CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG SÁCH THIẾU NHI VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI THỦ ĐÔ HÀ NỘI 1.1 Lý luận cơ bản về thị trường sách Thiếu nhi 1.1 Khái niệm về thị trường sách Thiếu nhi 1.1 Khái niệm thị trường sách Thị trường là một phạm trù kinh tế đã được nghiên cứu qua nhiều thế kỷ nay. Đứng ở mỗi góc độ, mỗi phương diện người ta có một quan niệm khác nhau về thị trường. Ngày nay, người ta thường dùng khái niệm về thị trường như sau: “Thị trường là một quá trình trong đó người bán và người mua thứ hàng hoá nào đó tác động qua lại lẫn nhau bằng những cách khác nhau để xác định giá cả, số lượng hoá mua bán và phương thức thanh toán” (Giáo trình “Đại cương Phát hành Xuất bản phẩm”, TS. Phạm Thị Thanh Tâm - Trường Đại học Văn hoá Hà Nội, năm 2002, trang 40).
Bên cạnh đó, còn có một số quan niệm phổ biến về thị trường như sau: Theo quan điểm kinh tế: “Thị trường là nơi gặp gỡ giữa cung và cầu” “Thị trường bao gồm toàn bộ các hoạt động trao đổi hàng hoá diễn ra trong sự thống nhất hữu cơ giữa các mối quan hệ do chúng phát sinh và gắn liền với một không gian nhất định” (Giáo trình Marketing, Trường ĐH Tài chính - Kế toán, trang 32, NXB Tài chính, Hà Nội, 1996). “Thị trường là một quá trình mà trong đó người bán, người mua tác động qua lại lẫn nhau để xác định giá cả và số lượng (Giáo trình Kinh tế - Chính trị Mác Lê – Nin, Trường ĐH KTQD Hà Nội, trang 68, tập 2, NXB Giáo dục, 1998). Trong CacMac – Angghen toàn tập, trang 876, tập 12, NXB Chính trị Quốc Gia, Hà Nội, 1993, thì định nghĩa: “Thị trường là lĩnh vực trao đổi”. Thị trường sách thiếu nhi Hà Nội trong hai năm 2007 – 2008 9 Khoá luận tốt nghiệp Lương Thị Duyên – PHXBP 24B Từ các định nghĩa trên, có thể hiểu thị trường gắn liền với một địa điểm nhất định mà ở đó diễn ra quá trình trao đổi hàng hoá, dịch vụ… thị trường có tính không gian và thời gian; thị trường là lĩnh vực lưu thông hàng hoá, dịch vụ thông qua tiền tệ và môi giới, thị trường là cầu nối sản xuất với tiêu dùng.
Cơ sở của thị trường chính là sự phân công lao động xã hội. Trong đó, trình độ phát triển của phân công lao động xã hội và sự mở rộng của quy mô sản xuất kinh doanh sẽ quyết định đến quy mô của thị trường. Là mặt hàng thuộc lĩnh vực văn hoá tinh thần, trí tuệ, sách cũng được tổ chức mua, bán trên thị trường. Hay nói cách khác, sách là loại hàng hoá đặc thù.
Do sách là một loại hàng hoá đặc thù nên hoạt động kinh doanh sách cũng mang tính đặc thù, phải trải qua một quá trình tổ chức, vận động của người bán và phải có một quá trình nhận thức của người mua mới hình thành mối quan hệ cung - cầu hàng hoá sách. Việc kinh doanh sách phải đảm bảo cả hai mục tiêu: mục tiêu kinh tế và mục tiêu xã hội. Do những đặc điểm khác biệt trên, đòi hỏi phải có một cách nhìn nhận thấu đáo về hoạt động kinh doanh cũng như về thị trường đối với mặt hàng này. Vậy thị trường sách nên được hiểu như sau: “Thị trường sách là một quá trình, trong đó người bán và người mua một vài chủng loại sách nào đó tác động qua lại lẫn nhau bằng những cách khác nhau để xác định giá cả, số lượng sách mua - bán và phương thức giao nhận cũng như phương thức thanh toán.2 Thị trường sách Thiếu nhi Sách Thiếu nhi là một bộ phận nằm trong mặt hàng sách.
