Luận văn thạc sĩ về Luật Phá sản 2004: Kế thừa ưu điểm và tăng cường tính khả thi

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích ưu điểm của luật phá sản 2004 và đề xuất giải pháp tăng cường tính khả thi trong thực tiễn thi hành.

• Tác giả: Lê Ngọc Thắng
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Quang
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Kế Thừa Những Ưu Điểm Của Luật Phá Sản Năm 2004 Và Tăng Cường Tính Khả Thi Trong Thực Tiễn Thi Hành
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích, nhiệm vụ của luận án
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 0.4. Các kết quả mới đạt được của luận án
• 0.5. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.4. Những kết quả nghiên cứu được tác giả kế thừa trong quá trình thực hiện luận án
• 1.5. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KẾ THỪA NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA LUẬT PHÁ SẢN NĂM 2004 TRONG BỐI CẢNH HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT PHÁ SẢN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Lý thuyết về phá sản và pháp luật về phá sản
• 2.2. Khái niệm về phá sản
• 2.3. Khái niệm về pháp luật phá sản và pháp luật phá sản ở Việt Nam
• 2.4. Vai trò của pháp luật phá sản
• 2.5. Phân loại phá sản
• 2.6. Những ưu điểm cơ bản của Luật Phá sản năm 2004
• 2.7. Về đối tượng áp dụng
• 2.8. Về thẩm quyền của Tòa án
• 2.9. Về phạm vi điều chỉnh
• 2.10. Pháp luật phá sản ở một số nước trên thế giới
• 2.10.1. Pháp luật phá sản ở Hoa Kỳ
• 2.10.2. Pháp luật phá sản Cộng hòa Pháp
• 2.10.3. Pháp luật phá sản Trung Quốc
• 2.10.4. Kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 2.11. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG THI HÀNH PHÁP LUẬT PHÁ SẢN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Về bộ máy thực thi pháp luật phá sản
• 3.2. Về Tổ quản lý và thanh lý tài sản
• 3.3. Về thực tiễn thi hành một số quy định của Luật Phá sản năm 2004
• 3.4. Tiêu chí để xác định doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản
• 3.5. Chủ thể có quyền và nghĩa vụ nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản
• 3.6. Tài sản phá sản và bảo toàn tài sản phá sản
• 3.7. Phá sản đối với doanh nghiệp đặc biệt
• 3.8. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG TÍNH KHẢ THI CỦA LUẬT PHÁ SẢN
• 4.1. Một số phương hướng cơ bản nhằm nâng cao tính khả thi của Luật Phá sản
• 4.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao tính khả thi của Luật Phá sản
• 4.3. Nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách
• 4.4. Nhóm giải pháp liên quan đến tổ chức bộ máy thực thi pháp luật phá sản
• 4.5. Tiếp tục hoàn thiện Luật Phá sản trên cơ sở kế thừa những ưu điểm và khắc phục một số hạn chế của Luật Phá sản năm 2004
• 4.6. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Luật Phá sản 2004 và tính khả thi

Luật Phá sản 2004 được ban hành nhằm cải cách và hoàn thiện quy định về phá sản tại Việt Nam. Luật này không chỉ kế thừa những ưu điểm của Luật Phá sản 1993 mà còn bổ sung nhiều quy định mới nhằm tăng cường tính khả thi trong thực tiễn thi hành. Tuy nhiên, thực tế cho thấy Luật Phá sản 2004 vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc áp dụng, dẫn đến hiệu quả thấp trong việc giải quyết các vụ phá sản.

1.1. Những ưu điểm của Luật Phá sản 2004

Luật Phá sản 2004 đã cải thiện nhiều vấn đề so với Luật Phá sản 1993, bao gồm quy trình phá sản rõ ràng hơn, thẩm quyền của Tòa án được xác định cụ thể và quy định về tài sản phá sản được làm rõ. Những ưu điểm này giúp tăng cường tính khả thi của Luật Phá sản trong thực tiễn.

1.2. Thực trạng thi hành Luật Phá sản 2004

Mặc dù Luật Phá sản 2004 có nhiều ưu điểm, nhưng thực trạng thi hành cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn không tuân thủ quy định. Theo thống kê, số lượng vụ việc phá sản được giải quyết vẫn rất thấp, cho thấy tính khả thi của luật này chưa được đảm bảo.

II. Vấn đề và thách thức trong Luật Phá sản 2004

Luật Phá sản 2004 đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình thực thi. Các vấn đề như quy trình phức tạp, thời gian kéo dài và chi phí cao đã khiến nhiều doanh nghiệp ngần ngại khi thực hiện thủ tục phá sản. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp mà còn tác động tiêu cực đến nền kinh tế.

2.1. Quy trình phá sản phức tạp

Quy trình phá sản theo Luật Phá sản 2004 được đánh giá là phức tạp và tốn thời gian. Doanh nghiệp phải trải qua nhiều bước và thủ tục, dẫn đến việc nhiều doanh nghiệp chọn cách rút lui khỏi thị trường mà không thực hiện thủ tục phá sản chính thức.

