Luận án tiến sĩ kinh tế về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Đà Nẵng

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích giải pháp thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại thành phố Đà Nẵng, thúc đẩy phát triển kinh tế.

• Tác giả: Đặng Vinh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Như Liêm
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Tăng Cường Thu Hút Vốn FDI Tại Đà Nẵng: Nghiên Cứu Tiến Sĩ Kinh Tế
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và các hình thức đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài
• 1.2. Tác động của vốn FDI đối với nền kinh tế
• 1.2.1. Tác động tích cực
• 1.2.2. Tác động tiêu cực
• 1.3. Thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài và tiêu chí đánh giá
• 1.3.1. Khái niệm về thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài
• 1.3.2. Cơ cấu thu hút vốn FDI vào địa phƣơng
• 1.3.3. Các chính sách thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài
• 1.3.4. Tiêu chí đánh giá hiệu quả của vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài
• 1.4. Những yếu tố ảnh hƣởng đến thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài
• 1.4.1. Nhóm yếu tố về kinh tế
• 1.4.2. Nhóm yếu tố về tài nguyên
• 1.4.3. Nhóm yếu tố về cơ sở hạ tầng
• 1.4.4. Nhóm động cơ về cơ chế chính sách
• 1.4.5. Yếu tố liên quan đến các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài
• 1.5. Bài học kinh nghiệm
• 1.5.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới
• 1.5.2. Kinh nghiệm của các tỉnh, thành trong nƣớc
• 1.5.3. Những bài học rút ra cho thành phố Đà Nẵng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THU HÚT VỐN ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI VÀO THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 2.1. Tổng quan về thành phố Đà Nẵng
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Nền kinh tế thành phố Đà Nẵng trong những năm qua
• 2.1.3. Cơ sở hạ tầng của thành phố Đà Nẵng
• 2.2. Thực trạng triển khai các chính sách thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài tại thành phố Đà Nẵng trong thời gian qua
• 2.2.1. Các chính sách thu hút vốn FDI của Đà Nẵng thời gian qua
• 2.2.2. Chính sách thu hút các dự án đặc thù, khu công nghệ cao
• 2.3. Tình hình thu hút vốn FDI trong thời gian qua
• 2.3.1. Tình hình thu hút FDI tại Việt Nam trong thời gian qua
• 2.3.2. Tình hình thu hút vốn FDI tại thành phố Đà Nẵng
• 2.4. Đánh giá thực trạng môi trƣờng của các Khu công nghiệp thành phố Đà Nẵng
• 2.5. Đánh giá khả năng tăng qui mô về sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp
• 2.6. Đánh giá các hoạt động thu hút FDI thành phố trong thời gian qua
• 2.6.1. Về công tác xúc tiến đầu tƣ
• 2.6.2. Thủ tục hành chính, thực thi các chính sách pháp lý
• 2.6.3. Chính sách công nghệ
• 2.6.4. Cơ sở hạ tầng sản xuất kinh doanh
• 2.7. Đánh giá tình hình gian lận thông qua trốn thuế và chuyển giá của các doanh nghiệp FDI tại thành phố Đà Nẵng
• 2.8. Đánh giá về sản xuất của các doanh nghiệp FDI trong thời gian qua
• 2.9. Thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm
• 2.10. Đánh giá môi trƣờng kinh doanh của thành phố Đà Nẵng
• 2.11. Đánh giá chỉ số quản trị hành chính công của thành phố Đà Nẵng so với các địa phƣơng lân cận
• 2.12. Chi phí gia nhập thị trƣờng
• 2.13. Mạng lƣới thông tin
• 2.14. Phƣơng thức giải quyết tranh chấp lao động
• 2.15. Thái độ, cách ứng xử của chính quyền thành phố đối với DN FDI
• 2.16. Những thành công và hạn chế
• 2.17. Nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG THU HÚT VỐN ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI TẠI THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 3.1. Cơ hội, thách thức và định hƣớng thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài vào thành phố Đà Nẵng
• 3.1.1. Bối cảnh kinh tế thế giới
• 3.1.2. Xu hƣớng dòng vốn FDI trên toàn cầu
• 3.2. Mục tiêu và định hƣớng thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài tại thành phố Đà Nẵng
• 3.2.1. Căn cứ xây dựng mục tiêu và định hƣớng thu hút vốn FDI
• 3.2.2. Các mục tiêu, quan điểm chủ yếu về thu hút vốn FDI thành phố Đà Nẵng
• 3.2.3. Định hƣớng thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài ở Đà Nẵng
• 3.3. Một số giải pháp tăng cƣờng thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài tại thành phố Đà Nẵng
• 3.3.1. Những giải pháp về quản lý nhà nƣớc nhằm tăng cƣờng thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài tại Đà Nẵng
• 3.3.2. Về liên kết kinh doanh
• 3.3.3. Về công nghệ và cơ sở hạ tầng sản xuất kinh doanh
• 3.3.4. Giải pháp nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực
• 3.3.5. Đẩy mạnh công tác kiểm tra, thanh tra, thực hiện các biện pháp chống chuyển giá, gian lận thuế
• 3.3.6. Những giải pháp đối với các doanh nghiệp và tổ chức trong nƣớc
• 3.3.7. Nhóm các giải pháp về môi trƣờng
• 4. CHƯƠNG 4: KIẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thu hút vốn FDI tại Đà Nẵng

Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế Đà Nẵng. Thành phố này đã có những chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài nhằm tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi. Tuy nhiên, thực trạng thu hút vốn FDI tại Đà Nẵng vẫn còn nhiều hạn chế. Theo số liệu, tổng vốn đăng ký đầu tư vào thành phố tính đến năm 2016 chỉ đạt khoảng 3,2 tỷ USD, cho thấy tiềm năng chưa được khai thác triệt để. Để tăng cường thu hút vốn FDI, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả hơn. Những yếu tố như chính sách đầu tư, cơ sở hạ tầng và môi trường kinh doanh cần được cải thiện để tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài.

1.1. Tầm quan trọng của FDI đối với kinh tế Đà Nẵng

FDI không chỉ cung cấp nguồn vốn quan trọng cho phát triển kinh tế mà còn tạo ra việc làm, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp địa phương. Đà Nẵng, với vị trí địa lý thuận lợi và cơ sở hạ tầng đang được cải thiện, có tiềm năng lớn để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, để đạt được điều này, thành phố cần phải xây dựng một chiến lược thu hút FDI rõ ràng và hiệu quả.

II. Thực trạng thu hút vốn FDI tại Đà Nẵng

Thực trạng thu hút vốn FDI tại Đà Nẵng cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng không ít thách thức. Trong những năm qua, thành phố đã triển khai nhiều chính sách nhằm thu hút vốn đầu tư nước ngoài, tuy nhiên, kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Các khu công nghiệp tại Đà Nẵng đã thu hút một số dự án lớn, nhưng vẫn còn nhiều lĩnh vực chưa được khai thác. Đánh giá môi trường đầu tư cho thấy, mặc dù có nhiều cải cách, nhưng vẫn còn tồn tại những rào cản về thủ tục hành chính và chính sách chưa đồng bộ.

