Đặt vấn đề Công viên là một thành phần quan trọng trong hệ thống mảng xanh đô thị, đƣợc xem là nhân tố quan trọng trong tổ chức không gian đô thị hiện đại, góp phần hoàn thiện cấu trúc đô thị. Công viên góp phần quan trọng trong sự phát triển toàn diện nhân cách con ngƣời, nâng cao chất lƣợng cuộc sống của một đô thị hiện đại, có thể nói là một không gian giao tiếp công cộng – không gian giao tiếp văn hoá góp phần hình thành một đô thị nhân văn, đồng thời là tác nhân hữu hiệu cải thiện vi khí hậu, tạo điều kiện tốt cho môi trƣờng đô thị. Công viên Thủ lệ không những đóng vai trò cải thiện vi khí hậu trong khu vực thành phố Hà Nội mà còn là nơi ngƣời dân Hà Nội và du khách tìm đến để nghỉ ngơi, thƣ giãn tại các vƣờn thú, du thuyền, khu vui chơi hay để tham quan, thăm viếng, bởi trong khuôn viên của công viên có các di tích, danh thắng nổi tiếng gắn liền với mảnh đất nơi đây. Ngoài ra, công viên Thủ Lệ còn là nơi vui chơi giải trí của trẻ em với một khu trò chơi đồng thời cũng là nơi thăm quan khám phá với hơn 100 loài động vật trong đó có hơn 40 loài động vật quý hiếm nằm trong sách đỏ Việt Nam nhƣ: báo Hoa Mai, hổ Đông Dƣơng, Beo Lửa, chim Trĩ.
đƣợc bố trí trong khuôn viên công viên. Trong khu công viên có các đƣờng dạo, vƣờn hoa, đồng thời có hồ nƣớc rộng hơn 6ha nên đã tạo nên những góc cảnh sắc thú vị nên thơ. Công viên Thủ Lệ là công trình phúc lợi xã hội, là tài sản của Nhà nƣớc, đƣợc giao cho Công ty TNHH MTV Vƣờn Thú Hà Nội trực tiếp quản lý, khai thác đối với các công trình nằm trong công viên, đồng thời gìn giữ, phát triển công viên; tổ chức các dịch vụ phục vụ tham quan, tín ngƣỡng, vui chơi, giải trí trong công viên. Tuy nhiên hiện tại do sự quan tâm chƣa thực sự đúng mực đến các công trình, cây xanh kéo theo đó là thiết kế đƣợc giữ nguyên nhiều năm khiến cho công viên chƣa thể hiện hiệu quả của nó về mặt giải trí, khu đi dạo, thể thao.
1 Với mục đích biến công viên thành một địa điểm đẹp, hữu dụng hơn, thể hiện đƣợc sự phát triển của thành phố Hà Nội tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Thiết kế cải tạo cảnh quan công viên Thủ Lệ - Quận Ba Đình – thành phố Hà Nội”. Đề tài đƣợc thực hiện tại Công ty TNHH MTV Vƣờn thú Hà Nội. Mục đích, yêu cầu 1. Mục đích Thiết kế cải tạo cảnh quan công viên Thủ Lệ có giá trị thẩm mỹ, phù hợp với nhu cầu của ngƣời dân và thể hiện đƣợc sự phát triển của thành phố.
Yêu cầu Tìm hiểu đƣợc vị trí, các yếu tố liên quan về điều kiện tự nhiên và điều kiện xã hội ảnh hƣởng đến công viên. Đánh giá đƣợc hiện trạng sử dụng cây xanh trong khu vực thiết kế, các công trình kiến trúc. Đƣa ra ý tƣởng thiết kế, cải tạo một phần công viên hợp lý phù hợp với nhu cầu của ngƣời dân. 2 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU Không gian vƣờn hoa - công viên là khoảng trống lớn nhất trong đô thị và là khoảng trống quan trọng dành cho các hoạt động nghỉ ngơi – giải trí.
