CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Du lịch Tại Điều 3 Luật số 09/2017/QH14 của Quốc hội có giải thích “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác”. [16] Giáo trình kinh tế du lịch của nhóm tác giả Nguyễn Văn Đính, Trần Minh Hòa (2006) có đưa ra định nghĩa: “Du lịch là một ngành kinh doanh bao gồm các hoạt động tổ chức hướng dẫn du lịch, sản xuất, trao đổi hàng hóa và dịch vụ của những doanh nghiệp, nhằm đáp ứng các nhu cầu về đi lại, lưu trú, ăn uống, tham quan, giải trí, tìm hiểu và các nhu cầu khác của khách du lịch.
Các hoạt động đó phải đem lại lợi ích kinh tế chính trị - xã hội thiết thực cho nước làm du lịch và cho bản thân doanh nghiệp”.7] Từ đó, có thể hiểu du lịch theo hai khía cạnh: thứ nhất là du lịch là một hoạt động nghỉ dưỡng bên ngoài nơi cư trú không quá 01 năm với các mục đích (tham quan, lưu trú, giải trí, vui chơi,.); thứ hai du lịch cũng là một ngành kinh doanh liên quan đến nhiều mặt (kinh tế, chính trị, nông nghiệp,…) mang lại lợi ích thiết thực cho xã hội và cho đất nước. Cộng đồng Cộng đồng là một khái niệm đã và đang được sử dụng khá rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, khoa học tự nhiên, khoa học sự sống như xã hội học, văn hóa học, tâm lý học, triết học, sinh học, nhân học,.Vì vậy một yêu cầu khách quan đặt ra là từ những định nghĩa về khái niệm “cộng đồng” khác nhau phải xây dựng được một định nghĩa vừa đảm bảo tính chặt chẽ, tính khoa học, vừa có tính công cụ hay tính thao tác luận cao. Không chỉ vậy, nó còn là công cụ phục vụ cho những nghiên cứu về cộng đồng và các vấn đề có liên quan đến cộng đồng. Đây là một vấn đề được bàn thảo khá nhiều ở nước ngoài, nhưng chưa được quan tâm ở Việt Nam.
7 Khái niệm cộng đồng theo Keith và Ary, 1998 cho rằng cộng đồng là một nhóm người, thường sinh sống trên cùng khu vực địa lý, tự xác định mình thuộc về cùng một nhóm. Những người trong cùng một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân và có thể thuộc cùng một tôn giáo, một tầng lớp chính trị.31] Trong cuốn Du lịch cộng đồng của Ths. Bùi Thị Hải Yến xuất bản năm 2012 cũng đề cập đến khái niệm cộng đồng theo hướng định nghĩa cộng đồng là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định, được gọi tên như làng, xã, huyện, thị, tỉnh, thành phố, quốc gia. có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, truyền thống văn hóa, đặc điểm kinh tế - xã hội.
Theo từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 1, Nxb Khoa học và Kỹ thuật 2000, cộng đồng được hiểu là một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú. Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc. Có rất nhiều khái niệm về cộng đồng khác nhau, mỗi khái niệm đều có một lý lẽ riêng nhưng trong phạm vi bài nghiên cứu này có thể hiểu một cách chung nhất “Cộng đồng là một nhóm xã hội của các cá thể sống chung trong một môi trường, có cùng các yếu tố, đặc điểm, tính chất và có chung một mục tiêu. Du lịch cộng đồng Tác giả Trần Thị Mai (2005) Du lịch cộng đồng - Du lịch sinh thái định nghĩa, đặc trưng, các quan điểm phát triển, đã định nghĩa về DLCĐ như sau: DLCĐ là hoạt động tương hổ giữa các đối tác liên quan, nhằm mang lại lợi ích về kinh tế cho CĐĐP, bảo vệ được môi trường và mang đến cho du khách kinh nghiệm mới, góp phần phát triển mục tiêu kinh tế - xã hội của địa phương có dự án.C đưa ra quan điểm DLCĐ chủ yếu là hình thức du lịch quy mô nhỏ và nhằm mục đích phát triển kinh tế, xã hội.
[32,tr21] DLCĐ được định nghĩa tại khoản 15, điều 3 Luật Du Lịch Việt Nam (2017) như sau: DLCĐ là du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cồng đồng dân cư quản lí, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Tóm lại, khái niệm DLCĐ được hiểu là một loại hình du lịch do cộng đồng và vì cộng đồng tổ chức, hướng tới thiên nhiên, văn hóa bản địa và nhằm mục đích bảo vệ môi trường, nâng cao phúc lợi cho NDĐP. Đối với KDL, DLCĐ mang đến cơ hội tìm hiểu và nâng cao nhận thức về môi trường và văn hóa địa phương. Phát triển du lịch cộng đồng Phát triển là quá trình vận động đi lên của sự vật, hiện tượng từ trình độ thấp lên trình độ cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện hơn.
Phát triển của sự vật có thể theo chiều rộng và cả chiều sâu. Phát triển cộng đồng là quá trình tự giải quyết những trở ngại, khó khăn và làm thay đổi các giá trị về kinh tế, văn hoá, xã hội. của cộng đồng theo chiều hướng phát triển tốt hơn trong tương lai. Sự tham gia của NDĐP cũng góp phần đến phát triển cộng đồng, điều này đang được Chính Phủ Việt Nam rất quan tâm, đã thực hiện và sẽ tiếp tục triễn khai trên phạm vi cả nước.