2.2. Chi phí cao trong quá trình phá sản

Chi phí liên quan đến việc thực hiện thủ tục phá sản là một trong những rào cản lớn. Theo báo cáo, doanh nghiệp phải chi đến 15% giá trị tài sản để giải quyết phá sản, điều này khiến nhiều doanh nghiệp không muốn thực hiện.

III. Phương pháp cải cách Luật Phá sản 2004 hiệu quả

Để tăng cường tính khả thi của Luật Phá sản 2004, cần có những phương pháp cải cách hiệu quả. Việc đơn giản hóa quy trình, giảm chi phí và nâng cao nhận thức về pháp luật phá sản là những yếu tố quan trọng.

3.1. Đơn giản hóa quy trình phá sản

Cần thiết phải đơn giản hóa quy trình phá sản để doanh nghiệp dễ dàng thực hiện. Việc rút ngắn thời gian và giảm bớt các bước không cần thiết sẽ giúp tăng cường tính khả thi của Luật Phá sản.

3.2. Giảm chi phí thực hiện thủ tục phá sản

Giảm chi phí liên quan đến thủ tục phá sản sẽ khuyến khích nhiều doanh nghiệp thực hiện hơn. Cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp trong quá trình này.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc áp dụng Luật Phá sản 2004 trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để đánh giá hiệu quả thực thi và đề xuất các giải pháp cải cách.

4.1. Kết quả thực tiễn từ việc áp dụng Luật Phá sản

Một số doanh nghiệp đã thành công trong việc áp dụng Luật Phá sản 2004 để giải quyết các vấn đề tài chính. Tuy nhiên, số lượng này vẫn còn hạn chế và cần được khuyến khích hơn nữa.

4.2. Đánh giá hiệu quả thực thi Luật Phá sản

Cần có các nghiên cứu đánh giá hiệu quả thực thi Luật Phá sản 2004 để xác định những điểm mạnh và điểm yếu, từ đó đưa ra các giải pháp cải cách phù hợp.

V. Kết luận và tương lai của Luật Phá sản

Luật Phá sản 2004 cần được cải cách để tăng cường tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn. Tương lai của Luật Phá sản phụ thuộc vào việc thực hiện các giải pháp cải cách và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về pháp luật phá sản.

5.1. Tương lai của Luật Phá sản tại Việt Nam

Tương lai của Luật Phá sản sẽ phụ thuộc vào khả năng cải cách và thích ứng với thực tiễn kinh tế. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả thực thi.

5.2. Đề xuất cải cách Luật Phá sản

Đề xuất cải cách Luật Phá sản cần tập trung vào việc đơn giản hóa quy trình, giảm chi phí và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về quyền lợi và nghĩa vụ trong quá trình phá sản.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Trong nền kinh tế thị trường, tự do cạnh tranh và phá sản là những quy luật vận động mang tính khách quan. Sự đào thải các chủ thể kinh doanh thua lỗ, mất khả năng thanh toán nợ đến hạn nhằm lành mạnh hóa thị trường và phân bổ lại các nguồn lực đòi hỏi sự can thiệp của Nhà nước thông qua hệ thống pháp luật phá sản. Tại Việt Nam, sau khi Luật Phá sản doanh nghiệp năm 1993 bộc lộ nhiều hạn chế sau gần một thập kỷ áp dụng (chỉ thụ lý 151 vụ việc và giải quyết 95 vụ việc), Quốc hội đã ban hành Luật Phá sản năm 2004 (có hiệu lực từ ngày 15/10/2004). Mặc dù được kỳ vọng sẽ tạo lập khung pháp lý hữu hiệu, thực tiễn thi hành Luật Phá sản năm 2004 cho thấy hiệu quả điều chỉnh thực tế vẫn ở mức thấp, phát sinh tình trạng nhiều doanh nghiệp mất khả năng thanh toán chọn phương thức tự ngừng hoạt động hoặc rút lui không chính thức thay vì thực hiện thủ tục phá sản theo quy định.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định xuất phát từ thực trạng các công trình khoa học trước đây chủ yếu tập trung đánh giá các quy định nội dung của Luật Phá sản mà chưa đi sâu làm rõ cơ chế tổ chức bộ máy thực thi pháp luật phá sản (luật hình thức/thủ tục tố tụng phá sản) – yếu tố trực tiếp tác động đến tính khả thi của văn bản luật trên thực tế. Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Lê Ngọc Thắng với đề tài "Kế thừa những ưu điểm của Luật Phá sản năm 2004 và tăng cường tính khả thi trong thực tiễn thi hành" (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 62 38 01 07, bảo vệ năm 2014 tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Vũ Quang) được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống này trong bối cảnh Quốc hội chuẩn bị và thông qua Luật Phá sản năm 2014.

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về những ưu điểm của Luật Phá sản năm 2004 cần được và đã được kế thừa khi ban hành Luật Phá sản năm 2014; đánh giá thực trạng thi hành, chỉ ra các vướng mắc, bất cập của các thiết chế và quy phạm thực định; từ đó đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao tính khả thi của pháp luật phá sản tại Việt Nam.

Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa và làm rõ các vấn đề lý luận về phá sản, pháp luật phá sản và thực thi pháp luật phá sản; nhận diện mô hình cùng đặc trưng cơ bản của pháp luật phá sản Việt Nam.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng thi hành pháp luật phá sản ở Việt Nam thông qua các thiết chế thi hành và tính khả thi của các quy định thuộc Luật Phá sản năm 2004, chỉ ra những hạn chế, bất cập nội tại và sự xung đột với các văn bản pháp luật liên quan.
3. Nghiên cứu, so sánh kinh nghiệm xây dựng và hoàn thiện pháp luật phá sản của một số quốc gia trên thế giới để rút ra bài học cho Việt Nam.
4. Đề xuất các nhóm giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả thực thi và tiếp tục hoàn thiện pháp luật phá sản trong tương lai.

Phạm vi nghiên cứu của luận án được giới hạn như sau:

• Nội dung: Tập trung vào các vấn đề lý luận gắn với thực tiễn thực thi pháp luật phá sản; tổ chức bộ máy thực thi; các chế định trọng tâm của Luật Phá sản năm 2004 gồm phạm vi và đối tượng áp dụng, thẩm quyền của Tòa án, tiêu chí xác định doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản, chủ thể nộp đơn, tài sản phá sản và bảo toàn tài sản.
• Thời gian: Giới hạn chủ yếu từ năm 2004 đến đầu năm 2014, trọng tâm là các quy định của Luật Phá sản năm 2004 và các nội dung sửa đổi trong Luật Phá sản năm 2014 (được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 19/06/2014, có hiệu lực từ ngày 01/01/2015).
• Không gian: Khảo cứu thực tiễn tại Việt Nam, kết hợp so sánh với pháp luật của ba quốc gia điển hình: Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (đại diện cho hệ thống Common Law), Cộng hòa Pháp (đại diện cho hệ thống Civil Law) và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi tương đồng).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung:

Về nghiên cứu quốc tế:

• Học thuyết về chính sách phá sản (Bankruptcy-Policy Theory): Được phát triển bởi Elizabeth Warren, luận giải rằng pháp luật phá sản không chỉ thuần túy là cơ chế đòi nợ tập thể mà còn phải giải quyết các mục tiêu xã hội rộng hơn, đặc biệt trong các cuộc khủng hoảng kinh tế, tùy thuộc vào thể chế chính trị và bối cảnh từng quốc gia.
• Học thuyết về chia sẻ rủi ro (Risk-Sharing Theory): Được đề xuất bởi Thomas H. Jackson và Robert E. Scott, xác định mục tiêu tối đa hóa giá trị tài sản của con nợ và khuyến khích cơ chế hòa giải, thương lượng để chủ nợ cùng chia sẻ rủi ro mất khả năng thanh toán.
• Nghiên cứu về tính đặc thù của pháp luật phá sản ở các nền kinh tế chuyển đổi: Công trình của Michael Kim (1996) trên Fordham Law Review với tựa đề "When nonuse is useful: Bankruptcy law in post–Communist Central and Eastern Europe", phân tích thực tiễn áp dụng luật phá sản tại Cộng hòa Séc (mô hình tăng tốc) và Hungary (mô hình từ từ), qua đó chỉ ra những rào cản khiến luật phá sản khó phát huy hiệu quả đầy đủ trong các nền kinh tế thị trường chưa hoàn hảo.

Về nghiên cứu trong nước:

• Nhóm công trình lý luận chung: Nguyễn Tấn Hơn (1995), Bùi Nguyên Khánh (1996), Phạm Duy Nghĩa (2003, 2004), Dương Đăng Huệ (2005), Tô Nguyễn Cẩm Anh (2005).
• Nhóm công trình luật học so sánh: Dương Đăng Huệ (1995, so sánh với Úc), Đề tài NCKH cấp cơ sở (2001, pháp luật quốc tế về phá sản), Trương Hồng Hải (Luận án tiến sĩ, 2004), An Phương Huệ (Luận văn thạc sĩ, 2004, so sánh với Pháp), Ngô Huy Cương (Tham luận tại Đà Nẵng).
• Nhóm công trình nghiên cứu pháp luật nước ngoài: Bùi Nguyên Khánh (2002, Luật Phá sản Hoa Kỳ).
• Nhóm công trình về hoàn thiện pháp luật phá sản: Viện Khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2002), Dương Đăng Huệ và Cao Đăng Vinh (2004), Bộ Tư pháp và TANDTC (2008), Bộ Tư pháp và Chương trình MPI-GTZ (2008), Nguyễn Văn Nam (Luận văn thạc sĩ, 2010, theo khuyến nghị UNCITRAL 2005), Đào Thị Hồng Phương (Luận văn thạc sĩ, 2009), Đào Thị Thu Trang (Luận văn thạc sĩ, 2009), Đề tài cấp Bộ do Dương Đăng Huệ chủ biên (2009), TANDTC (Dự thảo báo cáo tổng kết 2013).
• Nhóm công trình về thực thi và thiết chế phá sản: Đinh Thị Thu Hương (2006), Đặng Văn Huy (Luận văn thạc sĩ, 2010), Lê Tuấn Anh (Luận văn thạc sĩ, 2013), Vũ Thị Hồng Vân (Luận án tiến sĩ, 2008 về quản lý và xử lý tài sản), Cao Đăng Vinh (2013), Bùi Thị Dung Huyền, Nguyễn Thái Hà và Bùi Hữu Toàn (2005), cùng chuỗi bài báo khoa học của chính tác giả Lê Ngọc Thắng (2004, 2013, 2014).

