CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ TĂNG TRƯỞNG XANH 1. Lý luận chung về tăng trưởng xanh 1. Khái niệm Khái niệm về Tăng trưởng xanh có nguồn gốc đầu tiên từ khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Tại Hội nghị cấp Bộ trưởng về Môi trường và Phát triển (MCED) diễn ra vào tháng 3 năm 2005 tại Seoul - Hàn Quốc, 52 Chính phủ và các tổ chức liên quan từ khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đã thống nhất để chuyển phát triển kinh tế theo hướng bền vững và theo đuổi con đường tăng trưởng xanh (Mathews 2012).
Để đạt được nguyện vọng này, một tuyên bố cấp Bộ trưởng và kế hoạch thực hiện cấp vùng cho phát triển bền vững đã được thông qua (Barnes 2008). Các kế hoạch này đã bắt đầu một tầm nhìn mới đầy tham vọng và toàn diện về tăng trưởng xanh như một sáng kiến cấp vùng của UNESCAP - ngôi nhà của phát triển bền vững và các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (UNESCAP 2012). Theo đó, tăng trưởng xanh gắn với suy thoái môi trường với việc tập trung vào giảm nghèo, tạo việc làm, phát triển xã hội, bền vững môi trường, giảm thiểu biến đổi khí hậu và hạn chế suy giảm đa dạng sinh học và đảm bảo cho việc tiếp cận năng lượng sạch và nước (Allen and Clouth 2012). Tại Cuộc gặp gỡ Bộ trưởng của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) vào tháng 6/2009, 30 thành viên của Tổ chức và 5 quốc gia sắp trở thành thành viên (đóng góp tới gần 80% kinh tế toàn cầu) đã phê chuẩn tuyên bố chung rằng “Xanh” và “Tăng trưởng” phải đi đôi với nhau và đề xuất OECD phát triển một chiến lược tăng trưởng xanh để mang kinh tế, môi trường, công nghệ, tài chính và các khía cạnh của phát triển vào trong một khung phát triển toàn diện nhất (UNESCAP 2012).
Từ đây, OECD trở thành nhân tố chủ đạo và quan trọng nhất cho tăng trưởng xanh và hỗ trợ các nỗ lực của các quốc gia để xây dựng và thực hiện tăng trưởng xanh quốc gia. Tăng trưởng xanh, theo OECD, đó là một cách tiếp cận mới đối với mô hình phát triển kinh tế gắn với thúc đẩy bền vững về môi trường, cacbon thấp và một xã hội phát triển toàn diện. Tăng trưởng xanh quay ngược các giới hạn về tài 12 lOMoARcPSD|27827034 nguyên và khủng hoảng về khí hậu thành các cơ hội phát triển kinh tế thông qua việc đầu tư và phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội gắn với sự sử dụng ít tài nguyên hơn, thải ít chất thải hơn đối với các hoạt động kinh tế quan trọng như sản xuất thực phẩm, giao thông và vận tải, xây dựng, công nghiệp nặng, năng lượng và nước (UNEP 2014). Cho đến nay có nhiều khái niệm về tăng trưởng xanh, các định nghĩa này đều có điểm chung là lo ngại mức độ cần thiết của bảo vệ môi trường không được đáp ứng thông qua các mô hình tăng trưởng hiện tại “kịch bản kinh doanh thông thường - business as usual” (Jacob và cộng sự, 2013).
Khái niệm tăng trưởng xanh được đề cập chính thức tại Hội nghị Bộ trưởng về Môi trường và Phát triển (MCED) năm 2005 tại Seoul, Hàn Quốc. Tuy xuất hiện sau khái niệm kinh tế xanh, nhưng tới nay tăng trưởng xanh lại được biết đến nhiều hơn. Bởi lẽ, khái niệm này đã sớm được cụ thể hóa trong các thỏa thuận của MCED. Từ đó nhanh chóng hình thành được các chiến lược và hành động cụ thể của các quốc gia.
