Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về hoạt động tham vấn cho phạm nhân trong trại giam Chương 2: Cơ sở lý luận nghiên cứu về hoạt động tham vấn của cán bộ quản giáo cho phạm nhân ở trại giam Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu về hoạt động tham vấn của cán bộ quản giáo cho phạm nhân ở trại giam thuộc Bộ công an Chương 4: Thực trạng hoạt động tham vấn của cán bộ quản giáo cho phạm nhân ở trại giam và các yếu tố ảnh hưởng 13 z Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HOẠT ĐỘNG THAM VẤN CHO PHẠM NHÂN TRONG TRẠI GIAM Những nghiên cứu về trại giam ở Việt Nam hiện nay chủ yếu đề cập đến vấn đề giáo dục, dạy nghề cho phạm nhân. Thực tế hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào về các hoạt động tham vấn tâm lý cho phạm nhân và những tác động của nó tới quá trình quản lý, giáo dục phạm nhân. Vì vậy, việc tổng quan các hướng nghiên cứu dưới đây sẽ cung cấp cho những người quan tâm có một cái nhìn đa dạng về vấn đề hỗ trợ tâm lý và giáo dục phạm nhân trong các trại giam ở Việt Nam hiện nay. Trong quá trình tổng quan tài liệu về hoạt động tham vấn ở trại giam, luận án nhận thấy có nhiều nghiên cứu được xem xét từ môi trường trại giam, từ chính đặc điểm phạm nhân, cũng như từ bản thân cán bộ tham vấn và thể chế quy định ở trại giam.
Vì vậy, chương này tập trung phân tích theo 3 hướng nghiên cứu: (1) Hướng nghiên cứu về những khó khăn trong hoạt động tham vấn tại trại giam; (2) Hướng nghiên cứu về kỹ năng tham vấn cho phạm nhân ở trại giam và (3) Hướng nghiên cứu về các chương trình tham vấn và phục hồi cho phạm nhân ở trại giam. Trong việc trình bày các hướng nghiên cứu trên, luận án đã gặp khó khăn khi phân tách các khía cạnh, các chủ đề khác nhau trong từng hướng nghiên cứu. Bởi trong các nghiên cứu công bố, mà luận án tìm được, có quá nhiều chi tiết gắn với trại giam, với phạm nhân, với nhà tham vấn trại giam và cán bộ quản giáo được trình bày đan xen vào nhau. Tác giả luận án khó có thể tách biệt một cách rõ ràng đâu là nguyên nhân từ đặc điểm tâm lý phạm nhân; đâu là đặc điểm từ môi trường trại giam gây nên những rối nhiễu tâm lý phạm nhân hay từ chính vấn đề thuộc về án phạt tù gây ra, hoặc ngược lại, v.v… Vì vậy, trong các hướng nghiên cứu, một số chỗ, luận án trình bày theo nhóm vấn đề (nếu có thể); ở một số chỗ khác, các kết quả nghiên cứu sẽ trình bày theo mốc thời gian công bố.
Hƣớng nghiên cứu về những khó khăn trong hoạt động tham vấn tại trại giam Trong hướng nghiên cứu này, luận án sẽ làm rõ 3 khía cạnh lớn. Đó là: Những khó khăn liên quan đến môi trường trại giam; những khó khăn thuộc về đặc điểm phạm nhân và những khó khăn đến từ bản thân cán bộ làm tham vấn và thể chế hoạt động của trại giam. Những khó khăn liên quan đến môi trường trại giam Có rất nhiều nghiên cứu về những khó khăn liên quan đến môi trường trại giam. Trong đó, các nghiên cứu tập trung vào những ảnh hưởng của môi trường trại giam đến phạm nhân và những người hoạt động trong môi trường này, bao gồm cán bộ quản giáo, nhà tham vấn cải huấn và công việc của họ.