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Qua tổng quan tài liệu, tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận ở mức độ khái quát hoặc chỉ tập trung vào các quy phạm nội dung riêng lẻ. Chưa có công trình nào đánh giá một cách toàn diện mối liên hệ giữa các quy định ưu điểm của Luật Phá sản năm 2004 với việc tổ chức bộ máy thực thi (Tòa án, Tổ quản lý và thanh lý tài sản, Quản tài viên) nhằm giải quyết căn nguyên của sự thiếu khả thi trong tố tụng phá sản tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được xây dựng trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật; các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và thừa nhận đa hình thức sở hữu.

Tác giả thiết lập 3 giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1: Phá sản, pháp luật phá sản và thực thi pháp luật phá sản là lĩnh vực mang tính đặc thù của kinh tế thị trường.
• Giả thuyết 2: Thực tiễn thực thi pháp luật phá sản ở Việt Nam chưa đáp ứng được đòi hỏi khách quan của nền kinh tế ở khía cạnh tái cấu trúc thị trường và cơ chế đóng cửa doanh nghiệp.
• Giả thuyết 3: Việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật phá sản ở Việt Nam là cần thiết; việc nâng cao hiệu quả thực thi đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế và bộ máy.

Từ các giả thuyết trên, luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

• Bản chất của phá sản, pháp luật phá sản và thực thi pháp luật phá sản là gì?
• Thực trạng thực thi pháp luật phá sản ở Việt Nam diễn ra như thế nào và đâu là các rào cản căn bản?
• Các quy định hiện hành có đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế hay không, và cần các giải pháp cụ thể nào để nâng cao tính khả thi của Luật Phá sản?

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp luận chung: Duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật thực định: Phân tích các điều khoản của Luật Phá sản năm 2004, Luật Doanh nghiệp, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự và Luật Phá sản năm 2014.
• Phương pháp luật học so sánh: Đối chiếu các mô hình pháp luật phá sản của Hoa Kỳ, Pháp và Trung Quốc để xác lập kinh nghiệm lập pháp phù hợp với Việt Nam.
• Phương pháp điều tra, khảo cứu thực tế tại Tòa án và thu nạp phân tích có sẵn: Sử dụng các báo cáo nghiệp vụ và số liệu tổng kết thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao.
• Phương pháp phân tích kinh tế luật (Law and Economics): Đánh giá chi phí, thời gian và tỷ lệ thu hồi tài sản trong tố tụng phá sản tác động đến hành vi của doanh nghiệp và chủ nợ.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia và dự báo khoa học: Tham vấn ý kiến của các chuyên gia thực tiễn để xây dựng định hướng hoàn thiện pháp luật.

Nguồn dữ liệu của luận án bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ; các báo cáo xếp hạng môi trường kinh doanh (Doing Business) của Ngân hàng Thế giới (WB) và Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC); số liệu thống kê thụ lý, giải quyết án phá sản của Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn 2004–2014; và các tài liệu chuyên khảo quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Dưới đây là bảng tổng hợp các số liệu thực chứng tiêu biểu được tác giả trích dẫn và phân tích trong luận án nhằm chứng minh sự thiếu khả thi của Luật Phá sản năm 2004:

Chỉ số / Tiêu chí thống kê	Nguồn dữ liệu	Số liệu ghi nhận trong luận án
Xếp hạng môi trường kinh doanh tổng thể của Việt Nam	WB & IFC (Doing Business 2008)	Xếp thứ 91 / 178 quốc gia
Thời gian giải quyết phá sản trung bình tại Việt Nam	WB & IFC (Doing Business 2008)	Mất ít nhất 5 năm
Chi phí giải quyết thủ tục phá sản	WB & IFC (Doing Business 2008)	Chiếm 15% tổng giá trị tài sản doanh nghiệp
Tỷ lệ thu hồi tài sản của các bên liên quan	WB & IFC (Doing Business 2008)	Đạt 18% giá trị tài sản
Xếp hạng chỉ số xử lý doanh nghiệp mất khả năng thanh toán	WB (Doing Business 2012)	Xếp thứ 149 / 183 nền kinh tế
Xếp hạng chỉ số giải quyết phá sản	WB (Doing Business 2014)	Xếp thứ 149 / 189 nền kinh tế
Tòa án cấp tỉnh nhận được đơn yêu cầu phá sản (tính đến 30/09/2012)	Báo cáo tổng kết TANDTC	49 / 63 Tòa án (14 Tòa án không nhận được đơn nào)
Tổng số đơn yêu cầu phá sản Tòa án nhận được (15/10/2004 – 30/09/2012)	Báo cáo tổng kết TANDTC	336 đơn (ra 236 quyết định mở thủ tục; 83 quyết định tuyên bố phá sản)
Số liệu thụ lý bổ sung (01/10/2012 – 28/02/2014)	Báo cáo cập nhật TANDTC	284 đơn nhận được; 77 quyết định mở thủ tục; 12 quyết định tuyên bố phá sản
Tổng kết toàn bộ giai đoạn thi hành Luật 2004 (15/10/2004 – 28/02/2014)	Báo cáo tổng hợp TANDTC	620 đơn nhận được; 331 quyết định mở thủ tục; 95 quyết định tuyên bố phá sản
Số lượng doanh nghiệp thành lập mới năm 2010 và 2011	Thống kê phát triển doanh nghiệp	Năm 2010: 83.600 doanh nghiệp; Năm 2011: 75.000 doanh nghiệp
Số lượng doanh nghiệp giải thể, đóng cửa năm 2010 và 2011	Thống kê phát triển doanh nghiệp	Năm 2010: 43.505 doanh nghiệp; Năm 2011: hơn 53.000 doanh nghiệp