Khái niệm “tăng trưởng xanh” được nhiều tổ chức trên thế giới đưa ra. Theo Ủy ban Liên hợp quốc về kinh tế - xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dương (UNESCAP): Tăng trưởng xanh là Chiến lược để đạt được phát triển bền vững. Tăng trưởng xanh là chủ trương tăng trưởng GDP mà duy trì hoặc khôi phục lại chất lượng và tính toàn vẹn của môi trường sinh thái, đồng thời đáp ứng các nhu cầu của tất cả mọi người với mức thấp nhất có thể tác động đến môi trường. Cách tiếp cận này tìm kiếm sự hài hòa về tăng trưởng kinh tế và bền vững môi trường bằng cách thúc đẩy những thay đổi cơ bản trong sản xuất và tiêu thụ của xã hội.
Tăng trưởng xanh là mô hình tăng trưởng chú trọng vào quá trình phát triển kinh tế đảm bảo bền vững về môi trường, thúc đẩy phát triển các-bon thấp và xã hội toàn diện. Theo tổ chức Sáng kiến Tăng trưởng xanh của Liên hợp quốc cho rằng: Tăng trưởng xanh hay xây dựng nền kinh tế xanh là quá trình tái cơ cấu lại hoạt động kinh tế và cơ sở hạ tầng để thu được kết quả tốt hơn từ các khoản đầu tư cho tài nguyên, nhân lực và tài chính, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, khai thác và sử dụng ít tài nguyên thiên nhiên hơn, tạo ra ít chất thải hơn và giảm sự mất công bằng trong xã hội. 13 lOMoARcPSD|27827034 Theo Chương trình Môi trường của Liên Hợp Quốc (UNEP): Tăng trưởng xanh là định hướng mới thúc đẩy kinh tế phát triển theo những mô hình tiêu thụ và sản xuất bền vững để đảm bảo nguồn vốn tự nhiên tiếp tục cung cấp những nguồn lực và dịch vụ sinh thái mà đời sống con người phụ thuộc vào, cho thế hệ này và thế hệ tương lai. Tổ chức này đã gộp những xu hướng xanh vào trong Nền kinh tế xanh hoặc Thoả thuận xanh của toàn cầu.
Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD): Tăng trưởng xanh là thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế đồng thời bảo đảm rằng các nguồn tài sản tự nhiên tiếp tục cung cấp các tài nguyên và dịch vụ môi trường thiết yếu cho cuộc sống của chúng ta. Để thực hiện điều này, tăng trưởng xanh phải là nhân tố xúc tác trong việc đầu tư và đổi mới, là cơ sở cho sự tăng trưởng bền vững, tạo ra các cơ hội kinh tế mới. Theo Ngân hàng Thế giới (WB) khái niệm: Tăng trưởng xanh là hiệu quả trong việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu tối đa ô nhiễm và các tác động môi trường, có khả năng thích ứng trước các hiểm họa thiên nhiên, vai trò của quản lý môi trường, vốn tự nhiên trong việc phòng ngừa thiên tai… The Global Green Growth Institute (GGGI): tăng trưởng xanh là một mô hình phát triển mới với việc đảm bảo tăng trưởng kinh tế với bền vững về môi trường và khí hậu. Chú trọng vào xử lý tại nguồn gốc của các thách thức trong khi đảm bảo việc tạo ra các kênh cần thiết cho phân phối tài nguyên và tiếp cận đối với hàng hóa cơ bản cho cho nhu cầu của con người.
