Chương 1: Cơ sở lý luận về thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính của Tòa án nhân dân. * Chương 2: Thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính của Tòa án nhân dân theo Luật tố tụng hành chính và thực tiễn áp dụng ở tỉnh Thanh Hóa. * Chương 3: Các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành quy định của Luật tố tụng hành chính về thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính của Tòa án. * Danh mục tài liệu tham khảo.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN XÉT XỬ CÁC VỤ ÁN HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN 1. Quan niệm chung về thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính của tòa án nhân dân 1. Khái quát chung về vụ án hành chính Nhà nước pháp quyền khác với nhà nước khác ở mối quan hệ giữa công quyền với người dân. Trong nhà nước phong kiến mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân là mối quan hệ một chiều thể hiện ở việc thần dân chịu trách nhiệm trước Nhà nước mà không có chiều ngược lại: chính Nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm trước người dân.
Trong Nhà nước pháp quyền, mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân là mối quan hệ qua lại hai chiều. Nhà nước hoàn toàn có thể và có nguy cơ bị công dân của mình khởi kiện ra Tòa án nếu các quyết định của cơ quan thực hiện quyền hành pháp, hành vi công vụ của công chức xâm hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Bên cạnh đó khi nói đến Nhà nước pháp quyền là nói đến một Nhà nước mà ở đó quyền con người, quyền công dân được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật, đồng thời được bảo đảm thực hiện và bảo vệ trên thực tế bằng các chế định pháp lý khác nhau. Khi quyền công dân bị xâm phạm bởi cơ quan hành chính thì một trong những chế định pháp lý bảo vệ quyền công dân hiệu quả nhất là việc giải quyết khiếu kiện bằng con đường Tòa án.
Như vậy, giải quyết khiếu kiện hành chính là một chế định pháp lý hướng đến mục đích cuối cùng là bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Chúng ta đang xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, vì vậy việc nâng cao vai trò, hiệu quả của giải quyết khiếu kiện hành chính tại Tòa án là cần thiết. Khi thực hiện chức năng quản lý hành chính, Nhà nước không thể tránh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khỏi vấn đề xung đột lợi ích giữa một bên là cơ quan nhà nước với một bên là những người trực tiếp bị tác động bởi các quyết định hành chính, hành vi hành chính. Trong các quyết định và hành vi đó không hiếm những quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật, xâm phạm hoặc tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.
Khi cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm từ phía công quyền, người dân luôn có nhu cầu đến một cơ quan độc lập, vô tư và khách quan để phán quyết trên cơ sở pháp luật. Về phía Nhà nước, trước yêu cầu chính đáng của công dân, luôn đặt ra nhiệm vụ phải xây dựng hệ thống pháp luật, tạo cơ sở để giải quyết những khiếu kiện đó của công dân. Theo từ điển Tiếng Việt, “vụ” được hiểu là việc, sự việc không hay, rắc rối cần phải giải quyết, còn “án” là tranh chấp quyền lợi cần được xét xử trước tòa án. Như vậy xét về mặt thuật ngữ, “vụ án” là công việc phát sinh trên cơ sở tranh chấp về quyền lợi thuộc nhiệm vụ xét xử của Tòa án.
Trên cơ sở đó, vụ án hành chính có thể hiểu là “vụ việc tranh chấp hành chính được tòa án có thẩm quyền thụ lý theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ [31, tr. Như vậy vụ án hành chính chỉ phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính. Đây là căn cứ đầu tiên để Tòa án xem xét thụ lý đơn khởi kiện nhưng không phải trường hợp nào Tòa án thụ lý đơn khởi kiện cũng phát sinh vụ án hành chính. Việc nhận đơn và thụ lý đơn khởi kiện phải tuân theo trình tự tố tụng nhất định.
Có thể nói các tranh chấp phát sinh trong đời sống xã hội rất đa dạng và phong phú. Pháp luật quy định cụ thể về từng loại tranh chấp trong lĩnh vực dân sự, kinh doanh thương mại, hành chính, do đó tùy từng loại tranh chấp cụ thể mà xác định thẩm quyền giải quyết của Tòa án hay các cơ quan hành 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính Nhà nước. Để phân biệt tranh chấp hành chính với các loại tranh chấp khác cần xác định tranh chấp hành chính là “tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực khác nhau của hoạt động hành chính nhà nước” [35, tr. Tranh chấp giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước với đối tượng quản lý hành chính nhà nước phát sinh khi chủ thể quản lý hành chính nhà nước sử dụng quyền lực nhà nước xâm phạm tới quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng quản lý nhà nước.
