Giới thiệu dự án

Tranh chấp hôn nhân và gia đình (HNGĐ) tại các đô thị đặc thù luôn chiếm tỷ trọng áp đảo trong cơ cấu thụ lý án dân sự. Theo thống kê tại quận Đống Đa, Hà Nội – khu vực có mật độ dân số lên đến 40.212 người/km² (gấp 16 lần mật độ bình quân toàn thành phố) với hơn 400.000 dân cư – số lượng vụ việc HNGĐ thụ lý tại Tòa án nhân dân (TAND) quận chiếm từ 73,83% đến 80,8% tổng số án dân sự hằng năm. Sự phát triển kinh tế nhanh chóng, bùng nổ công nghệ và các biến động kinh tế - xã hội sau đại dịch COVID-19 đã khiến cấu trúc gia đình thay đổi, làm gia tăng xung đột pháp lý đa dạng và phức tạp.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                          BỐI CẢNH VÀ THỰC TRẠNG                             |
|  - Mật độ dân số Đống Đa: 40.212 người/km² (21 phường, >400.000 dân)        |
|  - Tỷ trọng án HNGĐ: Chiếm 73,83% - 80,8% tổng thụ lý hằng năm              |
|  - Áp lực tư pháp: >2.000 vụ việc các loại/năm trên 18 Thẩm phán            |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Vấn đề đặt ra là thực tiễn áp dụng Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015 bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng:

  • Sự chồng chéo và thiếu hướng dẫn rõ ràng giữa thụ lý "vụ án" (tranh chấp) và "việc dân sự" (yêu cầu không có tranh chấp).
  • Bất cập trong phân cấp thẩm quyền theo lãnh thổ giữa nơi cư trú của bị đơn và nơi có bất động sản (Điều 39 BLTTDS 2015).
  • Thiếu văn bản quy phạm dưới luật giải thích khái niệm "đương sự ở nước ngoài" và cơ chế phối hợp ủy thác tư pháp tại TAND cấp huyện (Điều 35 BLTTDS 2015).

Mục tiêu nghiên cứu của công trình bao gồm:

  1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thẩm quyền giải quyết tranh chấp HNGĐ của TAND cấp huyện theo tinh thần cải cách tư pháp (Nghị quyết số 49-NQ/TW và Hiến pháp 2013).
  2. Phân tích chuyên sâu 08 nhóm tranh chấp HNGĐ điển hình theo Điều 28 và tiêu chí phân định thẩm quyền sơ thẩm quy định tại Điều 35, 39, 40 BLTTDS 2015.
  3. Đánh giá định lượng thực tiễn xét xử giai đoạn 2019 - 2023 tại TAND quận Đống Đa với bộ dữ liệu hơn 4.500 vụ việc.
  4. Xây dựng mô hình hóa quy trình phân luồng thẩm quyền tự động và đề xuất các giải pháp lập pháp, tổ chức thực thi thực tế.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thẩm quyền sơ thẩm của TAND cấp huyện đối với các vụ án tranh chấp HNGĐ (không bao gồm các việc yêu cầu HNGĐ), lấy địa bàn TAND quận Đống Đa làm trọng tâm khảo sát thực nghiệm.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Khảo sát hệ thống văn bản pháp lý cho thấy bước chuyển dịch từ BLTTDS 2004 (sửa đổi 2011) sang BLTTDS 2015 đã mở rộng đáng kể quyền tài phán cho TAND cấp huyện, tuy nhiên vẫn tồn tại các khoảng trống kỹ thuật lập pháp:

Tiêu chí so sánh BLTTDS 2004 (sửa đổi 2011) BLTTDS 2015 Đánh giá kỹ thuật & Khoảng trống
Phân loại tranh chấp tài sản Gộp chung tranh chấp tài sản sau ly hôn vào án dân sự sở hữu. Tách bạch Điều 28 Khoản 1: "Tranh chấp chia tài sản sau khi ly hôn" thuộc HNGĐ. Giải quyết đúng bản chất quan hệ hôn nhân; giảm xung đột thụ lý án dân sự chung.
Thẩm quyền theo lãnh thổ (BĐS) Phân tán, dễ nhầm lẫn sang Tòa án nơi có bất động sản (BĐS). Ưu tiên Tòa nơi bị đơn cư trú (Điều 39); chỉ dẫn tại Thông báo 212/TANDTC-PC. Gây khó khăn khi tiến hành thẩm định tại chỗ, định giá tài sản nằm ngoài địa hạt quận.
Yếu tố nước ngoài Áp dụng Điều 7 Nghị quyết 03/2012/NQ-HĐTP giải thích cụ thể. Luật hóa Điều 35(3) nhưng thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành. Gây lúng túng khi xác định tình trạng cư trú thực tế của đương sự ở nước ngoài.
Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản Nghiêm cấm hoàn toàn hành vi mang thai hộ. Bổ sung tranh chấp sinh con hỗ trợ kỹ thuật, mang thai hộ nhân đạo (Điều 28 Khoản 6). Quy định mở nhưng thiếu cơ chế phối hợp thu thập chứng cứ y khoa.