---

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về các công trình nghiên cứu liên quan đến phá sản và thực thi pháp luật phá sản trên thế giới và tại Việt Nam. Về mặt lý thuyết quốc tế, chương này phân tích ba dòng nghiên cứu chính: Học thuyết chính sách phá sản của Elizabeth Warren, Học thuyết chia sẻ rủi ro của Thomas H. Jackson và Robert E. Scott, cùng nghiên cứu của Michael Kim về sự không tương thích của các mô hình luật phá sản hiện đại khi áp dụng vào nền kinh tế chuyển đổi chưa hoàn thiện.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu từ sau năm 1993 đến năm 2014 đã phản ánh sự phát triển của tư duy lập pháp kinh tế, nhưng đa số chỉ tập trung vào phân tích quy phạm hoặc tổng hợp các bất cập nội dung riêng lẻ. Chương 1 làm rõ các kết quả nghiên cứu mà tác giả kế thừa (về vai trò kinh tế - xã hội của luật phá sản, phạm vi đối tượng áp dụng, tiêu chí mất khả năng thanh toán, thẩm quyền Tòa án và thiết chế quản lý tài sản), đồng thời xác lập hệ thống cơ sở lý thuyết, giả thuyết khoa học, câu hỏi nghiên cứu và khung phương pháp luận áp dụng cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Kế thừa những ưu điểm của Luật Phá sản năm 2004 trong bối cảnh hoàn thiện pháp luật phá sản ở Việt Nam

Chương 2 làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng về khái niệm phá sản, pháp luật phá sản, phân loại phá sản và vai trò của pháp luật phá sản:

• Khái niệm: Luận án truy nguyên từ ngữ Latinh (ruin – sự khánh tận; bancanetta hay banque + ruptus – chiếc ghế/bàn bị gãy) để chỉ sự đổ vỡ kinh doanh và mất khả năng thanh toán nợ đến hạn. Dưới góc độ pháp lý, phá sản là hiện tượng con nợ mất khả năng thanh toán nợ đến hạn và bị Tòa án tuyên bố phá sản, phân chia tài sản theo trình tự pháp luật.
• Vai trò: Luận án chỉ rõ 4 vai trò của pháp luật phá sản: (1) Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư/chủ nợ, đồng thời đóng vai trò lá chắn giải phóng con nợ khỏi các biện pháp đòi nợ tự phát ("luật rừng"); (2) Bảo vệ quyền lợi của người lao động (ưu tiên thanh toán lương, duy trì việc làm qua phục hồi); (3) Tổ chức lại doanh nghiệp thua lỗ và cơ cấu lại nền kinh tế; (4) Thiết lập trật tự, kỷ cương xã hội.
• Phân loại: Phân loại theo tính chất (phá sản trung thực và phá sản gian trá); theo chủ thể nộp đơn (phá sản tự nguyện và phá sản bắt buộc); theo đối tượng (phá sản doanh nghiệp, phá sản hợp tác xã, phá sản hộ kinh doanh).

Chương 2 tập trung phân tích 3 ưu điểm của Luật Phá sản năm 2004 cần được kế thừa:

1. Về đối tượng áp dụng (Điều 2): Giới hạn đối tượng áp dụng đối với doanh nghiệp và hợp tác xã, chưa mở rộng cho hộ kinh doanh và cá nhân. Tác giả lập luận rằng trong điều kiện quản trị tài chính, kế toán của hộ kinh doanh chưa hoàn thiện, chế độ trách nhiệm tài sản là vô hạn, và các thiết chế bổ trợ tư pháp chưa đủ mạnh, việc duy trì phạm vi hẹp như Luật 2004 là phù hợp (nội dung này đã được Điều 2 Luật Phá sản năm 2014 kế thừa).
2. Về thẩm quyền của Tòa án (Điều 7): Phân định thẩm quyền thụ lý giữa Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp huyện (Tòa án cấp huyện giải quyết đối với hợp tác xã đăng ký tại cấp huyện). Tác giả phản đối quan điểm thu hồi toàn bộ thẩm quyền về Tòa án cấp tỉnh vì sẽ gây quá tải và đi ngược lại chủ trương tăng thẩm quyền cho Tòa án cấp huyện.
3. Về phạm vi điều chỉnh (Điều 1): Đặt thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh song song với thủ tục thanh lý. Thủ tục phục hồi cho phép con nợ tái cấu trúc, bảo vệ việc làm và tối đa hóa khả năng hoàn trả nợ cho chủ nợ (được Luật Phá sản năm 2014 kế thừa tại Chương VII).

