Chương 1: GIỚI THUYẾT VỀ THƠ TỰ DO 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ QUAN NIỆM THỂ LOẠI THƠ Vấn đề thể loại cho đến nay ở Việt Nam vẫn là vấn đề còn nhiều tranh cãi. Các nhà nghiên cứu vẫn chưa tìm được tiếng nói chung, thống nhất khi xem xét khái niệm này, mặc dù thể và loại hay thể loại vốn là những từ được dùng khá phổ biến. Nói đến thể, ta thường quan niệm nó thiên về hình thức như: Thể 2 chữ, 3 chữ, thể lục bát.
Rộng hơn, ta có thể chia thành: Thể thơ không vần, thể thơ có vần. Cách phân chia này tương đối quen thuộc trong giới nghiên cứu văn học nhưng về thực chất chúng không được phân chia trên cùng một hệ thống tiêu chí. Khái niệm thể đã vậy, khái niệm loại còn phức tạp hơn. Loại vốn rộng hơn thể, bản thân một loại có thể bao hàm nhiều thể khác nhau.
Xét trên tiêu chí nội dung, ta có loại thơ trữ tình, loại thơ trào phúng. Theo tiêu chí phương pháp sáng tác, ta có thể chia thành thơ lãng mạn hay thơ cách mạng. Chi tiết hơn, chia ra thơ trữ tình chính trị, trữ tình công dân, thơ chính luận, thơ châm biếm, đả kích. Rõ ràng cách phân chia này cũng không hoàn toàn thống nhất với nhau về tiêu chí.
Từ trước đến nay đứng trước một thể, loại hay kiểu lối thơ nào đó, chúng ta thường hay gọi một cách trực quan, thay vì dựa trên những căn cứ khoa học nhất định. Thói quen ấy ban đầu như một người qua đường xa lạ nhưng rồi theo dòng chảy thời gian nó trở thành người bạn vô cùng thân thiết mà đôi khi bản thân người trong cuộc không ý thức được đầy đủ, đúng đắn. Sở dĩ có những mối chồng chéo trong quan niệm và cách thức phân loại về thể, loại cũng như thể loại như trên là do chúng ta có một quá trình tiếp thu và ảnh hưởng lâu dài từ nhiều nền văn hoá khác nhau. Hơn một ngàn năm Bắc thuộc đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong quan niệm, tư tưởng của biết bao thế hệ người cầm bút.
Các nhà Nho được đào tạo từ cửa Khổng sân Trình để có một chỗ đứng nơi sân rồng đều tự tu dưỡng mình theo đạo lý Nho giáo và tìm đến những thể thơ khuôn mẫu nhằm làm phương tiện “tải đạo”. Ngoài các thể thơ đặc biệt như: song điệp, vĩ tam thanh, thủ vĩ ngâm, hồi văn, yết hậu, liên hoàn. thì thể thơ cổ phong và Đường luật là hai thể thơ được dùng hết sức phổ biến. Suốt gần một thiên niên kỉ, hệ thống thể loại của văn học Trung Hoa đã thâm nhập và thống soái trên thi đàn thơ ca Việt.
Chính vì thế, hệ thống thể loại ấy cho đến nay vẫn tìm thấy chỗ đứng vững chắc trong dòng chảy văn học dân tộc. Sang đến đầu thế kỉ XX, khi tiếp xúc với văn hoá Tây phương, con người Á Đông cảm thấy ngỡ ngàng, bàng hoàng khi lần đầu tiên đối diện và chiêm ngưỡng chân dung của chính mình. Thật gần gũi, thật thân quen mà bấy lâu họ đã không nhận ra. Cùng với sự khẳng định cái tôi cá nhân đầy cá tính, các nhà thơ đã tìm đến với những thể loại mới để đề cao, tôn thờ “cái tự nhiên của con tâm” (Phan Khôi).
