Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI VÀO QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ ĐÔ THỊ 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI 1. Một số quan niệm về các tổ chức chính trị - xã hội Sự ra đời của các tổ chức chính trị - xã hội ngày nay là kết quả của quá trình đấu tranh cả về tư tưởng và lực lượng của các tầng lớp, giai cấp trong xã hội trong mối quan hệ với Nhà nước của giai cấp cầm quyền. Tổ chức chính trị - xã hội là một trong những phương thức tổ chức đời sống xã hội, đứng ngoài Nhà nước, “phi Nhà nước” nhằm phát huy tính năng động, sáng tạo, tự giác, tinh thần tự quản của cộng đồng dân cư nhằm giải quyết những vấn đề nảy sinh từ cộng đồng; phối hợp với Nhà nước giải quyết các vấn đề vượt quá khả năng của Nhà nước, Nhà nước hoặc Nhà nước giải quyết không hiệu quả.
Bên cạnh đó, các tổ chức chính trị - xã hội còn góp phần giám sát, phản biện hoạt động của Nhà nước, hoặc đưa ra các sáng kiến chính sách cho Nhà nước. Trong xã hội hiện đại, sự tham gia của người dân vào các tổ chức chính trị - xã hội và việc các tổ chức này tham gia vào quá trình QLNN được coi là những giá trị, thước đo của dân chủ và cơ hội cho sự phát triển đầy đủ của các cá nhân. Ở các nước phương Tây, có nhiều cách tiếp cận và quan niệm khác nhau về tổ chức chính trị - xã hội. Thông thường các tổ chức chính trị - xã hội ở phương Tây được đồng nhất với XHDS.
Theo đó, XHDS được xem là một mảng đời sống xã hội có tổ chức, mang tính tự nguyện, độc lập với Nhà nước, gắn bó với nhau bằng một trật tự pháp lý hay những nguyên tắc chung. Đây là các tổ chức do người dân tự lập ra nhằm phát huy năng lực sáng tạo, hiện thực 12 hóa các ý tưởng nhằm tương tác với Nhà nước nhằm đạt tới một nền quản trị quốc gia minh bạch, dân chủ hiệu quả và có trách nhiệm. Còn theo Liên minh vì sự tham gia của công dân (CIVICUS 2005) thì: XHDS là “Diễn đàn giữa gia đình, nhà nước và thị trường, nơi mà mọi con người bắt tay nhau để thúc đẩy quyền lợi chung [7]. Trong một nghiên cứu khác, Trung tâm Xã hội dân sự của Trường đại học kinh tế London định nghĩa Xã hội dân sự như sau: XHDS đề cập tới một mảng các hoạt động tập thể tự nguyện xung quanh các giá trị, mục tiêu, ý thích chung.
Về lý thuyết, các hình thái tổ chức xã hội dân sự khác biệt hẳn với các hình thái tổ chức nhà nước, gia đình và thị trường. Nhưng trong thực tế thì, ranh giới giữa nhà nước, xã hội dân sự, gia đình và thị trường là khá lẫn lộn, mập mờ và không rõ ràng. XHDS thường bao gồm một sự đa dạng về phạm vi hoạt động, các thành viên tham gia và các hình thái tổ chức, khác nhau về mức độ nghi lễ, tự do và quyền lực. XHDS thường được hình thành dưới dạng các tổ chức như các hội từ thiện, các hiệp hội, các công đoàn, các nhóm tương trợ, các phòng trào xã hội, các hiệp hội kinh doanh, các liên minh, và các đoàn luật sư [63].
Theo cuốn sách Chế độ Dân chủ, nhà nước và xã hội của tác giả N.Davletshina thì: XHDS là xã hội trong đó các tổ chức khác nhau của các công dân như đảng phái, công đoàn, hợp tác xã, nhóm,. thực hiện mối liên hệ giữa công dân với nhà nước, không để cho nhà nước áp bức các công dân của mình [60, tr. Hann và Elizabeth Dunn, trong cuốn Xã hội dân sự [16] thì XHDS được hiểu là lĩnh vực riêng tư, đối lập với Nhà nước, của các tổ chức tự nguyện, phi chính phủ, hoạt động và liên kết với nhau dưới hình thức những phong trào xã hội, các quan hệ đạo đức, quyền lực phức tạp. Nghiên cứu về XHDS ở châu Mỹ La-tinh, châu Phi, Trung Đông, châu Âu và Mỹ, các ông 13 cho rằng, khái niệm XHDS phụ thuộc vào chế độ chính trị, cấu trúc của hệ thống quyền lực chính trị của quốc gia và các yếu tố văn hoá, dân tộc, vì vậy, ở mỗi một quốc gia, sẽ có sự khác biệt nhất định khi hiểu về khái niệm xã hội dân sự.
Theo Jude Howell, tác giả cuốn sách Xã hội dân sự và Phát triển [18] thì cho rằng, XHDS là lĩnh vực tư, thuộc về đời sống cá nhân, nằm bên ngoài lĩnh vực công do Nhà nước phụ trách; hoạt động độc lập, tự nguyện dựa trên ý thức, trách nhiệm cộng đồng và cá nhân. Trong cuốn Hướng tới củng cố dân chủ, tác giả Larry Diamond [9] cho rằng XHDS là lĩnh vực của đời sống xã hội có tổ chức, mang tính tự nguyện, tự trang trải, độc lập với Nhà nước và chịu sự ràng buộc bởi trật tự pháp luật hoặc hệ thống luật lệ chung do cộng đồng đặt ra. XHDS là một thực thể trung gian, nằm giữa môi trường tư và Nhà nước. XHDS bao gồm một dải rất rộng các tổ chức chính thức và không chính thức.