2.1. Các chính sách thu hút FDI

Chính sách thu hút vốn FDI của Đà Nẵng đã được cải thiện qua các năm, với nhiều ưu đãi cho các nhà đầu tư. Tuy nhiên, việc thực thi các chính sách này còn gặp nhiều khó khăn. Các nhà đầu tư thường gặp phải những rào cản về thủ tục hành chính, điều này làm giảm sức hấp dẫn của Đà Nẵng trong mắt các nhà đầu tư nước ngoài. Cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình này, như đơn giản hóa thủ tục và tăng cường minh bạch trong các chính sách đầu tư.

III. Định hướng và giải pháp tăng cường thu hút vốn FDI

Để tăng cường thu hút vốn FDI, Đà Nẵng cần xác định rõ các mục tiêu và định hướng phát triển. Việc xây dựng một môi trường đầu tư thuận lợi, cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là những yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần có các giải pháp cụ thể để khắc phục những hạn chế hiện tại, như tăng cường công tác xúc tiến đầu tư và cải cách thủ tục hành chính. Đà Nẵng cũng cần học hỏi từ kinh nghiệm của các địa phương khác trong việc thu hút FDI.

3.1. Các giải pháp cụ thể

Một số giải pháp cụ thể để tăng cường thu hút vốn FDI bao gồm: cải cách thủ tục hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công, và tạo ra các khu công nghiệp chuyên biệt cho các lĩnh vực công nghệ cao. Đà Nẵng cũng cần tăng cường công tác xúc tiến đầu tư, quảng bá hình ảnh thành phố đến các nhà đầu tư nước ngoài. Việc xây dựng các chính sách ưu đãi hợp lý và minh bạch sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư, từ đó thu hút nhiều hơn vốn FDI vào thành phố.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu tiến sĩ kinh tế phát triển của tác giả Đặng Vinh (2018) với đề tài "Đẩy mạnh thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại thành phố Đà Nẵng" (chuyên ngành Kinh tế phát triển, mã số 63.05, người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Thị Như Liêm và GS. Lê Thế Giới, Đại học Đà Nẵng) được đặt trong giai đoạn kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), ký kết các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới, tham gia Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) và bước vào kỷ nguyên Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư (Industry 4.0). Là trung tâm kinh tế - chính trị hạt nhân của Vùng Kinh tế trọng điểm miền Trung (KTTĐMT), thành phố Đà Nẵng giữ vai trò đầu tàu đô thị hóa và hiện đại hóa, liên tục dẫn đầu cả nước về Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI) trong nhiều năm liền. Tuy nhiên, một nghịch lý lớn tồn tại trên thực tế: tổng quy mô vốn FDI đăng ký lũy kế vào Đà Nẵng tính đến hết năm 2016 chỉ đạt khoảng 3,2 tỷ USD, tỷ lệ vốn thực hiện trên vốn đăng ký chỉ đạt khiêm tốn ở mức trên 27,7%, và quy mô thu hút FDI của thành phố chỉ đứng thứ 20 so với cả nước.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết chính là sự thiếu hụt các nghiên cứu hệ thống, đa chiều ở cấp độ kinh tế vùng và địa phương kết hợp đồng thời giữa gia tăng quy mô dòng vốn với nâng cao chất lượng, hiệu quả sử dụng vốn FDI, phòng chống gian lận chuyển giá (transfer pricing) và giảm thiểu tác động ô nhiễm môi trường công nghiệp. Các nghiên cứu trước đây (như Mai Ngọc Cường, 1999; Lâm Quang Minh, 2006; Đặng Thành Cương, 2012) chủ yếu tiếp cận theo hướng thu hút FDI "bằng mọi giá" hoặc chỉ tập trung vào khâu xúc tiến đầu tư đơn lẻ mà chưa xây dựng được hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả toàn diện trong bối cảnh nền kinh tế bước qua ngưỡng thu nhập trung bình.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả định/mệnh đề khoa học (Research Hypotheses/Propositions - H) tương ứng:

1. RQ1: Nội hàm lý luận và khung tiêu chí chuẩn hóa về đẩy mạnh thu hút vốn FDI ở cấp địa phương bao gồm những thành tố nào?
   H1: Đẩy mạnh thu hút FDI không chỉ là tối đa hóa số lượng vốn đăng ký mà là hàm mục tiêu tối ưu hóa tỷ lệ giải ngân thực tế (VTH/VĐK), gia tăng tỷ lệ giá trị gia tăng trên giá trị sản xuất (VA/GO) và mở rộng năng lực lan tỏa công nghệ.
2. RQ2: Những nhân tố nào từ phía môi trường địa phương và hành vi doanh nghiệp FDI giữ vai trò quyết định đến dòng vốn đầu tư vào Đà Nẵng?
   H2: Cơ sở hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, chính sách hỗ trợ minh bạch và tính ổn định của chi phí gia nhập thị trường có tác động thuận chiều mạnh nhất tới quyết định mở rộng quy mô sản xuất của các nhà đầu tư nước ngoài.
3. RQ3: Thực trạng thu hút và hiệu quả vận hành của khu vực FDI tại Đà Nẵng trong giai đoạn 2010–2016 bộc lộ những điểm nghẽn và hạn chế căn bản nào?
   H3: Mặc dù sở hữu chỉ số quản trị công cao, Đà Nẵng bị hạn chế bởi quỹ đất công nghiệp, sự thiếu hụt mạng lưới công nghiệp hỗ trợ nội địa và tình trạng gian lận thuế thông qua chuyển giá của một bộ phận doanh nghiệp FDI.
4. RQ4: Những giải pháp chính sách mang tính đột phá nào cần được triển khai để tái cấu trúc dòng vốn FDI đến năm 2020 và tầm nhìn 2030?
   H4: Việc chuyển dịch sang mô hình thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên công nghệ cao, áp dụng thỏa thuận định giá trước (Advance Pricing Agreement - APA) và kiểm soát chặt chẽ các chỉ số môi trường (như chỉ số BOD5) sẽ nâng cao hiệu quả bền vững của dòng vốn FDI.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Chiết trung OLI (Eclectic Paradigm) của Dunning, Mô hình Tăng trưởng Harrod-Domar và Lý thuyết Đường phát triển đầu tư (Investment Development Path - IDP). Về phạm vi nghiên cứu, luận án thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2010–2016, đồng thời tiến hành khảo sát thực nghiệm sơ cấp đối với 79 doanh nghiệp FDI tiêu biểu (thu về 36 phiếu hợp lệ) từ các quốc gia đầu tư lớn nhất tại Đà Nẵng gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và Trung Quốc. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa thực trạng, chỉ ra nguyên nhân gốc rễ của những nút thắt thể chế và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý nhà nước khả thi cho thành phố Đà Nẵng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án tiến hành tổng hợp có hệ thống trên 100 công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, phân chia thành hai dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu quốc tế tập trung vào việc mô hình hóa các nhân tố quyết định dòng vốn FDI và hành vi chiến lược của các tập đoàn đa quốc gia (MNEs/TNCs). Mô hình OLI của Dunning (1981, 1988) khẳng định dòng vốn FDI vận động dựa trên ba lợi thế căn bản: Lợi thế sở hữu (Ownership), Lợi thế địa điểm (Location) và Lợi thế nội bộ hóa (Internalization). Don (2008) khi khảo sát 168 doanh nghiệp FDI tại Sri Lanka dựa trên thang đo Likert 5 mức kết hợp phân tích nhân tố khám phá (EFA) đã chứng minh vai trò then chốt của cơ sở hạ tầng giao thông, cảng biển và thể chế pháp lý trong việc định hình dòng vốn ngoại. Nghiên cứu của JETRO (2003) và Nick J. Freeman phân tích năng lực cạnh tranh môi trường đầu tư của Việt Nam trong tương quan khu vực Đông Nam Á, chỉ ra những điểm nghẽn về chính sách xúc tiến và hạ tầng kỹ thuật. Mirza và Giroud (2004) khi điều tra các tập đoàn xuyên quốc gia tại ASEAN nhận định có khoảng 45% doanh nghiệp đầu tư vào Việt Nam với động cơ tìm kiếm thị trường và 14% tìm kiếm hiệu quả chi phí. Ngoài ra, các hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 1995) về cẩm nang giá chuyển nhượng đã thiết lập các chuẩn mực quốc tế về định giá độc lập và các phương pháp chống chuyển giá như Thỏa thuận trước về xác định giá (APA).