Đời sống thể loại từ đây có một sự biến đổi sâu sắc! Người ta phê phán thơ luật, kêu gọi sự đổi mới trong tình và trong hình thể thơ. Phong trào thơ Mới thực sự là một cuộc cách mạng trên thi đàn. Nhiều thể thơ mới được sử dụng như những người chiến sĩ cách mạng trong phong trào ấy: Thể thơ 4 chữ, 5 chữ, 8 chữ. và đặc biệt là thể thơ tự do.
Cũng kể từ đây, chúng ta tiếp nhận hệ thống lý luận của văn học phương Tây và coi đó là cơ sở vững chắc cho việc tồn tại những quan niệm về thể loại cũng như sự hình thành những thể loại mới. Như vậy theo dòng chảy của lịch sử dân tộc, thơ ca cũng có những bước phát triển không ngừng. Một mặt người Việt Nam trân trọng truyền thống dân tộc qua thơ lục bát, song thất lục bát nhưng mặt khác cũng không ngừng tiếp thu ảnh hưởng từ những nền văn hoá, văn học khác nhau để hình thành nên các thể thơ mới. Đó là một trong những nguyên nhân làm cho hệ thống thể loại của Việt Nam chúng ta đa dạng, phong phú nhưng cũng không kém phần phức tạp.
Sự phức tạp trong quan niệm về thể và loại thơ còn bắt nguồn từ tính phức tạp trong quan niệm về thơ. Con người Việt Nam vốn yêu thơ, trân trọng thơ; ở mỗi thời kì, chúng ta lại tìm đến những quan niệm về thơ khác nhau. Có khi thơ được coi là “bà chúa nghệ thuật”, là “cái nhụy của cuộc sống” (Sóng Hồng); cũng có khi thơ được khẳng định là “sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp” hay là “một điệu hồn đi tìm những tâm hồn đồng điệu” (Tố Hữu). Thêm vào đó, trong quá trình hội nhập, phát triển; chúng ta cũng không ngừng tiếp thu những quan niệm thơ của những nền văn hoá khác nhau.
Từ Aristôt – người được coi là ông tổ của nghệ thuật thi ca đã khẳng định : “Thơ có tính cách triết lý và cao siêu hơn sử, vì phạm vi của thơ là sự phổ quát, còn sử chỉ xét những gì riêng biệt”, cho đến Hêghen – nhà mĩ học đại tài: “Nhiệm vụ chính của thơ là gợi ra cho ý thức những tiềm lực trong đời sống tinh thần, cùng sức mạnh ở các tình cảm và đam mê cuồng nhiệt của con người, sức mạnh đó rung động ta hoặc yên lặng diễn qua con mắt trầm ngâm, nói một cách khác, là lĩnh vực vô tận của các biểu tượng, các hoạt động, các kì công, các số mệnh của con người, sự tiến triển và biến thiên của thế giới, và cách chi phối thế giới này do các thần linh”. Hoặc ngợi ca một cách ngắn gọn hơn như Keats – nhà thơ Anh thế kỉ XVIII: “Thơ phải cao nhã, kín đáo, thấm thía vào tâm hồn mà không làm cho sửng sốt, ngạc nhiên”. Và đã là người yêu thơ chắc chẳng ai có thể quên được tiếng lòng thảng thốt của Raxum Gamzatôp : “Thơ ca, nếu không có người tôi đã mồ côi”. Có lẽ, mỗi người sáng tác thơ cũng như mỗi người đọc thơ lại tự tìm thấy cho riêng mình những quan niệm về thơ khác nhau bởi thi ca muôn đời vẫn là tiếng nói của cảm xúc tâm hồn mà thế giới tâm hồn ấy lại đa dạng, phong phú và kì diệu biết bao! Từ sự phong phú trong quan niệm về thơ như thế, chúng ta có thể tạm thời chia thành ba xu hướng chính đó là: xu hướng thi vị hoá, trần tục hoá và thần bí hoá thơ.