Chúng gồm các tổ chức độc lập mang tính: 1). Thông tin và giáo dục (cho việc tạo ra và phát tán, dù là vụ lợi hay phi vụ lợi, những kiến thức, ý tưởng, tin tức và thông tin công); 4). Dựa trên lợi ích (thiết kế để thúc đẩy hay bảo vệ những lợi ích căn bản hay lợi ích vật chất chung của các thành viên); 5). Trong phạm vi, giới hạn tiếp cận của luận văn, tác giả thấy rằng mặc dù có những quan niệm và cách tiếp cận khác nhau nhất định nhưng phần lớn các 14 nghiên cứu ở nước ngoài đều thống nhất cho rằng XHDS là một lĩnh vực độc lập với Nhà nước, do người dân tự tổ chức, tự quản, hoạt động trên nguyên tắc tự nguyện, phi lợi nhuận nhằm hiện thực hóa các lợi ích của mình.
XHDS là lực lượng quan trọng thực hiện giám sát đối với Nhà nước, tham gia cùng với Nhà nước trong giải quyết các vấn đề liên quan đến cộng đồng, cụ thể: (1). XHDS là một mạng lưới rộng lớn gồm những tổ chức hội, đoàn thể, phong trào… do các cá nhân tự do lập ra, hoạt động dựa trên nguyên tắc tự chủ và tự nguyện. Mặc dù còn có nhiều ý kiến khác nhau khi quan niệm về XHDS, nhưng phần lớn các quan điểm đều đều thống nhất XHDS hiện đại được hình thành khi các cá nhân được tự do, bình đẳng; và chỉ khi đó những chủ thể này mới có thể thoả thuận với nhau thiết lập nên các thiết chế cộng đồng nhằm thực hiện các mục tiêu chung. XHDS là một thực thể nằm giữa gia đình và Nhà nước.
Xét về mặt khoa học và trong thực tế thì việc xác định ranh giới này là điều hết sức khó khăn. Các quan điểm đều cố gắng xác định một không gian tồn tại của XHDS; có nhiều ý kiến thống nhất khi cho rằng XHDS là một thực thể độc lập nằm giữa gia đình và Nhà nước. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng XHDS không phải là khoảng không gian tồn tại giữa gia đình và Nhà nước, mà họ chỉ đề cập đến sự độc lập (thậm chí đối lập) về vai trò của XHDS đối với Nhà nước. Theo đó, không thể xác định được ranh giới tồn tại và phạm vi hoạt động của XHDS, họ cho rằng XHDS có phạm vi hoạt động rộng lớn, ở nơi nào mà Nhà nước không hiện diện thì XHDS sẽ lấp vào chỗ trống.
Lĩnh vực nào Nhà nước không hoạt động thì thuộc về XHDS. Trong mối quan hệ với Nhà nước, XHDS độc lập tương đối với Nhà nước. XHDS là vấn đề chính trị - pháp lý thường được nghiên cứu trong mối quan hệ với nhà nước. Nối tiếp các quan điểm trong lịch sử, các nhà nghiên cứu cho rằng XHDS đóng một vai trò hết sức quan trọng đối với Nhà nước, mặc dù nó là những thiết chế bên ngoài Nhà nước và không mang tính quyền lực công.
15 Phần lớn các quan điểm đều thống nhất khi đề cập đến vai trò của XHDS trong mối quan hệ với Nhà nước. Theo đó thì, XHDS là cơ sở hình thành nên NNPQ hiện đại; cùng Nhà nước phối hợp giải quyết các vấn đề xã hội và thực hiện việc giám sát, phản biện đối với Nhà nước. Ở khía cạnh thứ nhất - theo họ, XHDS là lĩnh vực mà ở đó mọi người được tự do, liên kết với nhau bởi các “khế ước xã hội”, là cơ sở để hình thành hiến pháp và NNPQ. Ở khía cạnh thứ hai, có nhiều quan điểm cho rằng XHDS thuộc về lĩnh vực tư, là tập hợp các tổ chức hội, đoàn độc lập với Nhà nước, thậm chí đối lập với Nhà nước.
Một mặt, XHDS phối hợp với Nhà nước trong việc giải quyết các vấn đề xã hội; mặt khác, nó thực hiện chức năng giám sát các hoạt động của Nhà nước và đảm bảo thực thi dân chủ. XHDS là một trong những thiết chế quan trọng để đảm bảo việc thực thi dân chủ chính trị, nó là cơ sở và là chủ thể thực hiện việc giám sát và kiểm soát quyền lực nhà nước. Và vì vậy, XHDS cần phải được thiết lập theo hình thức đa nguyên, hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, tự quản, độc lập với nhà nước, chỉ trên cơ sở đó thì XHDS mới có thể “đòi hỏi sự nhượng bộ của nhà nước về lợi ích” và trở thành “phương tiện giám sát nhà nước hữu hiệu”. Quan niệm về các tổ chức chính trị - xã hội Ở nước ta, có một số quan niệm khác nhau về các tổ chức chính trị - xã hội.
Có nhiều quan điểm cho rằng MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội là một bộ phận quan trọng của XHDS Việt Nam. Ý kiến khác, căn cứ vào tính chất hành chính hóa của các tổ chức này (hưởng lương từ ngân sách, hưởng chế độ công chức, viên chức như cơ quan nhà nước,.) cho rằng, MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị-xã hội khác là “cánh tay nối dài” của Nhà nước. Do đó không thể coi là các tổ chức thuộc XHDS. Trong thực tế, khái niệm tổ chức - chính trị xã hội ít được đề cập đến dưới dạng các nghiên cứu cụ thể; cụm từ này được đề cập đến nhiều trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước.