Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỬ DỤNG SẢN PHẨM PHÁI SINH HÀNG HÓA ĐỂ PHÒNG NGỪA RỦI RO CHO CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU CHÈ 1. Cơ sở lý luận về việc sử dụng sản phẩm phái sinh hàng hóa để phòng ngừa rủi ro cho các doanh nghiệp xuất khẩu chè 1. Tổng quan về rủi ro 1. Khái niệm Có nhiều định nghĩa về rủi ro (risk).
Những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra những định nghĩa rủi ro khác nhau. Theo từ điển Kinh tế- kinh doanh Anh- Việt thì “rủi ro là một tình hình mà xác suất của một biến cố có thể biết được nhưng không biết lúc nào xảy ra” [1]. Theo từ điển Kinh tế học hiện đại thì “rủi ro là hoàn cảnh trong đó có một sự kiện xảy ra với một xác suất nhất định hoặc trong trường hợp quy mô của sự kiện đó có một phân phối xác suất” [18].Arthur William, Jr. Smith “rủi ro là những biến động tiềm ẩn ở những kết quả.
Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết các hoạt động của con người. Khi có rủi ro, người ta không thể dự đoán được chính xác kết quả.Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định.Nguy cơ rủi ro phát sinh bất cứ khi nào dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước được. Tóm lại, rủi ro là khả năng xảy ra sự khác biệt giữa kết quả thực tế và kết quả kỳ vọng theo kế hoạch. Rủi ro là một hiện tượng khách quan có liên quan và/ hoặc có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến một đến mục tiêu hoạt động của con người mà con người có thể nhận biết được nhưng con người không thể lượng hóa được những rủi ro đó xảy ra ở đâu, lúc nào vào mức độ tác động xấu đến mục đích của con người như thế nào.
Khi có rủi ro người ta không thể dự đoán được chính xác kết quả, rủi ro gây ra sự không chắc chắn, nguy cơ rủi ro có thể xuất hiện bất cứ lúc nào là khó có thể dự đoán trước được. Như vậy, nói đến rủi ro là nói đến những sự kiện không may mắn,bất ngờ có thể xảy ra gây thiệt hại về lợi ích cho con người gồm: Sức khỏe, tinh thần, tài sản và rủi ro là sự biến động tiềm ẩn trong những kết quả. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Rủi ro tài chính là những rủi ro liên quan đến các thiệt hại có thể xảy ra đối với thị trường tài chính do sự thay đổi của các biến số tài chính như giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái, chứng khoán và những rủi ro doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính, sử dụng nguồn vốn vay trong kinh doanh. Các doanh nghiệp này thường xuyên phải đối mặt với những thay đổi từ các nhân tố thị trường như lãi suất, tỷ giá, giá cả hàng hóa và chứng khoán.
Độ nhạy cảm từ các nhân tố giá cả thị trường như lãi suất, tỷ giá, giá cả hàng hóa và chứng khoán tác động lên thu nhập của doanh nghiệp được gọi là rủi ro kiệt giá tài chính. Đặc điểm Rủi ro có các đặc điểm chính là bất ngờ, gây tổn thất và ngoài mong đợi.Một sự kiện được xác định là rủi ro khi xảy ra sự kiện đó mang đầy đủ các đặc điểm này. Bất ngờ: Rủi ro là những sự việc bất ngờ xảy ra mà người khác không thể dự đoán được chắc chắn kết quả của nó. Bất ngờ chính là yếu tố bất định của rủi ro, vì khi người ta biết chắc chắn sự kiện nào đó sẽ gây hậu quả xấu trong tương lai thì người ta không coi sự kiện đó là rủi ro nữa mà chỉ là một sự kiện ngoài mong muốn.
Gây tổn thất: Rủi ro là nguyên nhân gây ra tổn thất, cho dù tổn thất đó có thể nghiêm trọng hoặc không nghiêm trọng. Mọi tổn thất do rủi ro gây ra đều có đặc tính chung là gây giảm sút lợi ích cho con người. Ngoài mong đợi: Con người luôn chỉ mong muốn nhận được những điều tốt đẹp, may mắn và đạt được nhiều lợi ích, không ai mong muốn gặp phải tổn thất. Rủi ro gây ra tổn thất cho con người nên rủi ro là các sự kiện xảy ra ngoài mong đợi của con người.
Các loại rủi ro tài chính đối với doanh nghiệp Rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là loại rủi ro do sự biến động của lãi suất. Loại rủi ro này phát sinh trong quan hệ tín dụng, theo đó ngân hàng hoặc công ty có những khoản đi vay hoặc cho vay theo lãi suất thả nổi. Nếu đi vay theo lãi suất thả nổi, khi lãi suất thị trường tăng khiến chi phí trả lãi tăng theo. Ngược lại, nếu cho vay theo lãi suất thả nổi, khi lãi suất thị trường xuống thấp khiến thu nhập lãi vay giảm.
Rủi ro lãi suất đặc biệt quan trọng khi chúng ta có khoản vay hoặc đầu tư tài chính khá lớn theo lãi suất thả nổi trên thị trường. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Có hai loại lãi suất: Thả nổi và cố định. Thông thường khi đi vay, doanh nghiệp muốn vay lãi suất cố định nhằm tối ưu hóa hạch toán chi phí vốn để dự án đạt hiệu quả cao nhưng ngân hàng lại chỉ mong muốn doanh nghiệp vay với lãi suất thả nổi do ngân hàng chỉ huy động được nguồn vốn với lãi suất thả nổi và trong ngắn hạn. Mặc dù ý muốn của doanh nghiệp là vậy, nhưng thực tế thì lãi suất luôn biến động với bất kỳ một đồng tiền nào.