Sự tạm thời phân chia này dù sao cũng chỉ mang tính chất tương đối và cũng không thể tránh khỏi những bất đồng trong quan niệm của các nhà nghiên cứu ở các thời kì khác nhau. Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta không thể tìm ra những tiêu chí để mô tả thể loại thơ. Bởi trong các phạm trù văn học, thể loại là phạm trù tương đối ổn định, bền vững. Bakhtin nói đến “kí ức thể loại” như là “cái khuôn mẫu rắn chắc nhất định đã đúc kết kinh nghiệm nghệ thuật”, lưu cữu, tiếp nối, truyền từ đời này sang đời khác.
Như vậy, mặc dù có sự chồng chéo, phức tạp trong quan niệm về thể loại thơ nhưng chúng ta hoàn toàn có thể gạn đục khơi trong để tìm thấy những yếu tố chung, đồng nhất hình thành nên thể loại. Từ đó, thiết nghĩ góp phần quan trọng vào công việc nặng nhọc mà vinh quang – sáng tạo thơ và nghiên cứu thơ. Trước tiên, cần phải khẳng định rằng thể loại là một phạm trù mang tính hình thức. Đây có lẽ là thuật ngữ mà chúng ta du nhập từ văn học Trung Quốc.Riftin đã chứng minh được: “Bản thân khái niệm “thể loại” trong khoa nghiên cứu văn học Trung Quốc đương đại được truyền đạt qua từ “thể tài”, trong đó “thể” nghĩa đen là “thân thể”, “hình thức”.
Cùng với từ này người ta dùng các thuật ngữ khác như “văn thể”, theo nghĩa đen là “thân thể văn học”, “hình thức văn học”. Những khái niệm này mới chỉ xuất hiện trong thế kỉ XX, nhưng bảo lưu trong chúng thành tố “thể”, tức là “thân thể”, vốn đã được sử dụng theo nghĩa đó từ thời viễn cổ”[5, 24]. Theo nghiên cứu của nhà khoa học thì: Trong một chứng tích văn tự đầu tiên của người Trung Quốc – Kinh sử (Thượng Thư hay là Thư Kinh) ta gặp câu : “Từ thiện thể thuộc” (Lời tuyệt đẹp mà thể lệ thuộc). Từ cái nôi của nền văn minh phương Đông – Trung Hoa ấy, thể, loại hay thể loại đã du nhập vào nền văn học Việt Nam và đến nay đã trở thành một thuật ngữ quen thuộc trong khoa sáng tác và nghiên cứu văn học.
Theo Từ điển tiếng Việt của trung tâm từ điển học, xuất bản năm 1998 thì : Thể là “hình thức sáng tác thơ văn”[87, 900], loại là “tập hợp người hoặc vật có chung những đặc trưng nào đó, phân biệt với những người khác, vật khác”[87, 553]; còn thể loại là “hình thức sáng tác văn học nghệ thuật, phân chia theo phương thức phản ánh hiện thực, vận dụng ngôn ngữ”[87, 900]. Mang tính chất chuyên ngành hơn, trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, thể loại được khẳng định là “dạng thức của tác phẩm văn học, được hình thành và tồn tại tương đối ổn định trong quá trình phát triển lịch sử của văn học, thể hiện ở sự giống nhau về cách thức tổ chức tác phẩm, về đặc điểm của các loại hiện tượng đời sống được miêu tả và về tính chất của mối quan hệ của nhà văn đối với các hiện tượng đời sống ấy” [24, 252-253]. “Lý luận văn học dựa vào các yếu tố ổn định mà chia tác phẩm văn học thành các loại và các thể ( hoặc thể loại, thể tài). Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại.
Bất kì tác phẩm nào cũng thuộc loại nhất định và quan trọng hơn là có một hình thức thể nào đó. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có ba loại: tự sự, trữ tình, và kịch. Mỗi loại trên bao gồm một số thể. Ví dụ: Loại tự sự có: tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa, anh hùng ca, ngụ ngôn.Loại kịch có: bi kịch, hài kịch, chính kịch.
Thể loại là dạng thức tồn tại chỉnh thể của tác phẩm. Cùng một loại nhưng các thể khác nhau rất sâu sắc. Ngoài đặc trưng của loại, các thể còn phân biệt nhau bởi hình thức lời văn, dung lượng, loại nội dung cảm hứng”[24, 253].