Dòng nghiên cứu thực nghiệm trong nước đã đóng góp nhiều góc nhìn đa dạng về chính sách: Mai Ngọc Cường (1999) phân tích tổ chức thu hút FDI giai đoạn đầu đổi mới; Lê Công Toàn (1997) tập trung vào các giải pháp tài chính và chính sách thuế; Nguyễn Bích Đạt (2004) tiếp cận khu vực FDI như một thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Trần Xuân Tùng (2005) và Nguyễn Thị Kim Nhã (2005) đánh giá tác động của FDI đến tăng trưởng và nhấn mạnh khái niệm hiệu quả của các dự án FDI triển khai thực tế; Nguyễn Mạnh Toàn khảo sát 4 nhóm nhân tố ảnh hưởng tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng; Phùng Xuân Nhạ (2010) phân tích việc điều chỉnh chính sách FDI hậu gia nhập WTO; Đặng Thành Cương (2012) ứng dụng mô hình kinh tế lượng đánh giá hiệu quả FDI tại tỉnh Nghệ An; Nguyễn Ngọc Anh (2014) sử dụng các kỹ thuật SEM và CFA để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút FDI vào Vùng KTTĐMT.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận trái chiều sâu sắc:

• Luồng quan điểm thứ nhất (truyền thống) ủng hộ việc tối đa hóa dòng vốn FDI bằng mọi giá thông qua các chính sách ưu đãi tài chính kịch khung (miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn tiền thuê đất, nới lỏng tiêu chuẩn lao động và môi trường) nhằm bù đắp khoảng trống tiết kiệm - đầu tư (theo mô hình Hai khoảng trống - Two-Gap Model).
• Luồng quan điểm thứ hai (hiện đại và bền vững) cho rằng việc cạnh tranh bằng ưu đãi thuế dẫn đến cuộc đua xuống đáy ("race to the bottom"), gây thất thu ngân sách, làm gia tăng rủi ro chuyển giá, ô nhiễm môi trường sinh thái và kìm hãm sự phát triển của các doanh nghiệp nội địa thông qua hiệu ứng lấn át (crowding-out effect).

Luận án của Đặng Vinh định vị chính xác khoảng trống khoa học bằng việc dung hòa và nâng tầm hai luồng quan điểm trên: xây dựng khung đánh giá thu hút FDI cấp độ địa phương không chỉ dừng lại ở quy mô vốn đăng ký danh nghĩa, mà đặt trọng tâm vào chất lượng dự án, tỷ lệ vốn thực hiện, giá trị gia tăng nội địa (VA/GO), năng lực chuyển giao công nghệ và cơ chế kiểm soát gian lận chuyển giá. So với nghiên cứu của Don (2008) tại Sri Lanka (chỉ dừng lại ở phân tích EFA nhận diện nhóm nhân tố) và nghiên cứu của Đỗ Đức Bình (2006) về bài học Trung Quốc (chủ yếu phân tích định tính tiền WTO), luận án này mở rộng phương pháp tiếp cận hệ thống, kết hợp dữ liệu thống kê chuỗi thời gian của địa phương với khảo sát thực nghiệm 36 doanh nghiệp FDI từ 4 cường quốc kinh tế trực tiếp đầu tư vào Đà Nẵng trong bối cảnh hội nhập quốc tế toàn diện.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp học thuật quan trọng, góp phần làm giàu thêm kho tàng lý luận về kinh tế phát triển và đầu tư quốc tế ở cấp độ địa phương:

• Mở rộng Khung lý thuyết OLI của John Dunning: Luận án chứng minh rằng trong kỷ nguyên hội nhập kinh tế số và cách mạng công nghiệp mới, Lợi thế Địa điểm (Location advantage) không còn thuần túy phụ thuộc vào chi phí lao động thấp hay tài nguyên tự nhiên sẵn có. Thay vào đó, các yếu tố về chất lượng quản trị hành chính công, tính minh bạch thể chế, mức độ sẵn sàng của hạ tầng logistics (cảng biển Tiên Sa, sân bay quốc tế Đà Nẵng) và hiệu quả của các dịch vụ hỗ trợ sau cấp phép mới là các thành tố cốt lõi chi phối quyết định giải ngân vốn FDI.
• Bổ sung và cụ thể hóa Mô hình Harrod-Domar và Lý thuyết IDP: Luận án làm rõ cơ chế chuyển hóa nguồn vốn ngoại sinh thành năng lực sản xuất nội sinh, nhấn mạnh rằng hệ số gia tăng vốn - đầu ra (ICOR) và tỷ lệ giá trị gia tăng tạo ra trên địa bàn (VA/GO) là thước đo chuẩn xác hơn so với chỉ tiêu số lượng dự án được cấp phép.
• Hệ thống hóa các luận điểm khoa học (Propositions):
  • Proposition 1: Năng lực quản trị hành chính công vượt trội (chỉ số PCI/PAPI) là điều kiện cần, nhưng cơ sở hạ tầng khu công nghệ cao và nguồn nhân lực kỹ thuật chuyên môn mới là điều kiện đủ để chuyển hóa vốn đăng ký thành vốn thực hiện.
  • Proposition 2: Sự thiếu vắng các công cụ quản lý thuế tiên tiến (như cơ chế thỏa thuận trước về giá APA theo hướng dẫn OECD) tại cấp địa phương tạo ra kẽ hở cho hành vi chuyển giá, làm sai lệch bức tranh hiệu quả thực tế của dòng vốn FDI.
  • Proposition 3: Mức độ lan tỏa công nghệ tỷ lệ thuận với tỷ lệ nội địa hóa và năng lực hấp thụ của các doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ trên địa bàn sở tại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Lợi thế Độc quyền (Monopolistic Advantage), Lý thuyết Chiết trung OLI và Lý thuyết Đa dạng hóa Rủi ro Đầu tư Quốc tế.

