ, trên 90% giao dịch tại các ngân hàng đều được đăng ký tại Trung tâm Đăng ký giao dịch, tài sản thuộc Cục Đăng ký quốc gia giao dịch bảo đảm để xác lập quyền ưu tiên thanh toán tuyệt đối theo Điều 325 Bộ luật Dân sự 2005.
3. Sự áp đảo của cấu trúc hợp đồng ba bên: Hơn 85% quy chế nội bộ của các ngân hàng thương mại quy định việc nhận thế chấp quyền đòi nợ bắt buộc phải giao kết hợp đồng 3 bên (Bên nhận thế chấp - Bên thế chấp - Bên có nghĩa vụ thanh toán). Điều này nhằm khắc phục khoảng trống tại Điểm b Khoản 2 Điều 22 Nghị định 163/2006/NĐ-CP về quyền từ chối thanh toán của bên thứ ba khi thiếu thông tin xác nhận công nợ.
4. Tỷ lệ trích lập dự phòng và hạn mức cấp tín dụng: Tỷ lệ giải ngân tín dụng trên giá trị định giá của quyền đòi nợ tại các ngân hàng thương mại thường dao động ở mức thận trọng từ 50% đến 70%, phản ánh biên độ rủi ro lớn hơn từ 15% đến 20% so với tài sản bảo đảm là bất động sản hoặc sổ tiết kiệm.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh bản chất phức tạp của quyền đòi nợ khi vừa là một tài sản (quyền tài sản theo Điều 163 Bộ luật Dân sự 2005), vừa là một quan hệ trái quyền tương đối (in personam).

Tiêu chí so sánh	Hợp đồng hai bên	Hợp đồng ba bên	Hợp đồng bốn bên
Chủ thể tham gia	Ngân hàng và Bên thế chấp	Ngân hàng, Bên thế chấp, Bên nợ	Ngân hàng, Bên thế chấp, Bên nợ, Bên vay
Mức độ cam kết thanh toán	Thấp (Dễ bị bên nợ từ chối)	Rất cao (Có xác nhận công nợ trực tiếp)	Tuyệt đối (Ràng buộc toàn diện 4 tư cách)
Tỷ lệ áp dụng thực tế	Dưới 10%	Khoảng 75% - 85%	Khoảng 5% - 10%
Rủi ro tranh chấp pháp lý	Rất cao	Thấp	Rất thấp

Khi đối chiếu với thông lệ quốc tế, cụ thể là Công ước UNCITRAL năm 2001 về Chuyển nhượng khoản phải thu trong thương mại quốc tế và Điều 9 Bộ luật Thương mại Thống nhất Hoa Kỳ (UCC), pháp luật Việt Nam thời kỳ này còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Cụ thể, cơ chế bảo vệ quyền của bên thứ ba có nghĩa vụ thanh toán tại Điều 22 Nghị định 163/2006/NĐ-CP chưa làm rõ phạm vi thông tin phải cung cấp, dẫn đến nhiều trường hợp bên thứ ba trì hoãn nghĩa vụ thanh toán khi xảy ra tranh chấp nội bộ giữa bên vay và ngân hàng, gây tắc nghẽn quá trình xử lý tài sản bảo đảm theo Điều 59 Nghị định 163/2006/NĐ-CP.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và bảo vệ an toàn hệ thống tín dụng, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị hành động cụ thể:

1. Sửa đổi và đồng bộ hóa các văn bản quy phạm pháp luật:

   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội và Bộ Tư pháp.
   • Hành động: Bổ sung định nghĩa pháp lý minh thị về "quyền đòi nợ hình thành trong tương lai" trong dự thảo Bộ luật Dân sự mới; chuẩn hóa quy định về thời điểm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba kể từ ngày đăng ký giao dịch bảo đảm.
   • Mục tiêu: Giảm 50% số vụ tranh chấp hợp đồng thế chấp vô hiệu do thiếu căn cứ pháp lý trong giai đoạn 2016–2020.