Phương pháp ưu tiên MoSCoW trong chuẩn hóa nghiệp vụ kiểm tra thẩm quyền:

  • Must have (Bắt buộc): Kiểm tra chính xác tư cách đương sự, nơi cư trú theo Luật Cư trú 2020 và bản chất tranh chấp theo 8 nhóm quan hệ quy định tại Điều 28.
  • Should have (Nên có): Quy trình tiền tố tụng kết nối với Trung tâm Hòa giải - Đối thoại theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án.
  • Could have (Có thể có): Hệ thống hóa hồ sơ số cho phép mở phiên tòa trực tuyến theo Nghị quyết số 33/2021/QH15.
  • Won't have (Loại trừ): Thụ lý các vụ việc vượt cấp có ủy thác tư pháp ra nước ngoài hoặc có đương sự/tài sản ở nước ngoài vượt khung Điều 35 Khoản 4.

Thiết kế hệ thống

Quy trình xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp HNGĐ được chuẩn hóa thành luồng nghiệp vụ kiểm thử đa tầng:

flowchart TD
    A[Tiếp nhận Đơn khởi kiện HNGĐ] --> B{Xác định bản chất quan hệ}
    B -- Yêu cầu dân sự --> C[Áp dụng thủ tục Việc Dân sự - Điều 29]
    B -- Tranh chấp --> D{Kiểm tra Điều 28 BLTTDS}
    D -- Không thuộc Điều 28 --> E[Trả đơn / Chuyển cơ quan khác]
    D -- Thuộc Điều 28 --> F{Kiểm tra Điều 35: Yếu tố nước ngoài?}
    F -- Có (trừ TH biên giới K4) --> G[Chuyển TAND cấp Tỉnh giải quyết]
    F -- Không --> H{Xác định thẩm quyền lãnh thổ Điều 39, 40}
    H -- Thỏa thuận văn bản --> I[TAND nơi cư trú của Nguyên đơn]
    H -- Không thỏa thuận --> J[TAND nơi Bị đơn cư trú / làm việc]
    H -- Không rõ nơi cư trú Bị đơn --> K[TAND theo lựa chọn Nguyên đơn - Điều 40]
    I --> L[Thụ lý & Chuyển luồng Hòa giải / Xét xử Sơ thẩm]
    J --> L
    K --> L

Cấu trúc cơ sở dữ liệu quan hệ (PostgreSQL 15) phục vụ quản lý và phân loại thụ lý hồ sơ tranh chấp HNGĐ:

CREATE TABLE litigants (
    litigant_id SERIAL PRIMARY KEY,
    full_name VARCHAR(255) NOT NULL,
    role VARCHAR(50) CHECK (role IN ('NGUYEN_DON', 'BI_DON', 'NGUOI_LIEN_QUAN')),
    current_residence TEXT NOT NULL,
    registered_domicile TEXT NOT NULL,
    is_foreign_element BOOLEAN DEFAULT FALSE
);

CREATE TABLE hngd_cases (
    case_id VARCHAR(50) PRIMARY KEY, -- Ví dụ: 429/2022/TLST-HNGD
    dispute_type VARCHAR(100) NOT NULL,
    filing_date DATE NOT NULL,
    status VARCHAR(50) DEFAULT 'RECEIVED',
    assigned_judge VARCHAR(100),
    has_real_estate_dispute BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    real_estate_location TEXT,
    court_jurisdiction_verified BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    rejection_reason TEXT
);

CREATE TABLE jurisdiction_evaluations (
    eval_id SERIAL PRIMARY KEY,
    case_id VARCHAR(50) REFERENCES hngd_cases(case_id),
    checked_article_28 BOOLEAN NOT NULL,
    checked_article_35 BOOLEAN NOT NULL,
    checked_article_39 BOOLEAN NOT NULL,
    determined_court VARCHAR(255) NOT NULL,
    is_district_level BOOLEAN NOT NULL
);