Theo Hàn Quốc thì: "Tăng trưởng xanh là sự tăng trưởng đạt được bằng cách tiết kiệm và sử dụng các nguồn tài nguyên và năng lượng hiệu quả để giảm thiểu biến đổi khí hậu và thiệt hại tới môi trường, tạo ra tác động lực tăng trưởng mới thông qua nghiên cứu và phát triển công nghệ xanh, tạo các cơ hội việc làm mới và đạt được sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường". Đối với Việt Nam, tăng trưởng xanh là một nội dung quan trọng của phát triển bền vững, là quá trình phát triển có sự gắn kết chặt chẽ, có ý nghĩa hài hòa giữa phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường. Xu hướng này là tăng trưởng dựa trên quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền 14 lOMoARcPSD|27827034 kinh tế để tận dụng lợi thế so sánh, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế thông qua nghiên cứu và phát triển, ứng dụng công nghệ tiên tiến, phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng hiện đại để tận dụng tự nhiên tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính, ứng phó với biến đổi khí hậu, góp phần xóa đói giảm nghèo, tạo động lực tăng trưởng kinh tế bền vững. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh và nhiều yếu tố bên ngoài.
Việt Nam đang trên con đường đổi mới, chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, chất lượng và hiệu quả. Đảng ta đã nhanh chóng nhận thức tăng trưởng xanh là sự nghiệp của toàn đảng, toàn dân, chính phủ, các bộ, ngành, cộng đồng, doanh nghiệp và các cấp tổ chức xã hội. Tăng trưởng xanh đã sớm được đưa vào trong các chính sách và được lồng ghép trong nhiều văn bản của Đảng và Nhà nước. Dù có nhiều cách tiếp cận, cũng như những ưu tiên khác nhau song yếu tố then chốt của chiến lược tăng trưởng xanh là hướng tới đảm bảo phát triển kinh tế gắn với duy trì, phát triển nguồn vốn tự nhiên, giảm thiểu tối đa ô nhiễm, suy thoái môi trường, kiềm chế gia tăng phát thải khí nhà kính và cung cấp thêm việc làm cho toàn xã hội.
Bên cạnh việc bước đầu tiếp cận đến khái niệm đo lường tăng trưởng kinh tế xanh thông qua xây dựng khung đo lường GDP xanh, chỉ số sử dụng hiệu quả tài nguyên (hệ số sử dụng năng lượng/GDP, hoặc hệ số sử dụng nước/GDP) dựa trên Khung đo lường tăng trưởng kinh tế xanh của OECD và nhiệm vụ chiến lược của “Chiến lược tăng trưởng kinh tế xanh”. Có thể thấy, khái niệm khác nhau về tăng trưởng xanh phản ánh mỗi quốc gia, tổ chức có tầm nhìn khác nhau về tăng trưởng xanh tùy thuộc vào điều kiện, nhiệm vụ và phương hướng của quốc gia, tổ chức mình. Như vậy, tăng trưởng xanh nhấn mạnh tới thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhưng vẫn giữ cân bằng hài hòa với môi trường sinh thái – mà cụ thể là tránh gây các áp lực làm phá vỡ sự cân bằng của môi trường (EEA, 2016), với mục tiêu cao nhất là duy trì bền vững sự tăng trưởng kinh tế. Mặc dù vậy, không có gì đảm bảo là các lợi ích mà tăng trưởng xanh đem lại sẽ được phân phối đều cho toàn xã hội (UNESCAP, 2013).
Trong khi đó, kinh tế xanh nhấn mạnh nhiều hơn tới các giới hạn của môi trường chứ không chỉ là sự cân bằng 15 lOMoARcPSD|27827034 sinh thái, đặc biệt, kinh tế xanh còn chú trọng tới hạnh phúc của con người và công bằng xã hội (UNITAR, 2012). Nói các khác, kinh tế xanh toàn diện hơn, khi chú ý tới phát triển bền vững với cả ba trụ cột là kinh tế, môi trường và xã hội. Nguồn gốc của tăng trưởng xanh Tăng trưởng xanh không bắt nguồn từ lý thuyết kinh tế mà là một tầm nhìn được đưa ra bởi các nhà hoạch định chính sách trong nỗ lực để tìm ra phương thức vừa tăng trưởng kinh tế vừa đảm bảo môi trường vẫn bền vững.