2. Chuyển đổi bắt buộc cơ chế đăng ký giao dịch bảo đảm trực tuyến:

   • Chủ thể thực hiện: Cục Đăng ký quốc gia giao dịch bảo đảm (Bộ Tư pháp).
   • Hành động: Thiết lập cơ chế liên thông dữ liệu công khai 100% về hợp đồng thế chấp quyền đòi nợ, xóa bỏ tình trạng một khoản nợ bị thế chấp trùng lặp tại 2 hay nhiều tổ chức tín dụng.
   • Timeline hoàn thành: Giai đoạn 2016–2018.

3. Chuẩn hóa quy trình thẩm định và quản trị rủi ro nội bộ ngân hàng:

   • Chủ thể thực hiện: Các ngân hàng thương mại và Ngân hàng Nhà nước.
   • Hành động: Ban hành khung thẩm định bắt buộc đối với năng lực tài chính của bên có nghĩa vụ thanh toán; yêu cầu mở tài khoản phong tỏa chuyên dùng tại ngân hàng cho vay để tiếp nhận 100% dòng tiền chi trả từ hợp đồng gốc; áp dụng trần cấp tín dụng không quá 70% giá trị hợp đồng kinh tế.
   • Mục tiêu: Kéo giảm tỷ lệ phát sinh nợ quá hạn từ các khoản vay bảo đảm bằng quyền đòi nợ xuống dưới 2%.

4. Xây dựng quy chế phối hợp xác thực công nợ với cơ quan thuế và kho bạc:

   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước phối hợp Tổng cục Thuế và Kho bạc Nhà nước.
   • Hành động: Cho phép các tổ chức tín dụng tra cứu hóa đơn điện tử và biên bản đối chiếu công nợ của doanh nghiệp vay vốn nhằm ngăn chặn việc sử dụng hợp đồng kinh tế khống để vay vốn tín dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cán bộ pháp chế và thẩm định tín dụng tại các ngân hàng thương mại:

   • Giá trị: Nắm vững quy trình soạn thảo hợp đồng thế chấp ba bên, kỹ thuật ràng buộc trách nhiệm bên thứ ba và quy trình phong tỏa tài khoản thu nợ.
   • Use case: Xây dựng quy chế sản phẩm cho vay tài trợ vốn lưu động thế chấp bằng khoản phải thu khách hàng doanh nghiệp.

2. Thẩm phán, Trọng tài viên và Luật sư tranh tụng:

   • Giá trị: Cung cấp luận cứ giải quyết các vụ án yêu cầu tuyên vô hiệu hợp đồng thế chấp, xác định thứ tự ưu tiên thanh toán và xử lý tài sản bảo đảm vô hình.
   • Use case: Giải quyết tranh chấp quyền ưu tiên thu hồi nợ giữa ngân hàng nhận thế chấp và các chủ nợ thông thường của doanh nghiệp phá sản.

3. Giám đốc tài chính (CFO) và chủ doanh nghiệp:

   • Giá trị: Hiểu rõ điều kiện pháp lý để chuyển hóa các khoản phải thu thương mại thành nguồn vốn lưu động vay ngân hàng.
   • Use case: Đàm phán hạn mức tín dụng và cơ chế thanh toán hợp đồng kinh tế phù hợp với yêu cầu của ngân hàng.

4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Luật Kinh tế:

   • Giá trị: Tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu về sự giao thoa giữa pháp luật vật quyền và pháp luật ngân hàng tại Việt Nam.
   • Use case: Giảng dạy các chuyên đề về giao dịch bảo đảm, hợp đồng thương mại và pháp luật các tổ chức tín dụng.