Lãi suất vay mượn và khả năng chi trả cũng là một yếu tố tác động đến giá cả bởi nó là một thành phần của chi phí, một khi chi phí cao thì giá cả không thể thấp. Hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu đều phải vay mượn một phần hoặc toàn bộ giá trị lượng hàng mà họ thu mua để sơ chế và sau khi xuất khẩu thu tiền về họ mới có thể chi trả. Điều này nghĩa là giá cả mà họ xuất khẩu hàm chứa cả chi phí lãi suất. Các chi phí ngắn hạn thì lãi suất lại càng cao và từ đó ảnh hưởng lên giá nông sản xuất khẩu.
Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu chè, nguồn vốn luôn là yếu tố hết sức quan trọng trong hoạt động kinh doanh. Doanh nghiệp vay tiền đồng để thu mua chè từ nông dân. Nếu lãi suất tiền đồng không ổn định sẽ làm cho chi phí sử dụng vốn của doanh nghiệp biến động dẫn tới làm sai lệch các kế hoạch kinh doanh, giảm lợi nhuận thậm chí đối với một số doanh nghiệp chè có doanh thu thấp sẽ lâm vào tình trạng kiệt quệ tài chính, dẫn đến phá sản. Rủi ro tỷ giá Rủi ro tỷ giá thể hiện ở sự biến động hay sự sai lệch của tỷ giá giao ngay tương lai so với tỷ giá kì vọng.
Sự sai biệt này đôi khi gây ra tổn thất cho doanh nghiệp, nhưng đôi khi tạo ra lợi nhuận bất thường nếu như tỷ giá biến động theo chiều thuận lợi cho doanh nghiệp. Có thể nói rủi ro tỷ giá trong hoạt động xuất khẩu là loại rủi ro thường xuyên gặp phải và đáng lo ngại nhất đối với các công ty có hoạt động xuất khẩu mạnh. Sự thay đổi tỷ giá ngoại tệ so với nội tệ làm thay đổi giá trị kỳ vọng của các khoản thu chi ngoại tệ trong tương lai khiến cho hiệu quả hoạt động xuất khẩu bị ảnh hưởng đáng kể và nghiêm trọng hơn có thể làm đảo lộn kết quả kinh doanh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Rủi ro tỷ giá xuất hiện do biến động tỷ giá hối đoái khi chi phí đầu vào và nguồn thu từ đầu ra bằng các đồng tiền khác nhau.
Rủi ro này xảy ra với người xuất khẩu hoặc có nguồn thu phụ thuộc vào tỷ giá hối đoái tại thời điểm thu hoạch hoặc bán sản phẩm. Hay có thể hiểu rủi ro tỷ giá xảy ra khi có sự chênh lệch giữa tỷ giá giao ngay tương lai so với tỷ giá kỳ vọng. Rủi ro biến động giá cả hàng hóa Rủi ro biến động giá cả hàng hóa xuất hiện khi giá sản phẩm xuống thấp hoặc giá đầu vào (phân bón, thuốc trừ sâu, giống…) tăng sau khi người sản xuất đã quyết định đầu tư. Rủi ro về giá hầu như xuất hiện ở mọi lĩnh vực kinh doanh, vì giá cả do cung cầu quyết định.
Tuy nhiên, khác với những loại hàng hóa khác, trong hoạt động xuất khẩu chè, giá cả còn phụ thuộc vào tình hình thời tiết của các quốc gia xuất khẩu chè lớn. Đối với doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu chè có các giao dịch mua, bán hàng hóa theo hợp đồng cố định trong một thời gian dài, rủi ro biến động giá cả hàng hóa có thể sẽ là một rủi ro lớn. Đặc biệt trong trường hợp nền kinh tế có tỷ lệ lạm phát cao, giá cả hàng hóa thay đổi hàng ngày. Đối với đa số doanh nghiệp sản xuất sản phẩm đầu ra thường được ký hợp đồng theo đơn hàng trước khi sản xuất, khi giá cả biến động, nguyên vật liệu đầu vào tăng, nhưng giá bán sản phẩm đã cố định từ trước, nguy cơ thua lỗ là rất lớn.
Những biến động mạnh và thất thường về giá trên thị trường nông sản quốc tế nói chung và chè nói riêng cũng là nhân tố sẽ ảnh hưởng lớn đến hoạt động sản xuất, xuất khẩu nông sản của Việt Nam. Và điều đó sẽ làm xuất hiện nhiều rủi ro về giá cả cho các nhà sản xuất, xuất khẩu nông sản của Việt Nam. Bởi xu hướng giá nông sản thường tuân theo quy luật thị trường nên rủi ro là không thể tránh khỏi, vấn đề là phòng ngừa và hạn chế nó được đến mức độ nào. Trong các loại rủi ro, rủi ro tỷ giá là rủi ro thường gặp và đáng lo ngại nhất đối với các doanh nghiệp xuất khẩu chè.
Nó làm thay đổi giá trị kì vọng của các khoản phải thu chi ngoại tệ trong tương lai, làm ảnh hưởng đến kết quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè. Ngoài ra, thay đổi trong tỷ giá còn tạo ra những đối thủ mạnh mới. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Như vậy có 3 loại rủi ro cơ bản mà các doanh nghiệp xuất khẩu có thể gặp phải, đó là rủi ro về biến động giá cả, rủi ro lãi suất và rủi ro tỷ giá. Trong đó, rủi ro về biến động giá là rủi ro quan trọng nhất.
Rủi ro về biến động giá tạo nên sự không chắc chắn về tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư và tài sản.