Việc giải quyết tranh chấp này phải theo trình tự thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính hoặc giải quyết tại Tòa án theo thủ tục tố tụng hành chính. Nếu các tranh chấp hành chính được giải quyết tại Tòa án thì phát sinh vụ án hành chính, việc giải quyết vụ án hành chính sẽ tiến hành theo trình tự thủ tục tố tụng do pháp luật quy định. Mục đích của giải quyết khiếu kiện hành chính của công dân không chỉ nhằm khôi phục, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân bị xâm phạm từ phía các cơ quan hành chính nhà nước và các cán bộ, công chức hành chính Nhà nước, mà còn góp phần phát hiện những hạn chế, khiếm khuyết trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước các cấp, những hành vi sai phạm của cán bộ, công chức khi thi hành công vụ. Không phải mọi tranh chấp hành chính khi có yêu cầu khởi kiện thì đều phát sinh vụ án hành chính mà điều quan trọng là tranh chấp hành chính đó phải được Tòa án có thẩm quyền thụ lý giải quyết.
Hiện nay khái niệm vụ án hành chính chưa được quy định cụ thể trong một văn bản quy phạm pháp luật nào. Tuy nhiên, khi đề cập đến khái niệm này, ta có thể hiểu như sau: “Vụ án hành chính là vụ việc tranh chấp phát sinh do cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính” 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính của Tòa án Thuật ngữ “thẩm quyền” bắt nguồn từ tiếng la tinh “competentia” có hai nghĩa là: - Phạm vi các quyền hạn của cơ quan hoặc người có chức vụ nào đó. - Phạm vi những kiến thức và kinh nghiệm mà ai đó có.
Ý nghĩa đầu trong khoa học pháp lý và quản lý thường được biểu thị bằng thuật ngữ “thẩm quyền pháp lý”, ý nghĩa thứ hai “thẩm quyền chuyên môn”. Cả hai ý nghĩa của khái niệm đều rất quan trọng đối với quản lý nhà nước, bên cạnh thẩm quyền pháp lý còn rất coi trọng thẩm quyền chuyên môn của người quản lý, của cơ quan nhà nước. “Thẩm quyền pháp lý” và “thẩm quyền chuyên môn” đều quan trọng đối với quan lý nhà nước và có quan hệ với nhau rất chặt chẽ. Thẩm quyền chuyên môn của cơ quan thực chất được bảo đảm thông qua việc đào tạo, bồi dưỡng, chọn lựa, bố trí, sắp xếp cán bộ theo các tiêu chí, yêu cầu nhất định và cũng dần dần được thể chế hóa thành pháp luật ở một mức độ nào đấy.
Tuy nhiên trong khoa học, pháp luật và thực tiễn thuật ngữ “thẩm quyền” thường vẫn được hiểu với nghĩa là thẩm quyền pháp lý và đó cũng là giới hạn xem xét trong mục này của luận văn. “Thẩm quyền” với nghĩa thẩm quyền pháp lý cũng không đơn nhất mà do tính phức tạp và tồn tại nhiều khái niệm gần gũi, quan hệ chặt chẽ với nó nên có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm thẩm quyền. Theo từ điển tiếng Việt: “Thẩm quyền là quyền xem xét để kết luận và định đoạt một vấn đề theo pháp luật” [51, tr. Theo từ điểm Luật học thì Thẩm quyền được hiểu là: “Quyền chính thức được xem xét để kết luận và định đoạt, quyết định một vấn đề” [53, tr.701] Theo các khái niệm này, thẩm quyền gắn liền với quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định cho cơ quan nhà nước, người nắm giữ những chức vụ lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan đó để thực hiện chức năng và nhiệm vụ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của họ.
Mỗi cơ quan Nhà nước có chức năng và thẩm quyền được phân định theo lĩnh vực, ngành, khu vực hành chính, cấp hành chính. Thực hiện chức năng này, Tòa án có thẩm quyền xét xử. Xét xử là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết phù hợp với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc. Theo pháp luật hiện hành, Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân các địa phương, các Tòa án quân sự và các Tòa án khác do luật định là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Nghĩa là thẩm quyền xét xử là thẩm quyền chuyên biệt của Tòa án mà không phải của bất kỳ một cơ quan nhà nước nào khác. Đó là quyền của Tòa án được xem xét, đánh giá, đưa ra phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của một vụ việc, nhưng quan trọng nhất chính là được nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết để giải quyết vụ việc về mặt pháp lý. Theo từ điển Luật học: “Thẩm quyền xét xử của Tòa án là quyền xem xét và định đoạt trong hoạt động xét xử của Tòa án theo quy định của pháp luật” [53, tr.