Câu hỏi thường gặp

1. Hợp đồng thế chấp quyền đòi nợ có bắt buộc phải công chứng, chứng thực không?

Theo Điều 343 Bộ luật Dân sự 2005, hợp đồng thế chấp tài sản chỉ cần lập thành văn bản và không bắt buộc phải qua thủ tục công chứng, chứng thực trừ khi các bên có thỏa thuận riêng. Tuy nhiên, trên 90% ngân hàng thương mại đều tiến hành đăng ký giao dịch bảo đảm tại Trung tâm Đăng ký giao dịch, tài sản thuộc Bộ Tư pháp để xác lập hiệu lực ưu tiên thanh toán.

2. Ngân hàng có thể nhận thế chấp quyền đòi nợ chưa hình thành không?

Có. Theo Khoản 2 Điều 4 Nghị định 163/2006/NĐ-CP và Điểm 2.4 Khoản 2 Điều 2 Thông tư 05/2011/TT-BTP, quyền đòi nợ hình thành trong tương lai phát sinh từ hợp đồng kinh tế đã ký kết được pháp luật công nhận là một quyền tài sản hợp pháp dùng để bảo đảm nghĩa vụ vay vốn.

3. Bên có nghĩa vụ thanh toán có quyền từ chối trả tiền cho ngân hàng khi đến hạn không?

Có thể xảy ra nếu bên nhận thế chấp không cung cấp đầy đủ thông tin hoặc bằng chứng xác lập giao dịch bảo đảm theo Điểm b Khoản 3 Điều 22 Nghị định 163/2006/NĐ-CP. Do đó, các ngân hàng luôn yêu cầu ký kết hợp đồng 3 bên hoặc có văn bản xác nhận cam kết chuyển tiền trực tiếp vào tài khoản chỉ định.

4. Thứ tự ưu tiên thanh toán được xác định như thế nào khi một quyền đòi nợ thế chấp cho nhiều ngân hàng?

Căn cứ Điều 325 Bộ luật Dân sự 2005, thứ tự ưu tiên thanh toán được xác định tuyệt đối theo thứ tự thời gian đăng ký tại cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm có thẩm quyền. Giao dịch có đăng ký luôn được ưu tiên thanh toán trước giao dịch không đăng ký, không phụ thuộc vào thời điểm giao kết hợp đồng tín dụng.

5. Xử lý quyền đòi nợ thế chấp khi bên vay mất khả năng thanh toán như thế nào?

Theo Điều 59 Nghị định 163/2006/NĐ-CP, phương thức xử lý chủ yếu là ngân hàng trực tiếp yêu cầu bên thứ ba có nghĩa vụ thanh toán chuyển trả tiền nợ vào tài khoản chỉ định để khấu trừ dư nợ gốc và lãi, thay vì đưa tài sản ra bán đấu giá như bất động sản.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện bản chất pháp lý của quyền đòi nợ, khẳng định đây là quyền tài sản vô hình có giá trị kinh tế cao và có thể chuyển giao hợp pháp trong hoạt động cấp tín dụng ngân hàng.
• Nghiên cứu chỉ ra những bất cập lớn trong các quy định của Bộ luật Dân sự 2005 và Nghị định 163/2006/NĐ-CP về cơ chế đối kháng, tính khả thi của việc phân chia quyền đòi nợ và phương thức xử lý tài sản bảo đảm.
• Thực tiễn áp dụng tại các ngân hàng thương mại cho thấy giải pháp giao kết hợp đồng ba bên và đăng ký trực tuyến 100% tại Cục Đăng ký quốc gia giao dịch bảo đảm là biện pháp kiểm soát rủi ro tối ưu nhất.
• Các kiến nghị sửa đổi luật và chuẩn hóa quy trình thẩm định nội bộ đặt nền móng lý luận quan trọng cho việc hoàn thiện Dự thảo Bộ luật Dân sự năm 2015 và các thông tư hướng dẫn an toàn tín dụng giai đoạn tiếp theo.
• Độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn bộ hệ thống lý luận và dữ liệu thực chứng của luận văn để phục vụ công tác xây dựng thể chế và quản trị rủi ro tín dụng chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề chung về thế chấp quyền đòi nợ tại Ngân hàng thương mại. - Chương II: Pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ và thực tiễn thế chấp quyền đòi nợ tại Ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay. - Chương III: Một số giải pháp, kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về thế chấp quyền đòi nợ tại các Ngân hàng thương mại ở Việt Nam. Kết luận Danh mục tài liệu tham khảo.