Phát triển DLCĐ là một hình thức phát triển du lịch bền vững, tập trung vào việc tạo ra các cơ hội kinh doanh cho CĐĐP, đồng thời bảo vệ và phát triển tài nguyên và văn hóa địa phương. Các hoạt động DLCĐ thường bao gồm các chương trình tham quan, trải nghiệm văn hóa, lưu trú tại nhà dân, tham gia các hoạt động văn hóa và giáo dục địa phương. Tóm lại, phát triển DLCĐ là một hướng đi lâu dài và mang lại nhiều lợi ích cho cả du khách và NDĐP. Phát triển loại hình du lịch cộng đồng 1.
Đặc điểm, nguyên tắc của phát triển du lịch cộng đồng 1. Đặc điểm của phát triển du lịch cộng đồng Khi tiến hành nghiên cứu về một đối tượng nghiên cứu nhất định, cần làm rõ và nắm bắt đặc điểm của đối tượng đó. Mỗi loại hình du lịch đều có đặc điểm thể hiện đặc trưng riêng biệt của nó, phân biệt với các loại hình khác. Trong đề tài này, nhóm tác giả nghiên cứu về DLCĐ có các đặc điểm sau: Thứ nhất, DLCĐ là hình thức du lịch trong đó chủ thể trực tiếp quản lý điều hành là CĐĐP.
CĐĐP đóng vai trò là yếu tố hàng đầu trong phát triển du lịch dựa vào cộng đồng, trực tiếp tham gia vào công tác bảo tồn, quản lý, khai thác tài nguyên và môi trường du lịch phục vụ cho phát triển cộng đồng. Ngoài ra, các hoạt động kinh doanh lưu trú, ăn uống, các dịch vụ cung cấp hàng hóa, tổ chức vui chơi, giải trí, hướng dẫn cho KDL diễn ra dưới sự giám sát của NDĐP. Thứ hai, CQĐP là đại diện cho cộng đồng bằng các tổ chức, quản lý các dịch vụ cộng đồng tại địa phương, tăng cường sức mạnh đoàn thể của cộng đồng. Chính quyền có trách nhiệm tương tác với CĐĐP để lắng nghe ý kiến phản hồi và đáp ứng nhu cầu 9 của cộng đồng, hiểu được các tiềm năng có sẵn cộng đồng để duy trì và phát huy mọi mặt kinh tế, văn hóa, cải thiện điều kiện cơ sở vật chất tại địa phương.
Thứ ba, các công ty du lịch lữ hành là cầu nối để KDL tiếp cận được với DLCĐ. Các công ty này cung cấp cho khách hàng các dịch vụ du lịch và thông tin cơ bản về du lịch địa phương, đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu văn hóa và lịch sử địa phương đến KDL. Các công ty du lịch lữ hành còn có thể giúp đỡ CĐĐP bằng cách giới thiệu các sản phẩm và dịch vụ địa phương cho KDL. Điều này có thể giúp tăng doanh thu và tạo ra các cơ hội việc làm cho CĐĐP.
Thứ tư, các tổ chức, nhà tài trợ là nhân tố hỗ trợ cộng đồng trong việc thực hiện các công tác lập dự án quy hoạch, khai thác tài nguyên; hỗ trợ trong tài trợ, kêu gọi vốn; cung cấp khoa học kỹ thuật, đầu tư cơ sở hạ tầng nhằm hướng tới phát triển du lịch địa phương. Các tổ chức và nhà tài trợ giúp định hình mục tiêu phát triển du lịch và đề ra hướng đi phù hợp dựa vào thực tế các điều kiệu du lịch tại địa phương. Khi các hoạt động đi vào ổn định, họ sẽ trao lại quyền điều hành cho CĐĐP và chính quyền. Thứ năm, DLCĐ đảm bảo duy trì và phát triển các hoạt động kinh tế, văn hóa – xã hội lâu đời tại địa phương.
Do đó, du lịch dựa vào cộng đồng phải được thực hiện gần nơi cư trú của NDĐP. Việc này đồng thời cũng giúp nâng cao ý thức cộng đồng của người dân tại điểm du lịch, nâng cao trình độ chuyên môn và ý thức bảo vệ giá trị văn hóa của địa phương, hạn chế tối đa sự du nhập của các văn hóa bên ngoài. Thứ sáu, DLCĐ là vì cộng đồng. Các nguồn thu từ dịch vụ du lịch được sử dụng để phát triển cộng đồng.
Cộng đồng thu lợi nhuận và lợi ích kinh tế từ hoạt động du lịch để tái đầu tư vào tài nguyên và môi trường. Điều này là sự chia sẻ lợi ích nhằm giữ được tính bền vững, lâu dài của hình thức du lịch phát triển kinh tế vùng miền này. Nguyên tắc của phát triển du lịch cộng đồng Để đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững, bất kỳ loại hình du lịch nào cũng phải tuân thủ những nguyên tắc đã được thiết lập. Vì vậy, những nguyên tắc cơ bản trong phát triển DLCĐ bao gồm: Dựa vào cộng đồng: Hoạt động DLCĐ quan tâm đến các vấn đề như KDL (người đến trải nghiệm, tham quan, nghỉ dưỡng, khám phá, v.v); các công ty du lịch (khách sạn, nhà hàng, đại lý bán vé máy bay, tổ chức sự kiện, điều hành tour du lịch, v.v); các cơ quan quản lý nhà nước và du lịch (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục 10 Hàng không, Cục Quản lý thị trường, v.v); ngành liên quan (thương mại, sản xuất, dịch vụ, giáo dục, v.) và CĐĐP (địa điểm, dân tộc, cộng đồng, doanh nghiệp địa phương, v.