Khung phân tích xác lập mô hình tương tác giữa 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng cốt lõi đến quá trình thu hút FDI tại Đà Nẵng (theo Sơ đồ 2 của luận án):

1. Nhóm yếu tố về kinh tế (tốc độ tăng trưởng GDP, dung lượng thị trường, chi phí sản xuất, tính ổn định vĩ mô).
2. Nhóm yếu tố về tài nguyên và vị trí địa lý (vị trí cửa ngõ Hành lang Kinh tế Đông - Tây, quỹ đất công nghiệp).
3. Nhóm yếu tố về cơ sở hạ tầng (giao thông vận tải, cảng biển, mạng lưới điện, viễn thông, hạ tầng các KCN và Khu Công nghệ cao).
4. Nhóm động cơ về cơ chế chính sách (chính sách ưu đãi đầu tư, thủ tục hành chính, tính minh bạch, chính sách công nghệ và bảo vệ môi trường).
5. Nhóm yếu tố từ phía nhà đầu tư nước ngoài (chiến lược toàn cầu hóa của MNEs, quốc gia xuất xứ của dòng vốn).

Quy trình xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá thu hút vốn FDI của luận án được thiết kế chuẩn mực qua 4 bước khoa học:

• Bước 1: Xác định mục đích và phạm vi đánh giá.
• Bước 2: Nghiên cứu lý thuyết và sàng lọc các chỉ tiêu từ các mô hình trong nước và quốc tế.
• Bước 3: Phân tích, tổng hợp và loại bỏ các biến số không phù hợp với đặc thù kinh tế đô thị.
• Bước 4: Thiết lập hệ thống tiêu chí hoàn chỉnh gồm 4 nhóm chỉ tiêu: (1) Nhóm chỉ tiêu về quy mô và tốc độ tăng trưởng vốn FDI; (2) Nhóm chỉ tiêu về cơ cấu dòng vốn (theo ngành nghề, đối tác quốc gia, hình thức đầu tư); (3) Nhóm chỉ tiêu về hiệu quả kinh tế - xã hội (đóng góp GDP, nộp ngân sách, kim ngạch xuất khẩu, tạo việc làm, tỷ lệ VA/GO); (4) Nhóm chỉ tiêu về môi trường và công nghệ (suất vốn đầu tư/ha đất, xử lý nước thải BOD5, trình độ công nghệ chuyển giao).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các đô thị trực thuộc trung ương hoặc vùng kinh tế động lực đang trong quá trình chuyển đổi từ công nghiệp thâm dụng lao động sang công nghiệp công nghệ cao và kinh tế dịch vụ trong bối cảnh nền kinh tế đang phát triển.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa thực chứng phản nghiệm (Critical Realism) trong phân tích kinh tế thực nghiệm. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-methods design), trong đó nghiên cứu định tính giữ vai trò xây dựng khung lý luận và phân tích bối cảnh thể chế, còn nghiên cứu định lượng đóng vai trò kiểm định, đo lường và lượng hóa thực trạng thu hút FDI.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai nhất quán qua ba cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Xu hướng vận động của dòng vốn FDI toàn cầu (số liệu UNCTAD, WB, IMF) và thực trạng thu hút FDI của Việt Nam giai đoạn 2005–2016.
• Cấp độ trung mô: Đánh giá so sánh kinh tế thành phố Đà Nẵng trong tương quan với Vùng Kinh tế trọng điểm miền Trung (Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) thông qua các chỉ số PCI và PAPI.
• Cấp độ vi mô: Khảo sát thực địa hoạt động sản xuất kinh doanh, cơ cấu chi phí, rào cản hành chính và hành vi chuyển giá của các doanh nghiệp FDI trực tiếp trên địa bàn Đà Nẵng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu (Sampling strategy) được thực hiện theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chọn lọc (Purposive Sampling). Đối tượng điều tra là các nhà quản lý, đại diện hợp pháp của các doanh nghiệp FDI đang vận hành hoặc chuẩn bị triển khai dự án trên địa bàn thành phố Đà Nẵng. Phạm vi khảo sát tập trung vào các nhà đầu tư chủ chốt đến từ 4 quốc gia và vùng lãnh thổ có tỷ trọng vốn lớn nhất: Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và Trung Quốc.

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được tiến hành chặt chẽ:

• Phát tổng cộng 79 phiếu điều tra trực tiếp và qua thư điện tử đến các doanh nghiệp FDI.
• Thu về 36 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ phản hồi 45,57%.
• Nội dung phiếu khảo sát gồm các thang đo chuẩn hóa đánh giá: chi phí thuê mặt bằng, thủ tục hành chính, chất lượng cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực kỹ thuật, tính minh bạch thông tin, thái độ ứng xử của chính quyền địa phương và cơ chế giải quyết tranh chấp lao động.

Luận án thực hiện tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation) bằng cách đối chiếu chéo số liệu sơ cấp thu thập từ 36 doanh nghiệp với dữ liệu thứ cấp được công bố chính thức từ Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Cục Thống kê TP. Đà Nẵng, Sở Kế hoạch và Đầu tư Đà Nẵng, Ban Quản lý các KCN và Chế xuất Đà Nẵng, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư Đà Nẵng và các báo cáo xếp hạng PCI thường niên của VCCI.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được xử lý và phân tích thông qua các kỹ thuật thống kê chuyên sâu:

• Phân tích thống kê mô tả, phân tổ thống kê, phân tích chuỗi thời gian (time-series analysis) để mô tả động thái vốn đăng ký, vốn thực hiện và tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng (VA) của khu vực FDI.
• Phân tích cơ cấu và so sánh chéo (cross-sectional comparison) giữa Đà Nẵng với các tỉnh lân cận trong Vùng KTTĐMT về các chỉ số nội dung của PCI (như chi phí gia nhập thị trường, tính minh bạch, chi phí thời gian, tính năng động của chính quyền) và PAPI năm 2016.
• Đo lường các chỉ tiêu tài chính và kỹ thuật: tỷ lệ VA/GO (giá trị gia tăng trên giá trị sản xuất), thu nhập bình quân của người lao động trong doanh nghiệp FDI, tỷ trọng đóng góp của FDI vào GDP thành phố, và hàm lượng BOD5 trong nước thải tại các KCN (như KCN Hòa Khánh, KCN Liên Chiểu, KCN Đà Nẵng).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình nghiên cứu đã chỉ ra 5 phát hiện mang tính đột phá dựa trên bằng chứng định lượng và khảo sát thực tế:

1. Nghịch lý giữa chỉ số PCI vượt trội và quy mô FDI khiêm tốn: Đà Nẵng liên tục đứng đầu cả nước về Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI), nhưng tính đến hết năm 2016, tổng vốn FDI đăng ký chỉ đạt khoảng 3,2 tỷ USD, xếp vị thứ 20 trên toàn quốc. Tỷ lệ giải ngân thực tế (vốn thực hiện) chỉ đạt trên 27,7% tổng vốn đăng ký – một tỷ lệ rất thấp so với tiềm năng và cơ hội của đô thị loại I trực thuộc Trung ương.
2. Cơ cấu vốn FDI mất cân đối và hiệu ứng lan tỏa thấp: Vốn FDI tại Đà Nẵng tập trung phần lớn vào lĩnh vực bất động sản, khách sạn, du lịch dịch vụ và công nghiệp lắp ráp, chế biến thâm dụng lao động giá rẻ. Các ngành công nghệ thông tin, công nghệ sinh học và công nghệ cao tại Khu Công nghệ cao Đà Nẵng chưa thu hút được các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới (MNEs). Tỷ lệ VA/GO của khu vực FDI còn hạn chế và mối liên kết kinh doanh giữa doanh nghiệp FDI với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) nội địa gần như chưa phát triển.
3. Hiện tượng chuyển giá và gian lận thuế diễn biến phức tạp: Phân tích thực trạng tài chính chỉ ra rằng nhiều doanh nghiệp FDI tại Đà Nẵng báo cáo lỗ kéo dài hoặc tỷ suất lợi nhuận trên vốn rất thấp nhưng liên tục mở rộng quy mô đầu tư và diện tích sản xuất kinh doanh. Đây là bằng chứng rõ nét của hành vi chuyển giá (transfer pricing) thông qua việc nâng khống giá trị máy móc, công nghệ nhập khẩu và nguyên vật liệu đầu vào từ công ty mẹ ở nước ngoài, gây thất thu ngân sách địa phương.
4. Áp lực môi trường và vượt ngưỡng ô nhiễm tại các khu công nghiệp: Kết quả đánh giá môi trường tại các KCN trên địa bàn cho thấy hàm lượng BOD5 (nhu cầu oxy sinh hóa) trong nước thải chưa qua xử lý hoặc sau xử lý cục bộ tại một số KCN (như KCN Hòa Khánh, KCN Hòa Cầm) vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, đặt ra thách thức gay gắt đối với mục tiêu xây dựng "Đà Nẵng - Thành phố Môi trường".
5. Điểm nghẽn về quỹ đất sạch, chi phí mặt bằng và chất lượng nguồn nhân lực: Kết quả khảo sát 36 doanh nghiệp FDI chỉ ra rằng rào cản lớn nhất đối với việc tăng quy mô sản xuất kinh doanh là giá thuê đất cao, quỹ đất công nghiệp sạch bị phân mảnh, tình trạng thiếu hụt kỹ sư công nghệ cao và lao động kỹ thuật có tay nghề đạt chuẩn quốc tế.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án chứng minh sự cần thiết phải chuyển dịch mô thức lý luận từ "thu hút vốn thuần túy" sang "quản trị và tối ưu hóa hiệu quả chuỗi giá trị FDI", cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc hoạch định chính sách thu hút FDI thế hệ mới tại các đô thị hạt nhân cấp vùng.
• Về phương pháp luận: Khung tiêu chí đánh giá 4 nhóm chỉ tiêu kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và chỉ số môi trường (BOD5, APA) có thể được chuẩn hóa và nhân rộng để áp dụng cho các tỉnh, thành phố khác trong Vùng KTTĐMT và cả nước.
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Quản lý nhà nước: Thành phố cần chuyển đổi chiến lược xúc tiến đầu tư từ thụ động sang chủ động nhắm đích (Targeted Investment Promotion), tập trung thu hút các tập đoàn công nghệ cao từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và Châu Âu vào Khu Công nghệ cao và Công viên Phần mềm Đà Nẵng.
  • Chính sách tài chính - chống chuyển giá: Cần khẩn trương thành lập bộ phận chuyên trách thanh tra giá chuyển nhượng thuộc Cục Thuế Đà Nẵng, áp dụng cơ chế Thỏa thuận trước về xác định giá (APA) theo chuẩn mực của OECD (1995) để minh bạch hóa nghĩa vụ thuế của các MNEs.
  • Phát triển nguồn nhân lực và liên kết công nghiệp: Xây dựng chương trình hợp tác công - tư (PPP) giữa chính quyền thành phố, các trường đại học lớn (Đại học Đà Nẵng, Đại học Bách Khoa) và các doanh nghiệp FDI nhằm đào tạo kỹ sư theo đơn đặt hàng; thành lập Quỹ phát triển công nghiệp hỗ trợ để nâng cao năng lực cho các nhà cung ứng nội địa.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế khoa học xuất phát từ điều kiện khách quan:

1. Quy mô mẫu khảo sát thực nghiệm còn hạn chế: Mẫu điều tra sơ cấp gồm 36 doanh nghiệp FDI thu về từ 79 phiếu phát ra (tỷ lệ 45,57%), mặc dù mang tính đại diện cho các quốc gia đầu tư lớn nhưng chưa đủ lớn để thực hiện các mô hình kinh tế lượng phức tạp bậc cao như Mô hình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) hay Mô hình Hồi quy Logistic đa biến ở cấp độ từng phân ngành công nghiệp chi tiết.
2. Giới hạn chuỗi thời gian nghiên cứu: Dữ liệu thứ cấp phân tích chuyên sâu tập trung vào giai đoạn 2010–2016, là giai đoạn chuyển tiếp của Luật Đầu tư năm 2014 và trước khi các hiệp định thương mại như CPTPP hay EVFTA có hiệu lực toàn diện.
3. Thiếu vắng dữ liệu vi mô định lượng về năng suất nhân tố tổng hợp (TFP): Do tính bảo mật tài chính của các doanh nghiệp FDI, luận án chưa thể lượng hóa đầy đủ chỉ số TFP và tốc độ lan tỏa công nghệ thực tế bằng dữ liệu kế toán chi tiết của từng doanh nghiệp.
4. Điều kiện biên về không gian địa lý: Nghiên cứu được thực hiện trên địa bàn thành phố Đà Nẵng – một địa phương có quy mô diện tích nhỏ (1.285 km²), quỹ đất hạn hẹp, nên một số phát hiện có thể không tương thích hoàn toàn với các tỉnh có diện tích đất công nghiệp rộng lớn như Bình Dương, Đồng Nai hay Bắc Ninh.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng nghiên cứu tiếp nối:

• Hướng 1: Ứng dụng mô hình kinh tế lượng dữ liệu mảng (Panel Data Econometrics) và mô hình SEM/CFA để đo lường mức độ tác động lan tỏa công nghệ (Technology Spillovers) từ khu vực FDI sang khu vực kinh tế tư nhân trong nước tại Vùng Duyên hải Miền Trung.
• Hướng 2: Nghiên cứu tác động của dòng vốn FDI thuộc ngành kinh tế số, công nghiệp bán dẫn (Semiconductor), trí tuệ nhân tạo (AI) và trung tâm dữ liệu (Data Center) đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu đô thị thông minh tại Đà Nẵng.
• Hướng 3: Đánh giá hiệu quả của cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát (Regulatory Sandbox) và việc áp dụng Thuế Tối thiểu Toàn cầu (Pillar 2 của OECD) đối với năng lực cạnh tranh thu hút FDI của thành phố.
• Hướng 4: Mở rộng nghiên cứu so sánh liên quốc gia với các trung tâm công nghệ tương đồng trong khu vực Đông Nam Á như Penang (Malaysia) hay Chonburi/Rayong (Thái Lan).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống đầu tiên về thu hút FDI tại Đà Nẵng trong giai đoạn hội nhập WTO và FTA thế hệ mới. Luận án trở thành tài liệu tham khảo học thuật giá trị cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế quốc tế và Quản lý công, với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu kinh tế vùng tại Việt Nam.
• Tái cấu trúc ngành công nghiệp (Industry Transformation): Các giải pháp và khuyến nghị của luận án đã cung cấp luận cứ trực tiếp để Đà Nẵng định hướng lại cơ cấu các khu công nghiệp: chuyển đổi các KCN truyền thống (Hòa Khánh, Liên Chiểu) theo mô hình KCN sinh thái, hạn chế các dự án gây ô nhiễm nguồn nước và tập trung hoàn thiện hạ tầng Khu Công nghệ cao Đà Nẵng, Khu Công viên Phần mềm số 2.
• Tác động chính sách công (Policy Influence): Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân thành phố Đà Nẵng, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ban Quản lý Khu Công nghệ cao và các Khu Công nghiệp Đà Nẵng trong việc xây dựng Đề án Đẩy mạnh Thu hút Đầu tư vào TP. Đà Nẵng giai đoạn 2020–2025, tầm nhìn 2030, cũng như việc ban hành các chính sách ưu đãi đất đai, hỗ trợ công nghệ và cải cách thủ tục hành chính một cửa liên thông.
• Lợi ích kinh tế - xã hội và môi trường: Công trình đóng góp trực tiếp vào việc kiểm soát thất thu ngân sách do gian lận thuế và chuyển giá, nâng cao tỷ lệ giải ngân vốn FDI thực chất, cải thiện chất lượng môi trường nước thải công nghiệp (kiểm soát BOD5), đồng thời tạo ra hàng chục nghìn việc làm có tay nghề và mức thu nhập cao cho lực lượng lao động địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Tiếp cận một khung phân tích lý luận tích hợp, quy trình 4 bước xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá FDI cấp địa phương và bộ câu hỏi khảo sát thực nghiệm 36 doanh nghiệp chuẩn hóa.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp địa phương và Trung ương: Tiếp nhận hệ thống bằng chứng thực nghiệm về nghịch lý PCI - FDI, các giải pháp chống chuyển giá dựa trên cơ chế APA của OECD, và các chính sách tháo gỡ rào cản quỹ đất, thủ tục hải quan và logistics cảng biển.
• Cộng đồng Doanh nghiệp FDI và MNEs: Nắm bắt bức tranh toàn cảnh về môi trường đầu tư, cơ hội tiếp cận đất đai, chính sách ưu đãi của thành phố Đà Nẵng, cùng các định hướng ưu tiên phát triển công nghệ cao của chính quyền thành phố.
• Cộng đồng Doanh nghiệp trong nước (SMEs): Hiểu rõ nhu cầu cung ứng, tiêu chuẩn kỹ thuật và chuỗi cung ứng của các đối tác FDI lớn đến từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, từ đó định hình chiến lược liên kết sản xuất và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo và đột phá nhất của luận án là gì?
Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Mô hình Lợi thế Chiết trung OLI của Dunning và Lý thuyết Đường phát triển đầu tư (IDP) bằng cách tích hợp chiều kích thể chế quản trị công địa phương và cơ chế kiểm soát chuyển giá (APA theo chuẩn OECD 1995) vào thành tố Lợi thế Địa điểm (L). Luận án khẳng định rằng ở giai đoạn phát triển trung bình, chất lượng thể chế vi mô và khả năng kiểm soát gian lận tài chính là biến số quyết định để chuyển hóa vốn FDI đăng ký thành giá trị gia tăng nội địa thực chất (VA/GO).

2. Điểm mới trong thiết kế phương pháp luận so với các nghiên cứu trước là gì?
So với các nghiên cứu trước đây (như Đặng Thành Cương, 2012 chỉ dùng dữ liệu thứ cấp tại Nghệ An; Don, 2008 chỉ dừng lại ở phân tích EFA tại Sri Lanka; Nguyễn Ngọc Anh, 2014 phân tích diện rộng toàn vùng), luận án của Đặng Vinh đã kết hợp đa phương pháp (triangulation): đối chiếu dữ liệu chuỗi thời gian 2010–2016, so sánh chéo chỉ số PCI/PAPI liên tỉnh trong Vùng KTTĐMT với dữ liệu điều tra thực địa 36 doanh nghiệp FDI từ 4 quốc gia trụ cột, đồng thời tích hợp các chỉ tiêu kinh tế - xã hội với chỉ tiêu môi trường kỹ thuật (BOD5).

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong luận án?
Phát hiện bất ngờ nhất là sự đứt gãy giữa thành tích dẫn đầu Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI) của Đà Nẵng và kết quả thu hút dòng vốn FDI thực tế. Dù môi trường đầu tư được đánh giá rất cao, lũy kế vốn FDI đăng ký đến năm 2016 chỉ đạt 3,2 tỷ USD, vốn thực hiện chỉ đạt 27,7% và đứng thứ 20 cả nước. Luận án chỉ ra nguyên nhân là do điểm nghẽn quỹ đất sạch, thiếu hụt công nghiệp hỗ trợ tại chỗ và chi phí logistics cảng biển chưa tối ưu.

4. Quy trình nghiên cứu của luận án có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không?
Luận án cung cấp đầy đủ giao thức nghiên cứu có thể tái lập: quy trình 4 bước xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá, bộ phiếu điều tra khảo sát doanh nghiệp gồm các thang đo chuẩn hóa về chi phí, hạ tầng, chính sách, và các chỉ số đo lường hiệu quả (VTH/VĐK, VA/GO, BOD5) có thể áp dụng trực tiếp cho các đô thị và tỉnh thành khác.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển 10 năm được định hình như thế nào?
Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo tập trung vào: (1) Mô hình hóa tác động của Cách mạng Công nghiệp 4.0 và kinh tế số đến sự chuyển dịch dòng vốn FDI thế hệ mới; (2) Đo lường tác động của Thuế Tối thiểu Toàn cầu (Pillar 2) đến các MNEs tại Việt Nam; (3) Chiến lược phát triển hệ sinh thái vi mạch bán dẫn và trí tuệ nhân tạo tại Đà Nẵng trong mối liên kết vùng quốc tế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đặng Vinh (2018) đã đúc kết 6 đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về thu hút nguồn vốn FDI cấp địa phương trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập WTO, FTA thế hệ mới.
2. Xây dựng thành công khung phân tích 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng và quy trình 4 bước thiết lập hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả FDI toàn diện gồm 4 nhóm chỉ tiêu kinh tế, xã hội, công nghệ và môi trường.
3. Làm rõ thực trạng thu hút FDI tại Đà Nẵng giai đoạn 2010–2016, giải mã nghịch lý PCI cao nhưng vốn FDI khiêm tốn (3,2 tỷ USD đăng ký, 27,7% giải ngân thực hiện, xếp thứ 20 cả nước).
4. Nhận diện chính xác các hạn chế mang tính hệ thống: tình trạng gian lận thuế và chuyển giá của doanh nghiệp FDI, rủi ro ô nhiễm nước thải tại các KCN (chỉ số BOD5), và sự thiếu vắng chuỗi công nghiệp hỗ trợ.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp quản lý nhà nước đồng bộ, từ cải cách xúc tiến đầu tư, áp dụng cơ chế APA chống chuyển giá của OECD, hoàn thiện hạ tầng Khu Công nghệ cao, đến đào tạo nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.
6. Xác lập tầm nhìn và định hướng thu hút FDI có chọn lọc đến năm 2020 và 2030, gắn kết tăng trưởng quy mô với nâng cao chất lượng và bảo vệ môi trường sinh thái bền vững.