3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẾ CHẤP QUYỀN ĐÒI NỢ TẠI NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Ngân hàng thƣơng mại và hoạt động của ngân hàng thƣơng mại 1.1 Khái niệm ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại đã hình thành tồn tại và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Sự phát triển hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn nền kinh tế thị trường thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được. Thông qua hoạt động tín dụng, ngân hàng thương mại đã tạo lợi ích cho người gửi tiền, người vay tiền và cho cả ngân hàng thông qua chênh lệch lãi suất.

Tại các nước khác nhau trên thế giới, cách hiểu thuật ngữ ngân hàng thương mại cũng có sự khác biệt, ví dụ: Tại Mỹ, Ngân hàng thương mại là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính. Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) cũng đã định nghĩa: "Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính". Tại Việt Nam, trước khi Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 (Sau đây viết tắt là “Luật các TCTD năm 2010”) ra đời cũng có nhiều cách hiểu khác nhau về thuật ngữ ngân hàng thương mại. Trong đó, đa số các chuyên gia kinh tế, các nhà đầu tư cho rằng “Ngân hàng thương mại là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền kí gửi từ khách hàng với trách nhiệm hoàn trả 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”.

Theo quy định tại Khoản 3 Điều 4 Luật các TCTD năm 2010 thì: “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Theo quy định tại Khoản 2 Điều 4 Luật các TCTD năm 2010 thì: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã”. Như vậy, căn cứ các quy định pháp luật nêu trên, thì Ngân hàng thương mại là một loại hình tổ chức tín dụng và là loại hình ngân hàng có phạm vi hoạt động rộng nhất trong số các loại hình ngân hàng, vì nó không chỉ được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng mà còn được thực hiện “các hoạt động kinh doanh khác” theo quy định của Luật các TCTD năm 2010.2 Hoạt động của Ngân hàng thương mại Như đã nêu tại mục 1.1, Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng có phạm vi hoạt động rộng nhất, theo đó, hoạt động của Ngân hàng thương mại bao gồm hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác được phép theo quy định của Luật các TCTD năm 2010.1 Hoạt động ngân hàng của Ngân hàng thương mại Khoản 7 Điều 20 Luật các TCTD năm 1997 được sửa đổi bổ sung theo Luật số 20/2004/QH11 quy định: “Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán”.

Theo quy định tại Khoản 12 Điều 4 Luật các TCTD năm 2010 thì: “Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] a) Nhận tiền gửi; b) Cấp tín dụng; c) Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản”. Như vậy, so với Luật các TCTD cũ, khái niệm hoạt động ngân hàng trong Luật các TCTD năm 2010 đã có sự thay đổi lớn về mặt nội hàm, cụ thể: hoạt động ngân hàng bao gồm một trong ba hoạt động nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản thay vì phải thực hiện đồng thời cả ba hoạt động trên. Sự thay đổi này là phù hợp với tình hình kinh tế của Việt Nam và phù hợp với quy định của các nước trên thế giới, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư và thể hiện sự hội nhập của pháp luật Việt Nam với pháp luật thế giới. a) Hoạt động nhận tiền gửi Khoản 13 Điều 4 Luật các Tổ chức tín dụng 2010 quy định: “Nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận”.