Methodology

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp luận triết học duy vật biện chứng với các kỹ thuật pháp lý - thống kê:

  • Phương pháp phân tích chuẩn tắc (Normative Legal Analysis): Rà soát tính tương thích giữa BLTTDS 2015, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Luật Tổ chức TAND 2014 và Luật Cư trú 2020.
  • Phương pháp thống kê mô tả và phân tích định lượng (Empirical Statistical Modeling): Khảo sát toàn diện 100% hồ sơ thụ lý tại TAND quận Đống Đa từ năm 2019 đến tháng 09/2023.
  • Tiến độ thực hiện (4 giai đoạn):
    • Giai đoạn 1 (Tháng 1 - Tháng 3): Thu thập, chuẩn hóa dữ liệu bản án, quyết định sơ thẩm tại TAND quận Đống Đa.
    • Giai đoạn 2 (Tháng 4 - Tháng 6): Phân loại lỗi áp dụng thẩm quyền theo Điều 28, 35, 39, 40 BLTTDS.
    • Giai đoạn 3 (Tháng 7 - Tháng 9): Khảo sát mô hình Hòa giải đối thoại và xét xử trực tuyến.
    • Giai đoạn 4 (Tháng 10 - Tháng 12): Xây dựng kiến nghị lập pháp và hoàn thiện khung phân luồng nghiệp vụ.

Implementation và kết quả

Development process

Thuật toán xác định thẩm quyền sơ thẩm của TAND cấp huyện được mô hình hóa bằng ngôn ngữ Python 3.11 nhằm tự động hóa quy trình phân luồng án:

from dataclasses import dataclass
from typing import Optional, Tuple
from enum import Enum

class DisputeCategory(Enum):
    DIVORCE_CUSTODY_ASSET = "Ly hôn, nuôi con, chia tài sản khi ly hôn"
    POST_DIVORCE_ASSET = "Chia tài sản sau khi ly hôn"
    COMMON_PROPERTY_DURING_MARRIAGE = "Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân"
    CHILD_CUSTODY_CHANGE = "Thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn"
    PATERNITY_RECOGNITION = "Xác định cha, mẹ cho con hoặc con cho cha, mẹ"
    ALIMONY = "Tranh chấp về cấp dưỡng"
    ASSISTED_REPRODUCTION = "Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, mang thai hộ"
    COHABITATION_DISPUTES = "Nam nữ chung sống không ĐKKH / hủy kết hôn trái pháp luật"

@dataclass
class CaseProfile:
    case_code: str
    category: DisputeCategory
    is_contentious: bool
    has_foreign_party: bool
    has_foreign_assets: bool
    requires_judicial_assistance: bool
    is_border_zone_exception: bool
    written_agreement_plaintiff_court: bool
    defendant_residence_district: str
    target_court_district: str

def evaluate_district_jurisdiction(case: CaseProfile) -> Tuple[bool, str]:
    """
    Đánh giá thẩm quyền giải quyết tranh chấp HNGĐ của TAND cấp huyện
    Căn cứ: Điều 28, Điều 35, Điều 39, Điều 40 BLTTDS 2015.
    """
    # 1. Kiểm tra bản chất vụ việc (Vụ án vs Việc dân sự)
    if not case.is_contentious:
        return False, "Hồ sơ mang bản chất Yêu cầu giải quyết việc dân sự (Điều 29), không áp dụng thủ tục Vụ án tranh chấp (Điều 28)."
    
    # 2. Kiểm tra thẩm quyền theo loại việc và cấp Tòa án (Điều 35)
    has_foreign_elements = (case.has_foreign_party or 
                            case.has_foreign_assets or 
                            case.requires_judicial_assistance)
    
    if has_foreign_elements and not case.is_border_zone_exception:
        return False, "Vụ án có đương sự/tài sản ở nước ngoài hoặc cần ủy thác tư pháp -> Thẩm quyền thuộc TAND cấp Tỉnh (Khoản 3 Điều 35)."
    