Về bước tiến mô thức (Paradigm Shift), luận án đã tạo bước chuyển quan trọng từ tư duy "thu hút FDI bằng mọi giá dựa trên ưu đãi thuế và nhân công rẻ" sang mô thức "thu hút FDI chất lượng cao, ưu tiên hàm lượng tri thức, chọn lọc công nghệ sạch và kiểm soát chặt chẽ nghĩa vụ thuế". Công trình mở ra 3 hướng nghiên cứu khoa học tiếp nối về lan tỏa công nghệ bán dẫn, kinh tế số đô thị và quản trị thuế quốc tế, định vị vững chắc vai trò động lực phát triển của thành phố Đà Nẵng trong mạng lưới kinh tế khu vực ASEAN và toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, tác giả tập trung nghiên cứu chủ yếu các vấn đề đƣợc phân bổ theo các chƣơng sau: Chƣơng 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài Chƣơng 3: Thực trạng thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài vào thành phố Đà Nẵng trong thời gian qua Chƣơng 4: Định hƣớng và một số giải pháp tăng cƣờng thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài thành phố Đà Nẵng 11 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Đầu tƣ nƣớc ngoài có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nên đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc quan tâm nghiên cứu. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thƣơng mại quốc tế, dòng lƣu chuyển vốn FDI cũng không những tăng lên, đóng góp đáng kể vào tăng trƣởng và phát triển kinh tế toàn cầu.

Với mục đích khác nhau đã có nhiều tổ chức, cá nhân trong và ngoài nƣớc nghiên cứu về kinh tế có vốn FDI. Ở Việt Nam từ khi thực hiện Luật Đầu tƣ nƣớc ngoài năm 1987 đến nay cũng đã có nhiều công trình đề cập đến những vấn đề có liên quan đến chính sách kinh tế nói chung, đối với kinh tế có vốn FDI nói riêng. Cho đến nay, những vấn đề chung về FDI đã đƣợc khá nhiều công trình nghiên cứu đề cập. Tuy nhiên, chỉ có một số nghiên cứu đi sâu về tác động của FDI mà chủ yếu là tới kinh tế, về giải pháp thu hút nguồn vốn FDI, đối tƣợng, mục tiêu, vai trò điều tiết của nhà nƣớc trong kinh tế thị trƣờng.

Nghiên cứu thực nghiệm về nhân tố ảnh hƣởng đến dòng chảy FDI ở cấp quốc gia, địa phƣơng dựa vào khai thác dữ liệu thứ cấp đƣợc thực hiện khá nhiều nhƣ: chi phí, năng suất lao động, quy mô, tăng trƣởng thị trƣờng, chính sách chính phủ, cơ sở hạ tầng (CSHT), ổn định chính trị, vị trí địa lý [1], [3], [5], [20], [21], [107], [108]. Kết quả đã tìm thấy có sự tác động thuận chiều của một số nhân tố đến dòng chảy FDI ở quốc gia, địa phƣơng nghiên cứu. Một số nhân tố đƣợc tìm thấy có ảnh hƣởng thuận chiều ở quốc gia, địa phƣơng này, nhƣng không tìm thấy có ảnh hƣởng ở quốc gia hay địa phƣơng khác [70], [71], [74]. Hƣớng nghiên cứu dựa trên khảo sát ý kiến nhà quản lý doanh nghiệp FDI về các nhân tố ảnh hƣởng (thƣờng đƣợc khám phá từ hƣớng nghiên cứu thứ nhất kết hợp với nghiên cứu đặc thù ngành, địa phƣơng nghiên cứu để chọn lọc nhân tố).

Dữ liệu đƣợc phân tích bằng phƣơng pháp thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích hồi quy bội, logistic hay kết hợp giữa các phƣơng pháp này. Qua 12 đó, xác định các nhân tố quan trọng tác động đến thu hút dòng vốn FDI vào ngành, quốc gia, địa phƣơng [4], [7], [8], [75]. Nhiều quốc gia trên thế giới đặc biệt quan tâm và bằng nhiều biện pháp để tăng cƣờng nguồn vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài để phát triển đất nƣớc. Đối với các nƣớc công nghiệp phát triển mà tỷ suất lợi nhuận ngày càng có xu hƣớng giảm và kèm theo thừa tƣơng đối tƣ bản trong nƣớc.

Cho nên bằng hình thức FDI các nƣớc này sử dụng những lợi thế của nơi tiếp nhận đầu tƣ để giảm chi phí sản xuất, hạ giá thành sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tỷ suất lợi nhuận của vốn đầu tƣ… [9], [20], [15]. Nhiều nghiên cứu về quyết định FDI thƣờng tập trung vào ba hƣớng nghiên cứu chính, đó là: (1) Lý do phải đầu tƣ? Đầu tƣ nhƣ thế nào? Đầu tƣ ở đâu? Vấn đề chọn quốc gia, địa phƣơng nào để xây dựng nhà máy là tốt nhất, nhân tố nào ảnh hƣởng đến quyết định địa điểm FDI đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, trong đó, những nghiên cứu điển hình: lý thuyết đa dạng hóa rủi ro, lý thuyết này chỉ ra tập hợp các nhân tố ảnh hƣởng quyết định địa điểm FDI bao gồm nhân tố bên cung nhà đầu tƣ và nhân tố bên cầu nƣớc chủ nhà. Trên cơ sở đó, nghiên cứu thực nghiệm về các nhân tố ảnh hƣởng đến dòng chảy FDI vào quốc gia các địa phƣơng [18], [17], [53]. Các nghiên cứu có phƣơng pháp tiếp cận, cách lập luận hoặc dùng những thuật ngữ khác nhau, nhƣng các tác giả đều xuất phát từ nguyên nhân hình thành, thúc đẩy sự vận động của luồng vốn FDI dƣới tác động của các quy luật kinh tế khách quan, đi tìm lời giải cho bài toán [63], [64], [69], [85], [106]: làm thế nào thu đƣợc lợi ích tối đa từ đầu tƣ nƣớc ngoài ở Việt Nam? Để giải bài toán đó, các tác giả tập trung trả lời các câu hỏi: Nguồn gốc, đặc điểm, bản chất, vai trò của FDI? Xu hƣớng vận động của dòng vốn FDI trong khu vực và thế giới? Thực trạng thu hút đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài ở Việt Nam? Những bài học kinh nghiệm rút ra và những giải pháp chủ yếu là gì? Trên cơ phân tích các thực trạng của quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh và khảo sát thực tế từ các doanh nghiệp các công ty đa quốc gia, các tác giả đã tập trung phân tích về nguồn gốc, hình thức, đặc trƣng, thực trạng, xu thế vận động và 13 triển vọng của kinh tế có vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài ở Việt Nam.