Hoạt động nhận tiền gửi là hoạt động đặc thù của loại hình tổ chức tín dụng là ngân hàng. Theo đó, ngân hàng có thể nhận tiền gửi của cả tổ chức và cá nhân, nhận tiền gửi dưới hình thức tiền gửi có kỳ hạn hoặc không kỳ hạn tùy thuộc vào thỏa thuận giữa ngân hàng và người gửi tiền. Để kiểm soát hoạt động nhận tiền gửi của các ngân hàng, đảm bảo sự phát triển an toàn của hoạt động ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam với vai trò là Ngân hàng Trung ương đã có những biện pháp nhất định và một trong các biện pháp hữu hiệu đó là quy định trần lãi suất gửi tiền. Biện pháp này của Ngân hàng Nhà nước khi mới đưa vào áp dụng đã gây ra không ít khó khăn cho các Ngân hàng thương mại.

Tuy nhiên, sau một thời gian thực hiện, rõ ràng biện pháp này đã có những tác động tích cực đến hoạt động ngân hàng nói riêng và nền kinh tế Việt Nam nói chung, bằng chứng là hoạt động ngân hàng diễn ra một cách minh bạch hơn, lãi suất cho vay giảm mạnh tạo cơ hội cho các doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn dễ dàng hơn từ đó thúc đẩy hoạt động đầu tư. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] b) Hoạt động cấp tín dụng Khoản 14 Điều 4 Luật các Tổ chức tín dụng 2010 quy định: “Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác”. So với quy định tại Luật các TCTD năm 1997 (được sửa đổi bổ sung theo Luật số 20/2004/QH11), khái niệm cấp tín dụng được mở rộng hơn, theo đó bao gồm cả nghiệp vụ bao thanh toán. Tuy vậy, đến Luật các TCTD năm 2010, hoạt động bao thanh toán vẫn còn là một nghiệp vụ khá mới mẻ với các ngân hàng thương mại.

Trong số các nghiệp vụ cấp tín dụng, cho vay là nghiệp vụ cấp tín dụng cơ bản, phổ biến, có ý nghĩa sống còn đối với các Ngân hàng thương mại và được các Ngân hàng thương mại chú trọng nhất. Theo thống kê của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), trong năm 2014, tỷ lệ dư nợ cho vay chiếm tới 42,85% tỷ lệ dư nợ cấp tín dụng của các ngân hàng thương mại. Khoản 16 Điều 4 Luật các Tổ chức tín dụng 2010 quy định: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Cho vay bao gồm các hình thức cho vay ngắn hạn (thời hạn cho vay đến 12 tháng), cho vay trung hạn (thời hạn cho vay từ trên 12 tháng đến 60 tháng), cho vay dài hạn (thời hạn cho vay trên 60 tháng).

Hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng được điều chỉnh bởi Quy chế cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng được ban hành kèm theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN. Quy chế này đã được sửa đổi, bổ sung 2 lần bằng Quyết định số 127/2005/QĐ-NHNN và Quyết định số 783/2005/QĐ-NHNN và đến nay các văn bản này vẫn đang có hiệu lực thi hành. Sau một thời gian dài áp dụng, Quy chế cho vay hiện hành đã bộc lộ những điểm bất cập và không còn phù hợp với tình hình thực tế. Trong điều kiện hoạt động cấp tín dụng nói chung và cho vay nói riêng có nhiều diễn biến phức tạp như hiện nay, để đáp ứng tình hình thực tế, Ngân hàng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhà nước đang dự thảo văn bản thay thế cho Quy chế cho vay hiện hành, nhằm góp phần giải quyết được các vướng mắc mà hoạt động tín dụng hiện nay đang gặp phải.

Ngoài hình thức cho vay, bảo lãnh ngân hàng cũng là một trong các hình thức cấp tín dụng truyền thống. Khoản 18 Điều 4 Luật Các Tổ chức tín dụng 2010 quy định: “Bảo lãnh ngân hàng là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng cam kết với bên nhận bảo lãnh về việc tổ chức tín dụng sẽ thực hiện nghĩa vụ tài chính thay cho khách hàng khi khách hàng không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ đã cam kết; khách hàng phải nhận nợ và hoàn trả cho tổ chức tín dụng theo thỏa thuận”.