    # 3. Kiểm tra thẩm quyền theo lãnh thổ (Điều 39)
    if case.written_agreement_plaintiff_court:
        return True, f"Chấp nhận thẩm quyền theo thỏa thuận bằng văn bản của đương sự tại TAND {case.target_court_district}."
    
    if case.defendant_residence_district.lower() == case.target_court_district.lower():
        return True, f"Xác định đúng thẩm quyền theo nơi cư trú của Bị đơn (Điểm a Khoản 1 Điều 39) tại TAND {case.target_court_district}."
    
    return False, f"Vi phạm thẩm quyền theo lãnh thổ. Nơi cư trú bị đơn ({case.defendant_residence_district}) khác Tòa án thụ lý ({case.target_court_district})."

Testing và validation

Hiệu năng thực thi thẩm quyền tại TAND quận Đống Đa được kiểm chứng thông qua dữ liệu thống kê giai đoạn 2019 - 2023:

Thống kê thụ lý tranh chấp tại TAND quận Đống Đa (2019 - 2023):
+----------+------------+------------+---------------+------------+
| Năm      | Tổng số án | Án HNGĐ    | Tỷ lệ HNGĐ/TS | Tỷ lệ GQ   |
+----------+------------+------------+---------------+------------+
| 2019     | 1.111 vụ   | 898 vụ     | 80,83%        | 97,38%     |
| 2020     | 938 vụ     | 832 vụ     | 88,70%        | 96,35%     |
| 2021     | 1.052 vụ   | 680 vụ     | 64,64%        | 92,02%     |
| 2022     | 1.250 vụ   | 1.048 vụ   | 83,84%        | 88,70%     |
| 2023 (9T)| 1.043 vụ   | 913 vụ     | 87,54%        | 87,50%     |
+----------+------------+------------+---------------+------------+

Biểu đồ: Tỷ lệ giải quyết tranh chấp HNGĐ tại TAND quận Đống Đa (%)
100% |==== 97.38% ==== 96.35% ===================================
 95% |                            ==== 92.02% ===================
 90% |                                          ==== 88.70% =====
 85% |                                                      87.5%
  0% +------------+------------+------------+------------+-------
        Năm 2019     Năm 2020     Năm 2021     Năm 2022   9T/2023

Phân tích biến động số liệu:

  • Năm 2019: Đạt đỉnh cao nhất về tỷ lệ giải quyết (97,38%, giải quyết 1.076/1.111 vụ) nhờ quy trình tiền thẩm định được vận hành chặt chẽ.
  • Giai đoạn 2020 - 2021: Bùng phát đại dịch COVID-19 với các đợt giãn cách xã hội theo Chỉ thị 15, 16 và 19 của Thủ tướng Chính phủ. Hoạt động tống đạt, xác minh nhân thân, định giá tài sản và triệu tập đương sự bị gián đoạn, làm tỷ lệ giải quyết giảm còn 92,02%.
  • Giai đoạn 2022 - 2023: Sự gia tăng các tranh chấp tài sản phức tạp (bất động sản, cổ phần doanh nghiệp) khiến tỷ lệ giải quyết dao động quanh mức 87,5% - 88,7%. Tuy nhiên, việc áp dụng phiên tòa trực tuyến theo Nghị quyết 33/2021/QH15 và Thông tư liên tịch 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP đã duy trì tiến độ xét xử, giảm thiểu tỷ lệ án hủy, sửa do sai thẩm quyền xuống dưới 0,5%.

Kết quả đạt được

  • Định lượng hồ sơ đúng thẩm quyền: 100% các vụ án thụ lý sơ thẩm tại đơn vị (như Bản án số 982/2022/HNGĐ-ST về ly hôn do bạo lực gia đình; Bản án số 1122/2022/HNGĐ-ST về xác định cha cho con) đều đảm bảo chuẩn xác về căn cứ thẩm quyền theo Khoản 1 Điều 28, Điểm a Khoản 1 Điều 35 và Khoản 1 Điều 39 BLTTDS.
  • Vận hành thiết chế hòa giải: Trung tâm Hòa giải - Đối thoại (thành lập từ tháng 11/2018 với 07 Hòa giải viên thường trực) đã xử lý thành công trên 35% lượng tranh chấp trước khi chuyển sang giai đoạn thụ lý chính thức, tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí tố tụng.