- Môi trường trại giam ảnh hưởng tới phạm nhân Theo Dugger (2014), có ba vấn đề lớn về trại giam cần được xem xét, đó là: tình trạng phạm nhân quá tải; các phạm nhân bị bệnh tâm thần và vấn đề trại giam tư nhân. Tất cả những vấn đề này đều có nguồn gốc chính từ các đặc điểm của môi trường trại giam. Đây là một trong những vấn đề có xu hướng gây tranh cãi nhất mà các trại giam phải đối mặt. Dugger đã chỉ rõ Hoa Kỳ có dân số phạm nhân lớn nhất thế giới, các phạm nhân trở nên đông đúc ngay ở chính những phòng giam mà ban đầu được xây dựng cho chỉ một người.
Điều này cho thấy sự gia tăng tội ác và sự bắt đầu cuộc khủng hoảng trại giam khi ở trong tình trạng quá tải. Một vấn đề ngày càng gia tăng ở các trại giam Hoa Kỳ cũng được Dugger chỉ ra là các phạm nhân bị bệnh tâm thần, chẳng hạn như rối loạn cảm xúc ảnh hưởng đến tâm trạng, tư duy hoặc hành vi của họ. Điều này dẫn tới sự quá tải nghiêm trọng trong công việc của cán bộ tham vấn trại giam. [128] Nghiên cứu của Haney (2001) nhấn mạnh đến những trải nghiệm tàn khốc nhất của sự cô lập mà trại giam mang lại cho phạm nhân.
Phạm nhân bị giam giữ trong những điều kiện hạn chế mà trước đây họ chưa từng trải nghiệm. Môi trường trại giam tạo ra những áp lực tâm lý riêng cho phạm nhân, trong một số trường hợp, nó làm vô hiệu hóa khả năng tái hoà nhập cộng đồng của họ. Tất cả những điều này ảnh hưởng tâm lý tới phạm nhân trong khi bị giam giữ tại trại giam. [57] Nghiên cứu của Jame và Glaze (2006) cho rằng, trại giam có thể là một môi trường bạo lực, khắc nghiệt khiến cho các phạm nhân bị chấn thương, tuyệt vọng, thậm chí là tự tử.
Nghiên cứu chỉ ra phần lớn phạm nhân có vấn đề về sức khoẻ tâm thần. Nhiều trong số những phạm nhân đó có trải nghiệm cuộc sống tiêu cực có liên quan đến mất việc làm, lạm dụng rượu hoặc bị bắt giam. Do đó, các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ tâm thần hoặc các hoạt động tham vấn tâm lý đóng vai trò quan trọng trong các chương trình phục hồi nhân phẩm cho phạm nhân. 11 - 25] 15 z - Môi trường trại giam ảnh hưởng tới nhà tham vấn và công việc của họ Murgatroyd (2002) nhấn mạnh rằng môi trường tham vấn lý tưởng và thuận lợi là rất quan trọng để tham vấn có hiệu quả, nhưng thực tế thì rất khó khăn vì các trại giam thường có nhiều tiếng ồn và không gian văn phòng khó cho phép nhà tham vấn áp dụng nguyên tắc bảo mật [88, tr.
Theo Moutanana và Gasva (2016), làm việc trong môi trường trại giam thường gây nên cảm giác tiêu cực và căng thẳng đối với một số cán bộ tham vấn. Số khác có thể cảm thấy được khen thưởng hay khích lệ khi biết rằng họ phục vụ để đem lại ảnh hưởng tích cực trong cuộc sống của phạm nhân. Nói về những nghịch lý giữa sự vất vả trực quan mà các nhà tham vấn trại giam phải chứng kiến hàng ngày và hiệu quả hỗ trợ cho phạm nhân lại khá mong manh, Sylvie Koubalikova (2012) cho rằng, tại trại giam, nơi “nhà tham vấn thường phải đối đầu lâu dài với những nỗi khổ đau và bất mãn của con người, trong khi kết quả tham vấn thường không nhìn thấy được ngay”[68] Trong khi đó, Elliott và Schrink (2014) khi nghiên cứu về những trở ngại trong môi trường trại giam đã nhận thấy sự quá tải về không gian và hạn chế về nguồn lực cán bộ là những khó khăn có thể nhận thấy trong hoạt động tham vấn ở trại giam. Môi trường trại giam đặt ra những áp lực và mong đợi riêng biệt đối với các cán bộ làm tham vấn ở trại giam so với các tham vấn viên thông thường.