Chương này cũng phân tích kinh nghiệm pháp luật phá sản của Hoa Kỳ (Chương 7 về thanh lý, Chương 11 về phục hồi doanh nghiệp với cơ chế con nợ tự quản lý debtor-in-possession, Chương 13 về điều chỉnh nợ cá nhân), Cộng hòa Pháp (Luật năm 1985, sửa đổi năm 1994, Luật năm 2005 về doanh nghiệp trong tình trạng khó khăn với 3 thủ tục: cứu doanh nghiệp, phục hồi và thanh lý) và Trung Quốc (Luật năm 1986 áp dụng cho doanh nghiệp nhà nước, thay thế bằng Luật năm 2006 mở rộng cho mọi loại hình doanh nghiệp).

Chương 3: Đánh giá thực trạng thi hành pháp luật phá sản ở Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích các rào cản và vướng mắc trong thực tiễn 10 năm thi hành Luật Phá sản năm 2004:

• Về bộ máy thực thi: Cơ chế giải quyết phá sản qua Tòa Kinh tế thuộc Tòa án nhân dân bộc lộ điểm nghẽn về trình độ chuyên môn của Thẩm phán trong lĩnh vực quản trị kinh doanh và phân tích tài chính.
• Về Tổ quản lý và thanh lý tài sản: Mô hình hoạt động kiêm nhiệm, cơ cấu thành viên phức tạp (chấp hành viên, cán bộ Tòa án, đại diện chủ nợ, doanh nghiệp mắc nợ) thiếu tính chuyên nghiệp, không có tư cách pháp lý độc lập, thiếu trách nhiệm cá nhân rõ ràng và cơ chế đãi ngộ không tương xứng, dẫn đến sự chậm trễ trong việc kiểm kê, quản lý và xử lý khối tài sản phá sản.
• Về các quy định nội dung cụ thể:
  • Tiêu chí xác định doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản: Quy định về "không có khả năng thanh toán nợ đến hạn khi chủ nợ có yêu cầu" còn định tính, khó chứng minh trên thực tế.
  • Chủ thể nộp đơn: Quy định quyền và nghĩa vụ nộp đơn của chủ nợ, con nợ, người lao động còn gặp nhiều rào cản thủ tục, chi phí tạm ứng và trách nhiệm pháp lý.
  • Tài sản và bảo toàn tài sản phá sản: Quy định về giao dịch vô hiệu, xử lý các khoản nợ có bảo đảm và đình chỉ các nghĩa vụ tài sản còn thiếu đồng bộ, dẫn đến nguy cơ tẩu tán tài sản trước khi mở thủ tục.
  • Phá sản doanh nghiệp đặc biệt: Việc xử lý phá sản các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp an ninh quốc phòng, doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích thiết yếu còn thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết và cơ chế phối hợp đặc thù.

Chương 4: Phương hướng và giải pháp nhằm tăng cường tính khả thi của Luật Phá sản

Chương 4 xây dựng hệ thống các phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao tính khả thi của pháp luật phá sản tại Việt Nam:

• Phương hướng cơ bản: Hoàn thiện pháp luật phá sản phải gắn liền với tái cơ cấu nền kinh tế, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng bộ với cải cách tư pháp và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.
• Nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách: Nâng cao nhận thức xã hội về phá sản; hoàn thiện hệ thống thông tin doanh nghiệp, kế toán, kiểm toán; xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan tư pháp, cơ quan quản lý đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế và ngân hàng.
• Nhóm giải pháp về tổ chức bộ máy thực thi: Chuyển đổi mô hình Tổ quản lý và thanh lý tài sản sang chế định Quản tài viên chuyên nghiệp, hành nghề độc lập; nâng cao năng lực chuyên môn nghiệp vụ của Thẩm phán giải quyết việc phá sản; chuẩn hóa quy trình tố tụng phá sản tại Tòa án.
• Nhóm giải pháp tiếp tục hoàn thiện Luật Phá sản: Kế thừa các ưu điểm đã được khẳng định của Luật Phá sản năm 2004; khắc phục triệt để các hạn chế về căn cứ mở thủ tục phá sản, đơn giản hóa thủ tục rút gọn, hoàn thiện quy định về Hội nghị chủ nợ, xử lý các giao dịch vô hiệu và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động và chủ nợ. Đồng thời, đề xuất các kiến nghị lập quy hướng dẫn thi hành Luật Phá sản năm 2014.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án ghi nhận các kết quả và đóng góp khoa học cụ thể:

Về phương diện lý luận:

• Luận án phân tích có hệ thống các học thuyết pháp lý và kinh tế về phá sản (Học thuyết chính sách phá sản, Học thuyết chia sẻ rủi ro), lý giải bản chất của pháp luật phá sản trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi.
• Xác định và luận chứng các tiêu chí khẳng định những ưu điểm của Luật Phá sản năm 2004 (về phạm vi đối tượng áp dụng giới hạn ở doanh nghiệp và hợp tác xã; phân định thẩm quyền Tòa án hai cấp; duy trì thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh) là phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội của Việt Nam giai đoạn 2004–2014.
• Tổng hợp và so sánh kinh nghiệm xây dựng pháp luật phá sản của Hoa Kỳ, Pháp và Trung Quốc, chỉ ra bài học cho Việt Nam trong việc cân bằng giữa bảo vệ chủ nợ và tạo cơ hội phục hồi cho con nợ.