Đồng thời, thông qua kinh nghiệm của một số nƣớc nhƣ Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, Châu Phi…[77], [78], [80] đƣa ra một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế có vốn FDI ở Việt Nam, trong đó có những khuyến nghị về chính sách để thu đƣợc lợi ích tối đa từ đầu tƣ nƣớc ngoài [11], [45]. Các tác giả cũng thống nhất, Nhà nƣớc phải hƣớng vào nâng cấp chính sách FDI khi Việt Nam đã là thành viên của WTO, cần phải hoàn thiện chính sách phát triển và sử dụng doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài nhƣ: hoàn thiện chính sách về đầu tƣ nƣớc ngoài; hoàn thiện chính sách thuế, ƣu đãi đối với doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài, hoàn thiện chính sách tiền tệ, tín dụng, hoàn thiện chính sách thị trƣờng và tiêu thụ sản phẩm, hoàn thiện chính sách về công nghệ; hoàn thiện chính sách đất đai, hoàn thiện chính sách phát triển nguồn nhân lực [68], [91], [102], [104], [107]. Để xây dựng luận án, tác giả đã tham khảo trên 100 công trình, đề tài nghiên cứu, những bài báo khoa học đƣợc công bố trong đó có nhiều tài liệu quan trọng đƣợc sử dụng tham khảo chủ yếu, cụ thể nhƣ sau: 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài Nhiều nghiên cứu trên thế giới tập trung vào các vấn đề cơ bản để làm thế nào để thu hút đƣợc nguồn vốn FDI hiệu quả? tại sao phải thu hút nguồn vốn FDI?, - Nghiên cứu thực nghiệm về nhân tố ảnh hƣởng đến dòng chảy FDI ở cấp quốc gia, địa phƣơng dựa vào khai thác dữ liệu thứ cấp đƣợc thực hiện.

Các nghiên cứu này khai thác dữ liệu bảng, dữ liệu thời gian bằng cách sử dụng mô hình kinh tế lƣợng (hồi quy bội, logistic) [82], [91] với các biến phản ánh lợi thế địa điểm nhƣ: chi phí, năng suất lao động, quy mô, tăng trƣởng thị trƣờng, chính sách chính phủ, cơ sở hạ tầng (CSHT), ổn định chính trị, vị trí địa lý. - Nghiên cứu dựa vào dữ liệu khảo sát từ phía nhà đầu tƣ cũng đƣợc thực hiện nhƣng còn khá ít do khó khăn trong tiếp cận nhà đầu tƣ. Hƣớng nghiên cứu này dựa trên khảo sát ý kiến nhà quản lý doanh nghiệp FDI về các nhân tố ảnh hƣởng (thƣờng đƣợc khám phá từ hƣớng nghiên cứu thứ nhất kết hợp với nghiên cứu đặc thù ngành, địa phƣơng nghiên cứu để chọn lọc nhân tố) [96]. Dữ liệu đƣợc 14 phân tích bằng phƣơng pháp thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích hồi quy bội, logistic hay kết hợp giữa các phƣơng pháp này.

Qua đó, xác định các nhân tố quan trọng ảnh hƣởng dòng vốn FDI vào ngành, quốc gia, địa phƣơng. Một số nghiên cứu điển hình nhƣ sau: - Don [81] nghiên cứu tầm quan trọng của các nhân tố ảnh hƣởng đến dòng chảy FDI ở Sri Lankan thông qua khảo sát 168 doanh nghiệp FDI cho 5 nhóm nhân tố (chính trị, quy định nhà nƣớc, luật pháp; văn hóa, xã hội; vị trí địa lý; kinh tế, thị trƣờng; tài chính) với 36 biến quan sát bằng cách sử dụng thang đo Likert 5 mức. Dữ liệu thu thập đƣợc phân tích thống kê mô tả để chỉ ra những nhân tố quan trọng trong mỗi nhóm nhân tố, phân tích tƣơng quan để chỉ ra mối quan hệ giữa các nhóm nhân tố và phân tích EFA để rút trích nhân tố quan trọng bằng phƣơng pháp trích Principal components với phép quay varimax, tác giả đã chỉ ra những nhân tố cần phải cải thiện để gia tăng dòng chảy FDI vào Sri Lankan trong tƣơng lai đó là: cải thiện nhân tố văn hóa xã hội và CSHT nhƣ: giao thông đƣờng bộ, cảng biển, hàng không, điện, thông tin liên lạc. Nghiên cứu này chỉ mới nhận diện đƣợc các nhân tố ảnh hƣởng, chƣa chỉ ra đƣợc mức độ tác động của từng nhân tố ảnh hƣởng đến thu hút FDI nhƣ thế nào.

Năm 1995, tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế đã xuất bản cuốn sách Cẩm nang về huớng dẫn giá chuyển nhƣợng mới [67]. Cuốn cẩm nang này đã đƣa ra các hƣớng dẫn cụ thể hơn về định giá chuyển nhƣợng. Trong đó OECD đƣa ra các phƣơng pháp định giá sau: (i) Ba phƣơng pháp truyền thống: Phƣơng pháp so sánh giá thị trƣờng tự do (Comparable Uncontrolled Price- CUP); Phƣơng pháp sử dụng giá bán ra để xác định giá mua vào (Resale Price Method - RP); Phƣơng pháp cộng lãi vào giá vốn (Cost Plus method - CP); (ii) Các phƣơng pháp mới: Phƣơng pháp so sánh lợi nhuận (Transactional Net Margin Method); Phƣơng pháp tách lợi nhuận (Profit Split Method -PS); Phƣơng pháp phân bổ lợi nhuận toàn cầu (Global Formular Apportionment); (iii) Thỏa thuận trƣớc về xác định giá (Advance Pricing Agreement- APA): Theo đó, các yếu tố để xác định giá chuyển nhƣợng nhƣ phƣơng pháp tính giá, các yếu tố so sánh, điều chỉnh hay các giả định có liên quan đến mức 15 thay đổi về giá trong tƣơng lai đƣợc thỏa thuận trƣớc và sẽ có hiệu lực áp dụng khi các giao dịch liên kết diễn ra trong một thời kỳ nhất định.