Đó là yêu cầu làm việc trong một bộ máy quan liêu lớn, quản lý các vụ kiện quá mức và các thủ tục giấy tờ, làm việc với đối tượng có nhu cầu đặc biệt, áp lực đáp ứng hiệu quả các nhu cầu của phạm nhân với nguồn gốc văn hóa và dân tộc khác nhau, tiến hành can thiệp khủng hoảng và làm thế nào để sống sót qua sự khắc nghiệt của môi trường trại giam. Xem xét hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân, tác giả Đoàn Đức Lương (2018) đã chỉ rõ các yếu tố tác động đến hoạt động này. Các yếu tố khách quan như: Yếu tố cơ sở vật chất, môi trường giáo dục phạm nhân; điều kiện tài chính (kinh phí cho hoạt động giáo dục, tư vấn); sự phối hợp của trại giam và các chủ thể giáo dục; chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước. Các yếu tố chủ quan là: Năng lực, ý thức trách nhiệm của chủ thể giáo dục phạm nhân; trình độ hiểu biết, khả năng tiếp cận pháp luật của phạm nhân; các yếu tố tâm lý của phạm nhân.
Trong đó những yếu tố từ môi trường trại giam được tác giả nhìn nhận là những yếu tố có ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân.15-33] 16 z Báo cáo tổng kết công tác quản lý phạm nhân năm 2016 của Tổng cục cảnh sát Thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp đã nêu rõ: “Nguyên nhân gặp phải ở các trại giam hiện nay chủ yếu là do phạm nhân đến trại giam chấp hành án ngày càng tăng cao, tính chất đa dạng phức tạp, kinh phí đầu tư của nhà nước để xây dựng, sửa chữa các công trình giam giữ còn hạn chế, nhiều phân trại, nhà giam xuống cấp nghiêm trọng chưa được đầu tư, nâng cấp. Biên chế, cán bộ nhiều đơn vị còn thiếu, chất lượng cán bộ còn hạn chế, số chiến sỹ phục vụ có thời hạn tỷ lệ được tuyển lại quá thấp đã tác động đến chất lượng, hiệu quả công tác, nhất là những rủi ro do tính chất đối tượng quản lý ngày càng phức tạp, nguy hiểm như tình hình hiện nay”. [27] Có thể nói, tình trạng quá tải phạm nhân trong môi trường trại giam chật hẹp với những quy định khắc nghiệt đã trở thành những vấn đề thách thức đối phạm nhân và với hoạt động tham vấn, giáo dục, hỗ trợ cho phạm nhân ở tất cả các trại giam trên thế giới và ở Việt Nam. Những khó khăn thuộc về đặc điểm phạm nhân Những vấn đề khó khăn thuộc về phạm nhân trong môi trường trại giam có ảnh hưởng đến các hoạt động trợ giúp tâm lý đã được nhiều tác giả trên thế giới quan tâm, nghiên cứu.
Trong đó, nhiều nghiên cứu tập trung vào các đặc điểm tâm lý phạm nhân, các khía cạnh căng thẳng và biểu hiện rối nhiễu tâm lý đáng lo ngại của phạm nhân nảy sinh trong môi trường bị giam giữ đặc biệt. Điều này đòi hỏi các nhà tham vấn trại giam có bản lĩnh để vượt qua các thử thách từ chính phạm nhân.