Hiện nay, theo thuật ngữ chuyên ngành, sách Thiếu nhi được hiểu một cách chung nhất như sau: “Sách thiếu nhi là những Xuất bản phẩm có nội dung phản ánh các lĩnh vực tri thức Khoa học - Tự nhiên, xã hội, nhân văn; được thể hiện Thị trường sách thiếu nhi Hà Nội trong hai năm 2007 – 2008 10 Khoá luận tốt nghiệp Lương Thị Duyên – PHXBP 24B bằng các hình thức phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý, với khả năng và nhu cầu, thị hiếu của các em thiếu niên, nhi đồng tuổi từ 3 – 15 tuổi”. Sách thiếu nhi có đối tượng phục vụ chính là các em thiếu niên, nhi đồng. Vì vậy, sách phải đáp ứng những đòi hỏi khắt khe, đúng đắn về định hướng thẩm mĩ, trong sáng, lành mạnh, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của các em. Sách thiếu nhi dựa trên cơ sở truyền thống văn hoá dân tộc của mỗi quốc gia và trong mối quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc phải đảm bảo sự hài hoà giữa đặc điểm riêng của mỗi nước và những quan điểm tiến bộ của thời đại.
Sách thiếu nhi cũng phải phù hợp với xu hướng chung của thời đại, để đảm bảo nội dung tri thức không bị lạc hậu, lỗi thời. Xuất phát từ những yêu cầu trên nên sách thiếu nhi có những đặc điểm riêng biệt như sau: - Sách thiếu nhi mang tính giáo dục cao, sâu sắc và toàn diện - Sách thiếu nhi có nội dung phong phú và đa dạng - Sách thiếu nhi có hình thức hấp dẫn - Sách thiếu nhi có đối tượng sử dụng và đội ngũ tác giả đông đảo Đây là những đặc trưng cơ bản của sách thiếu nhi. Chính vì vậy, cơ cấu mặt hàng sách thiếu nhi cũng rất phong phú và đa dạng. Hiện nay, người ta thường chia mặt hàng sách thiếu nhi thành 5 loại chính như sau: - Sách giáo dục lịch sử truyền thống - Sách về xây dựng cuộc sống mới, con người mới - Sách về kiến thức khoa học - Sách về danh nhân - Sách truyện cổ tích.
Là mặt hàng thuộc lĩnh vực văn hoá – tinh thần – trí tuệ, nằm trong cơ cấu mặt hàng, sách nói chung và sách thiếu nhi nói riêng cũng được tổ chức mua – bán, trao đổi trên thị trường như những loại hàng hoá thông thường Thị trường sách thiếu nhi Hà Nội trong hai năm 2007 – 2008 11 Khoá luận tốt nghiệp Lương Thị Duyên – PHXBP 24B khác. Như vậy, khi được sản xuất và đưa ra lưu thông thì sách thiếu nhi cũng có thị trường riêng của mình. Xuất phát từ khái niệm về thị trường sách và những nét đặc trưng của sách thiếu nhi, thị trường sách thiếu nhi nên được hiểu như sau: “Thị trường sách thiếu nhi là một quá trình, trong đó người mua và người bán một hay nhiều cuốn sách thiếu nhi nào đó tác động qua lại lẫn nhau bằng những biện pháp khác nhau để xác định giá cả, số lượng sách thiếu nhi mua, bán, phương thức giao nhận, phương thức thanh toán”. Thị trường sách thiếu nhi chứa đựng tổng cung và tổng cầu sách thiếu nhi.