Bên cạnh đó vƣờn hoa - công viên là tác phẩm nghệ thuật có giá trị lớn trong việc giáo dục thẩm mỹ cho con ngƣời và góp phần vào việc hình thành bộ mặt đô thị. Vƣờn hoa còn là không gian thiên nhiên quan trọng của đô thị trong việc hình thành và cải thiện môi sinh. Hiểu theo một cách đơn giản thì vƣờn hoa là khu cây xanh đƣợc trồng tập trung trong một diện tích đất lớn nhằm mục đích phục vụ công cộng, là nơi nghỉ ngơi, thƣ giãn, vui chơi, giải trí đáp ứng nhu cầu của nhân dân thì vẫn chƣa đủ. Cần phải hiểu vƣờn hoa là một phần của cảnh quan đô thị, là một sự thống nhất giữa các yếu tố tự nhiên và nhân tạo, phát triển trong mối tác động qua lại từ sự hình thành, quá trình phát triển của đô thị.
Vƣờn - công viên, do có không gian rộng, không gian lớn duy nhất của điểm dân cƣ, không gian thẩm mỹ phong phú chiếm một vị trí quan trọng trong việc hình thành, phát triển nhân cách con ngƣời thông qua giao tiếp xã hội và góp phần nâng cao sức khỏe, di dƣỡng tinh thần. Tình hình phát triển của công viên – vƣờn hoa trên thế giới và Việt Nam 2. Sự phát triển của công viên – vƣờn hoa trên thế giới. Kiến trúc cảnh quan Châu Âu Nói đến kiến trúc cảnh quan thì châu Âu luôn đƣợc biết đến với sự phát triển cũng nhƣ là đầu tàu tiên phong.
Sự xuất hiện và tồn tại trong suốt 4000 năm của nền văn minh lâu đời,Ai Cập là minh chứng cho các quần thể kiến trúc lăng mộ, các tác phẩm điêu khắc hoành tráng. Nghệ thuật kiến trúc cảnh quan trong các công trình tôn giáo đã thành công trong việc tạo hiệu quả hung vĩ và áp chế con ngƣời trên nền môi trƣờng thiên nhiên đặc thù của Ai Cập. Ngƣời Ai Cập không có xu hƣớng tái tạo cảnh quan thiên nhiên. 3 Quy hoạch chủ yếu trong vƣờn ai cập cho ngƣời xem thấy đƣợc sự cân xứng rõ nét.
Mặt bằng vƣờn hình chữ nhật. Bể nƣớc nằm chính giữa vƣờn, đóng vai trò trung tâm, bố cục cân xứng giữa trục dọc và trục ngang. Bể nƣớc, theo các bức họa giữ đƣợc cho tới ngày nay, là trung tâm của hoạt động vui chơi giải trí. Cây xanh đƣợc dùng làm yếu tố hình khối cơ bản tạo không gian vƣờn.
Không gian bao gồm ba lớp lồng lấy nhau làm đƣờng viền không gian bằng cây xanh thấp dần vào trung tâm vƣờn. Cùng với đó kiến trúc công trình ở đây đóng vai trò chi phối trục trung tâm bố cục cửa vƣờn và ngăn chia không gian vƣờn thành nhiều vƣờn nhỏ. Nhà ở hoặc lâu đài hoặc đền nằm ở cuối vƣờn, trên trục dọc tổng thể sân vƣờn nhà. Sự hòa nhập giữa chúng chủ yếu bằng hành lang bao quanh từ không gian kín đến không gian nửa mở đến không gian mở.
Không gian mở của hành lang đóng vai trò trung tâm. Thêm vào đó hành lang đƣợc trang trí thêm phù điêu mô tả các loại cây ngoại lai. Nếu nhƣ sân vƣờn đều có chung một không gian bằng các đƣờng đá thấp, bổ sung giàn nho, chòi nghỉ tạo nên nhiều hình thức kiến trúc đa dạng và phong phú. Một số nƣớc châu Á Trung Quốc: Nhắc đến nền văn hóa trong kiến trúc phƣơng Đông thì Trung Quốc là đất nƣớc có nền văn hóa đa dạng và biết cách khai thác một cách triệt để các yếu tố tự nhiên (đồi núi, sông, hồ, rừng cây…), thêm vào đó thuật phong thủy là nhân tố đắc lực tạo ra sự ăn nhập giữa công trình kiến trúc và khung cảnh thiên nhiên.1: Cảnh quan Thiên Đàn (Bắc Kinh, Trung Quốc) Ấn Độ: Nét nổi bật trong kiến trúc của ngƣời Ấn là kết hợp với nghệ thuật điêu khắc, ngoài ra mặt nƣớc, đƣờng dạo, cây xanh luôn đƣợc chú trọng.