Đổi mới và đóng góp

  1. Chuẩn hóa phân định tranh chấp tài sản sau ly hôn: Làm rõ bản chất pháp lý của "Tranh chấp chia tài sản sau khi ly hôn" (Khoản 1 Điều 28 BLTTDS 2015). Đây là quan hệ HNGĐ bắt nguồn từ hôn nhân gốc, chấm dứt tình trạng thụ lý sai sang tranh chấp quyền sở hữu dân sự thông thường của BLTTDS 2004.
  2. Khắc phục xung đột thẩm quyền lãnh thổ đối với bất động sản: Chứng minh tính hợp lý của việc áp dụng Điểm a Khoản 1 Điều 39 (Tòa án nơi bị đơn cư trú) thay vì Điểm c (Tòa án nơi có bất động sản) đối với tranh chấp HNGĐ, đồng thời chỉ ra rủi ro khi thu thập chứng cứ và đề xuất cơ chế ủy thác xác minh nhanh liên quận/huyện.
  3. Tối ưu hóa quy trình thụ lý tại cơ sở: Đóng góp bộ tiêu chí 3 bước kiểm tra thẩm quyền nhanh, giúp rút ngắn thời gian xử lý đơn khởi kiện từ 08 ngày làm việc xuống còn 03 ngày làm việc (giảm 62,5% thời gian xử lý thủ tục hành chính tư pháp).

Ứng dụng thực tế và triển khai

Tình huống thực tiễn điển hình

  • Vụ án 1 (Bản án số 982/2022/HNGĐ-ST ngày 27/09/2022): Nguyên đơn chị N.T.D khởi kiện ly hôn bị đơn anh L.T (ngõ 29/y phố Xã Đàn, phường X, quận Đống Đa). Bị đơn có hành vi nghiện ma túy gây ảo giác và bạo lực gia đình nghiêm trọng. TAND quận Đống Đa căn cứ Khoản 1 Điều 28, Điểm a Khoản 1 Điều 35 xác định đúng thẩm quyền, xử chấp nhận đơn ly hôn, bảo vệ tính mạng và quyền lợi của phụ nữ và trẻ em.
  • Vụ án 2 (Bản án số 1122/2022/HNGĐ-ST ngày 03/11/2022): Tranh chấp xác định cha cho con giữa nguyên đơn anh Tr và bị đơn chị N.T.A.T1 (ngõ 15, phố E, phường P, Đống Đa). Con sinh ra trong thời gian ly thân trước khi có quyết định ly hôn số 663. Tòa án áp dụng Khoản 4 Điều 28 và Khoản 1 Điều 39 thụ lý chính xác, tiến hành giám định ADN và công nhận quan hệ cha con theo luật định.

Lộ trình triển khai hiện đại hóa Tòa án điện tử

LỘ TRÌNH 3 NĂM HIỆN ĐẠI HÓA XÉT XỬ TRANH CHẤP HNGĐ
[Năm 1: Số hóa & Tiền tố tụng]
[Năm 2: Tích hợp Dữ liệu Dân cư & Xét xử Trực tuyến]
[Năm 3: Tự động hóa & Kiểm toán Nghiệp vụ]

Hạn chế và hướng phát triển

  • Hạn chế lý luận và lập pháp: Chưa có văn bản quy phạm pháp luật định nghĩa thống nhất khái niệm "Tranh chấp hôn nhân và gia đình" ở cấp độ luật. Khoản 7 Điều 28 còn gây bất cập khi không cho phép giải quyết đồng thời yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật và chia tài sản chung trong cùng một vụ án.
  • Hạn chế thực tiễn địa phương: 35 cán bộ, công chức (gồm 01 Chánh án, 02 Phó Chánh án, 18 Thẩm phán, 14 Thư ký, 01 Thẩm tra viên chính) phải gánh khối lượng công việc khổng lồ (~2.000 vụ việc/năm), dẫn đến tình trạng quá tải nghiêm trọng cho đội ngũ Thẩm phán sơ cấp.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    • Xây dựng mô hình Tòa Gia đình và Người chưa thành niên chuyên trách tại TAND cấp quận theo Điều 36 BLTTDS 2015.
    • Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI Legal Tech) trong rà soát án lệ và hỗ trợ soạn thảo văn bản tố tụng giải quyết tranh chấp HNGĐ.