Tổng cầu là số lượng hay cơ cấu sách thiếu nhi mà người mua mong muốn và có khả năng thanh toán với mức giá nhất định. Còn tổng cung là tổng khối lượng hay cơ cấu sách thiếu nhi mà người bán có khả năng hoặc sẽ có khả năng đưa ra thị trường với mức giá nhất định. Mong muốn của doanh nghiệp sản xuất - kinh doanh sách thiếu nhi là tổng cung luôn cân bằng với tổng cầu, nhưng đây là vấn đề khó khăn. Vì trong điều kiện nền kinh tế thị trường, cung - cầu luôn luôn vận động và biến đổi không ngừng.
Trên thị trường cụ thể, ở chừng mực và phạm vi cụ thể, cung và cầu có thể gặp nhau và cân bằng. Nhưng để có điều đó, phải có sự tác động tích cực của cả cung và cầu, đặc biệt là cung mặt hàng sách thiếu nhi. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp sản xuất - kinh doanh sách thiếu nhi phải có những biện pháp xúc tiến phù hợp để sách thiếu nhi cung cấp trên thị trường phù hợp với nhu cầu khách hàng cả về giá trị nội dung – hình thức và thị hiếu, thẩm mĩ, để vừa kinh doanh có lãi nhưng đồng thời vẫn phải đảm bảo sự phát triển văn hoá – xã hội. Tức là phải thực hiện song song hai mục tiêu: mục tiêu kinh tế và mục tiêu xã hội.
Đây cũng chính là một trong những nét đặc trưng của thị trường Xuất bản phẩm nói chung và thị trường sách thiếu nhi nói riêng. Thị trường sách thiếu nhi Hà Nội trong hai năm 2007 – 2008 12 Khoá luận tốt nghiệp Lương Thị Duyên – PHXBP 24B 1.2 Đặc trưng của thị trường sách thiếu nhi 1.1 Thị trường sách thiếu nhi có nguồn cung đông đảo Trong những năm gần đây, nhu cầu sách thiếu nhi tăng cao, điều đó kéo theo sự phát triển tất yếu của nguồn cung sách thiếu nhi. Tham gia cung ứng sách thiếu nhi trên thị trường có đông đủ các thành phần. Bên cạnh những nhà xuất bản lâu nay vẫn chuyên về sách thiếu nhi như: NXB Kim Đồng,… thì hàng loạt những nhà xuất bản, lực lượng phát hành sách Nhà nước, doanh nghiệp tư nhân cũng tham gia vào thị trường này.
Theo thống kê, cả nước có 55 Nhà xuất bản thì có tới 20 Nhà xuất bản tham gia xuất bản mặt hàng sách thiếu nhi. Trong đó, sách thiếu nhi đã trở thành mặt hàng chủ lực của một số Nhà xuất bản như: NXB Kim Đồng, NXB Trẻ, NXB Văn hoá – Thông tin… Bên cạnh nguồn cung là các nhà xuất bản và lực lượng quốc doanh, còn phải kể đến lực lượng tư nhân. Lực lượng này đang tham gia tích cực vào hoạt động liên doanh, liên kết xuất bản sách thiếu nhi. Đây là nguồn cung rất mạnh trên thị trường, bởi lẽ họ có hệ thống phát hành chuyên nghiệp, năng động, sáng tạo trong khâu lựa chọn đề tài, tìm đối tác liên kết, trình bày hấp dẫn… nên sách thiếu nhi của lực lượng tư nhân có nội dung phong phú, hình thức hấp dẫn.
Nhiều doanh nghiệp đã sản xuất được những bộ sách có giá trị, chiếm được cảm tình của độc giả như: Công ty Văn hoá - Truyền thông Đông A, công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Văn hoá Đinh Tị… Hiện nay, trên thị trường sách thiếu nhi Hà Nội còn có hệ thống cửa hàng, hiệu sách tư nhân. Đây là cầu nối trực tiếp đưa sách thiếu nhi đến tay độc giả. Theo thống kê, cả nước có khoảng > 13.000 hiệu sách lớn nhỏ và hơn 3/4 trong số đó kinh doanh sách thiếu nhi. Những hiệu sách này đi vào tận ngõ ngách để cung cấp sách thiếu nhi cho độc giả.