Kiến trúc cảnh quan Ấn Độ ảnh hƣởng rất nhiều đến các nƣớc Đông Nam Á (Tô Văn Hùng, 2010).2: Đền thờ Annamalaiyar (Ấn Độ) 5 Nhật Bản: do kiến trúc Nhật Bản đã hòa nhập tính chất thực dụng với nguyên lý thẩm mỹ thành một thể thống nhất. Nguyên lý mỹ học của nghệ thuật Nhật Bản "thẩm mỹ và giản dị” đã đạt những thành quả cao trong kiến trúc với sự giản dị tột bậc trong hình khối và nội thất. Từ đó vƣờn – công viên cũng có những đặc điểm riêng nhƣ: tính giản dị và thẩm mỹ, yêu thích các vật liệu và khung cảnh thiên nhiên, quan tâm đến chi tiết, dung hòa giữa bản địa và nƣớc ngoài, bảo tồn quá khứ, kỹ thuật thi công và kết cấu độc đáo (David & Michiko Young, 2007). Sự phát triển công viên - vƣờn hoa ở Việt Nam Cảnh quan nƣớc ta cũng đƣợc hình thành từ rất lâu đời và mang đậm nét kiến trúc đông phƣơng, những khu vƣờn cảnh của Việt Nam chủ yếu xuất hiện ở tầng lớp vua chúa, quan lại và các tầng sĩ phu.
Cảnh quan nƣớc ta có thể liệt kê thành các thời kỳ sau: a. Vƣờn Việt Nam trong thời kì phong kiến Vào thời phong kiến, do tính chất của thành lũy đóng vai trò quan trọng đến sự tồn tại của một đất nƣớc nên các khu vƣờn – công viên bị bó hẹp trong bốn bức tƣờng của đền đài và dinh thự, là nơi vui chơi, nghỉ ngơi của gia chủ, mà ở đây đặc biệt là vƣờn trong cung đình của vua chúa. Theo Ngô Huy Quỳnh (2000) trong thời kì phong kiến tại Việt Nam có chín dòng kiến trúc khác nhau, theo đó bố cục, các yếu tố trong vƣờn – công viên lúc này sẽ đi theo từng dòng kiến trúc. Cụ thể nhƣ sau: kiến trúc đô thị , kiến trúc cung đình, kiến trúc phật giáo, kiến trúc nho giáo, kiến trúc đạo giáo, kiến trúc tín ngƣỡng dân gian, kiến trúc công cộng dân gian, kiến trúc dân gian.
Vƣờn Việt Nam dƣới thời Pháp thuộc Khoảng thời gian bị Pháp đô hộ lại đánh dấu sự thay đổi trong văn hóa kiến trúc tại Việt Nam khi bị ảnh hƣởng nhiều bởi kiến trúc hiện đại theo phong cách phƣơng Tây , vƣờn có bố cục đối xứng chặt chẽ với những đƣờng thẳng và đƣờng chéo, những bồn hoa, bồn có dạng hình học, những rào cây cắt xén. Kiến 6 trúc trong vƣờn thƣờng là chòi trang trí, những chậu đúc bằng bê tong cốt thép với những hình dạng cầu kì, hoa văn diêm dúa, những tƣợng tròn, vòi phun nƣớc hình thù súc vật… c. Vƣờn Việt Nam từ năm 1954 đến nay Các vƣờn hoa và công trình cảnh quan công cộng thì thƣờng đƣợc thiết kế theo bố cục đối xứng hoặc theo hƣớng tự nhiên. Một số công trình tiêu biểu về kiến trúc cảnh quan công viên sân vƣờn Việt Nam: Hình 2.3: Văn miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội) 7 Hình 2.4: Chùa Thầy (Hà Nội) Trƣớc đây vƣờn công viên chuyên phục vụ những đối tƣợng riêng lẻ, phạm vi có thể trong một khu vƣờn, dinh thự, với các bức tƣờng bao quanh.
Hiện nay vƣờn công viên phục vụ chung cho tất cả mọi ngƣời. nghiên cứu vƣờn công viên ban đầu từ tách rời khỏi đô thị nhƣng về sau bắt đầu hòa nhập với cảnh quan chung của đô thị, trở thành nơi nghỉ ngơi, giải trí và sinh hoạt văn hóa.