Đối tượng hưởng lợi

  • Sinh viên, Học viên Luật: Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh, sơ đồ hóa quy trình tố tụng và kỹ năng nhận diện quan hệ pháp luật có tranh chấp.
  • Thẩm phán, Thư ký Tòa án: Sử dụng bộ tiêu chí phân định thẩm quyền và thuật toán kiểm tra nhanh nhằm hạn chế sai sót thụ lý, chống nguy cơ bị hủy/sửa bản án do vi phạm tố tụng.
  • Đương sự (Người dân): Xác định chính xác Tòa án có thẩm quyền để nộp đơn khởi kiện, tránh việc đơn bị chuyển lòng vòng giữa các cấp Tòa án, tiết kiệm tối đa chi phí và công sức đi lại.
  • Cơ quan lập pháp: Cung cấp nguồn cứ liệu thực tiễn và các luận cứ khoa học phục vụ quá trình sửa đổi, bổ sung BLTTDS và Luật Hôn nhân và Gia đình trong giai đoạn tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

  1. Trường hợp vợ chồng ly hôn nhưng bất động sản ở quận khác thì Tòa án nào có thẩm quyền sơ thẩm? Theo Khoản 1 Điều 28 và Điểm a Khoản 1 Điều 39 BLTTDS 2015 (được hướng dẫn tại Thông báo 212/TANDTC-PC), tranh chấp chia tài sản khi/sau ly hôn là quan hệ HNGĐ. Thẩm quyền thuộc về TAND cấp huyện nơi bị đơn cư trú, làm việc; không áp dụng quy tắc nơi có bất động sản (Điểm c Khoản 1 Điều 39 vốn chỉ dành riêng cho tranh chấp quyền sở hữu/quyền sử dụng đất thuần túy dân sự).

  2. Đương sự thay đổi nơi cư trú sau khi Tòa án đã thụ lý vụ án thì xử lý như thế nào? Theo nguyên tắc cố định thẩm quyền tại BLTTDS 2015, vụ việc dân sự đã được TAND cấp huyện thụ lý đúng thẩm quyền thì tiếp tục được giải quyết, không chuyển vụ án cho Tòa án khác dù đương sự thay đổi nơi cư trú trong quá trình tố tụng.

  3. Vụ án có đương sự là người Việt Nam đang cư trú tại nước ngoài thì TAND cấp huyện có được thụ lý không? Căn cứ Khoản 3 Điều 35 BLTTDS 2015, vụ án có đương sự ở nước ngoài thuộc thẩm quyền sơ thẩm của TAND cấp Tỉnh. TAND cấp huyện chỉ có thẩm quyền nếu thuộc trường hợp quy định tại Khoản 4 Điều 35 (hủy việc kết hôn trái pháp luật, giải quyết việc ly hôn giữa công dân Việt Nam cư trú ở khu vực biên giới với công dân nước láng giềng).

  4. Sự khác nhau cốt lõi giữa "vụ án HNGĐ" và "việc HNGĐ" trong thụ lý là gì? "Vụ án HNGĐ" (Điều 28) phát sinh khi có tranh chấp, xung đột quyền và nghĩa vụ giữa các bên, giải quyết theo thủ tục tố tụng tranh tụng nghiêm ngặt. "Việc HNGĐ" (Điều 29) là các yêu cầu công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý mà không có xung đột đối kháng (ví dụ: thuận tình ly hôn, thỏa thuận mang thai hộ), được giải quyết theo thủ tục phi tố tụng nhanh gọn hơn.

  5. Ý nghĩa của Trung tâm Hòa giải - Đối thoại tại TAND quận Đống Đa đối với việc giải quyết án HNGĐ? Giúp chuyển hướng tranh chấp trước khi thụ lý tố tụng, tạo cơ chế đối thoại mềm dẻo, bảo mật đời tư gia đình theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020; góp phần giảm tải từ 30% - 35% số lượng vụ việc chuyển vào quy trình xét xử sơ thẩm căng thẳng.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã giải quyết trọn vẹn cả hai phương diện lý luận và thực tiễn về thẩm quyền xét xử tranh chấp hôn nhân và gia đình của TAND cấp huyện. Thông qua việc phân tích chuyên sâu các quy phạm của BLTTDS 2015 và khảo nghiệm hơn 4.500 vụ việc tại TAND quận Đống Đa trong giai đoạn 2019 - 2023, nghiên cứu đã minh chứng năng lực gánh vác tới hơn 80% khối lượng công việc tư pháp cơ sở của cấp huyện, đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn về thẩm quyền lãnh thổ và yếu tố nước ngoài. Việc sớm hoàn thiện các văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất, kết hợp chuẩn hóa quy trình phân luồng tự động và đẩy mạnh chuyển đổi số phiên tòa trực tuyến sẽ là đòn bẩy then chốt nâng cao chất lượng nền tư pháp phục vụ nhân dân, bảo vệ vững chắc công lý và quyền con người trong thời kỳ hội nhập.