Về phương diện thực tiễn và giải pháp:

• Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về kết quả thụ lý, giải quyết phá sản tại hệ thống Tòa án nhân dân từ ngày 15/10/2004 đến ngày 28/02/2014 (chỉ có 95 quyết định tuyên bố phá sản trên 620 đơn yêu cầu), làm rõ nguyên nhân của hiện tượng doanh nghiệp mất khả năng thanh toán rút khỏi thị trường không qua con đường phá sản chính thức.
• Luận chứng sự bất cập mang tính cấu trúc của mô hình Tổ quản lý và thanh lý tài sản kiêm nhiệm, cung cấp luận cứ thực tiễn cho việc thiết lập chế định Quản tài viên và doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản trong Luật Phá sản năm 2014.
• Đề xuất các giải pháp lập pháp và lập quy cụ thể đối với các quy định về dấu hiệu phá sản, quyền nộp đơn, giao dịch vô hiệu, thứ tự ưu tiên thanh toán tài sản và cơ chế xử lý các doanh nghiệp đặc thù.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung chủ yếu vào đối tượng doanh nghiệp và hợp tác xã, chưa đi sâu nghiên cứu cơ chế phá sản đối với thể nhân không kinh doanh (phá sản cá nhân/phá sản tiêu dùng) và hộ kinh doanh cá thể. Luận án được hoàn thành vào thời điểm Luật Phá sản năm 2014 vừa được Quốc hội thông qua nên chưa có điều kiện khảo sát thực tiễn áp dụng của đạo luật mới này.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Nghiên cứu thực tiễn thi hành các chế định mới của Luật Phá sản năm 2014 (đặc biệt là hoạt động của Quản tài viên và thủ tục phục hồi); nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc mở rộng đối tượng điều chỉnh của pháp luật phá sản sang hộ kinh doanh và phá sản cá nhân tại Việt Nam trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên ngành Luật Kinh tế: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo về lý luận phá sản, luật học so sánh (pháp luật Hoa Kỳ, Pháp, Trung Quốc) và phương pháp đánh giá tính khả thi của quy phạm pháp luật thực định.
• Đối với Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Quản tài viên: Cung cấp nguồn tư liệu phân tích thực trạng nghiệp vụ xét xử án phá sản, chỉ ra các vướng mắc trong bảo toàn tài sản, kiểm kê và xử lý nợ.
• Đối với cơ quan xây dựng chính sách và lập pháp: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học phục vụ việc rà soát, đánh giá tác động và ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Phá sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Luật Phá sản năm 2004 có hiệu quả áp dụng thực tế thấp dù có nhiều điểm mới so với Luật năm 1993? Theo thống kê trong luận án, trong gần 10 năm thi hành (15/10/2004 – 28/02/2014), cả nước chỉ có 95 quyết định tuyên bố phá sản trên tổng số 620 đơn yêu cầu. Nguyên nhân chủ yếu là do quy định về tiêu chí mất khả năng thanh toán còn khó xác định; thủ tục tố tụng phức tạp và kéo dài (báo cáo WB 2008 chỉ ra mất ít nhất 5 năm, chi phí tốn 15% tài sản); và đặc biệt là sự thiếu chuyên nghiệp, kiêm nhiệm của thiết chế Tổ quản lý và thanh lý tài sản.

2. Luận án đưa ra những lý do gì để không mở rộng đối tượng áp dụng của Luật Phá sản sang hộ kinh doanh và cá nhân tại thời điểm nghiên cứu? Tác giả nêu 3 lý do: (1) Hộ kinh doanh và cá nhân có quy mô nhỏ, không bắt buộc đăng ký vốn pháp định, quản trị kế toán yếu kém và chịu trách nhiệm vô hạn; (2) Tranh chấp tài sản và nghĩa vụ nợ của các chủ thể này đã được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự và Bộ luật Hình sự (xử lý hành vi lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm); (3) Hệ thống Tòa án và các thiết chế bổ trợ tư pháp chưa đủ nguồn lực để giải quyết, nếu mở rộng sẽ dẫn đến nguy cơ quá tải Tòa án.

3. Quan điểm của tác giả về việc phân định thẩm quyền giải quyết phá sản giữa Tòa án cấp tỉnh và Tòa án cấp huyện như thế nào? Tác giả ủng hộ quy định của Luật Phá sản năm 2004 (tiếp tục được kế thừa trong Luật Phá sản năm 2014) về việc giao thẩm quyền giải quyết phá sản hợp tác xã đăng ký tại cấp huyện cho Tòa án nhân dân cấp huyện. Việc này giúp giảm tải cho Tòa án cấp tỉnh và phù hợp với chủ trương mở rộng thẩm quyền xét xử cho Tòa án cấp huyện trong chiến lược cải cách tư pháp.

4. Vai trò của thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh được luận án luận giải ra sao? Thủ tục phục hồi là ưu điểm lớn của Luật Phá sản hiện đại, giúp phân biệt giữa việc "lâm vào tình trạng phá sản" với "bị tuyên bố phá sản". Thủ tục này tạo cơ hội cho doanh nghiệp cơ cấu lại tổ chức, bảo vệ việc làm cho người lao động, giúp chủ nợ có khả năng thu hồi nợ cao hơn, đồng thời hỗ trợ chủ trương tái cơ cấu nền kinh tế. Quyền quyết định áp dụng phương án phục hồi thuộc về Hội nghị chủ nợ chứ không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của Thẩm phán.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Ngọc Thắng đã luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn về tính khả thi của pháp luật phá sản tại Việt Nam trong giai đoạn 2004–2014. Bằng việc kết hợp phương pháp phân tích quy phạm, luật học so sánh và khảo cứu dữ liệu thực tiễn tại Tòa án, công trình đã làm rõ các giá trị hợp lý của Luật Phá sản năm 2004 cần được kế thừa, đồng thời chỉ ra các hạn chế căn bản của thiết chế thi hành. Hệ thống các giải pháp về cơ chế, chính sách và đổi mới bộ máy thực thi do luận án đề xuất là nguồn tư liệu khoa học có giá trị đối với quá trình hoàn thiện và thi hành pháp luật phá sản ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Phá sản và pháp luật phá sản là vấn đề không mới lạ đối với đa số các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển, tự do và hoàn hảo. Do vậy để có cơ sở lý luận và khoa học cho các nhà làm luật hoạch định chính sách phá sản, các nhà nghiên cứu đã có nhiều công trình chuyên sâu về vấn đề này.

Với giới hạn hiểu biết của tác giả thì hiện nay trên thế giới đã hình thành các học thuyết về phá sản cơ bản sau đây: Thứ nhất, học thuyết về chính sách phá sản (bankruptcy-policy Theory) Tác giả của học thuyết này là Elizabeth Warren. Tư tưởng chủ đạo của học thuyết là: pháp luật phá sản không chỉ là giải quyết vấn đề đòi nợ tập thể, ngoài việc giải quyết đòi nợ tập thể pháp luật phá sản còn phải chú trọng đến các vai trò xã hội khác, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế khủng hoảng, do vậy, tùy thuộc vào điều kiện hoàn cảnh, thể chế chính trị, cơ chế kinh tế của từng quốc gia cụ thể mà ở đó pháp luật phá sản nên được hình thành theo các thủ tục không nhất thiết phải giống nhau [88]. Thứ hai, học thuyết về chia sẻ rủi ro (Risk-Sharing Theory) Người đề xuất học thuyết này là Thomas H. Jackson và Robert E.

Mục đích mà học thuyết này hướng tới là làm rõ các cơ sở khoa học cho việc xây dựng và hoàn thiện các quy định của luật phá sản về tái tổ chức hoạt động của con nợ. Tư tưởng chủ đạo của học thuyết này: Pháp luật phá sản mục tiêu quan trọng là tối đa hóa giá trị tài sản của con nợ, bên cạnh đó việc các chủ nợ cùng tham gia chia sẻ nguy cơ thất bại với các chủ nợ cũng được coi là mục tiêu thứ yếu. Do vậy, pháp luật phá sản chú trọng đến khả năng thương lượng, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tạo hành lang pháp lý để các bên có cơ hội hòa giải thông qua đó nhằm hướng chủ nợ và con nợ đến việc chia sẻ rủi ro và cả hai nhóm chủ nợ này cũng phải đối phó với nguy cơ mất khả năng thanh toán của con nợ [88]. Thứ ba, công trình nghiên cứu về tính đặc thù, khuynh hướng xây dựng và áp dụng Luật Phá sản của các quốc gia có nền kinh tế chuyển đối.

Ngoài những học thuyết cơ bản tác giả nêu trên, năm 1996 (sau khi nền kinh tế kế hoạch của một loạt các quốc gia Đông Âu sụp đổ) tác giả Michael Kim đã có công trình nghiên cứu giới hạn trong phạm vi bài viết đăng tải trên tạp chí Fordham LawRewiew với tiêu đề “ When nonuse is useful: Bankruptcy law in post – Communist Central and Eastern Europe” tạm dịch là “Khi Luật phá sản không được sử dụng một cách có hiệu quả ở các nước Trung và Đông Âu thời kỳ hậu chủ nghĩa cộng sản”. Đối tượng nghiên cứu Michael Kim hướng tới là Luật Phá sản ở hai quốc gia: Cộng hòa Séc và Hungary vào thời điểm chủ nghĩa cộng sản ở khu vực này đã thực sự sụp đổ. Giả thuyết tác giả đặt ra khi nghiên cứu là “nếu các quốc gia này có một nền kinh tế thị trường hoàn hảo” để có thể áp dụng luật phá sản hiện đại một cách có hiệu quả. Công trình nghiên cứu của Michael Kim chỉ ra rằng: Từ sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản ở Trung và Đông Âu (CEE) đã làm nảy sinh nhiệm vụ khó khăn cho những nền kinh tế thị trường đang phát triển [92].