MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp (DN) ngày càng mở rộng và cạnh tranh giữa các DN càng trở nên gay gắt. Khi đó, thông tin trở thành một nguồn lực quan trọng đối với các DN nói riêng và đối với nền kinh tế xã hội nói chung. Ngày nay, hệ thống thông tin được sử dụng nhằm cung cấp thông tin phục vụ công tác quản trị cho đơn vị, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.
Hệ thống thông tin kế toán là một trong những thành phần quan trọng của hệ thống thông tin hiện đại. Sự phát triển trong các lĩnh vực kế toán, công nghệ thông tin và hệ thống thông tin đã mở rộng phạm vi và vai trò của hệ thống thông tin kế toán. Hệ thống thông tin kế toán đóng vai trò quan trọng đối với công tác quản lý và quá trình ra quyết định kinh doanh. Nó là một phần của hệ thống thông tin tổng thể với mục đích chính là để tạo ra thông tin phục vụ cho việc ra quyết định kinh doanh.
Cách thu thập, phân tích, xử lý, phân phối và lưu trữ thông tin kế toán đã được thay đổi trong những năm qua; Tuy nhiên, thông tin kế toán luôn luôn là một phần quan trọng trong hoạt động kinh doanh. Hệ thống thông tin kế toán hiện đại có thể tạo ra một số loại thông tin bao gồm thông tin kế toán và thông tin phi kế toán để giúp nhà quản trị quyết định các vấn đề ngắn hạn và tích hợp xem xét hoạt động chiến lược dài hạn. Theo đặc điểm, tính chất của thông tin cung cấp, hệ thống thông tin kế toán bao gồm: Hệ thống thông tin kế toán tài chính nhằm cung cấp các thông tin quá khứ chủ yếu cho các đối tượng bên ngoài và hệ thống thông tin kế toán quản trị nhằm cung cấp thông tin phục vụ quản trị nội bộ DN để dự báo các sự kiện sẽ xảy ra và dự đoán các ảnh hưởng về tài chính kinh tế của chúng đối với DN. Việc phân chia này mang ý nghĩa phân loại thông tin và xác định đối tượng sử dụng thông tin.
Tuy nhiên hai hệ thống này không thể tách biệt thành hai hệ thống kế toán độc lập trong một DN. Về mặt lý luận, hệ thống thông tin kế toán quản trị được nghiên cứu theo nhiều quan điểm khác nhau, tuy nhiên, các quan điểm đều thống nhất: Hệ thống thông tin kế toán quản trị là hệ thống thu thập, xử lý, cung cấp và lưu trữ thông tin nhằm đáp ứng các chức năng khác nhau của kế toán quản trị. Nghiên cứu tổ chức hệ thống thông tin kế toán quản trị có ý nghĩa quan trọng đối với các DN. Dưới 1 góc độ tổ chức, các nội dung cần được nghiên cứu xem xét bao gồm: chủ thể thực hiện, phương tiện sử dụng, phương pháp thực hiện, các nội dung tổ chức, quy trình cụ thể… Các nội dung này cần được xác định rõ ràng và có mối liên hệ lẫn nhau nhằm mục đích cuối cùng là cung cấp thông tin cho nhà quản trị ở tất cả các cấp quản lý của DN.
Thông tin cung cấp không chỉ là thông tin thực hiện và còn là các thông tin dự đoán, dự báo tương lai phục vụ quản trị DN. Tổng công ty (TCT) Sông Đà là một doanh nghiệp nhà nước được thành lập từ năm 1961. Công ty tập trung vào các lĩnh vực kinh doanh chính là xây dựng các nhà máy điện, cơ sở hạ tầng, giao thông, nhà máy công nghiệp, công trình dân dụng; chế tạo và cung cấp nguyên vật liệu, thiết bị xây dựng; cung cấp dịch vụ nhân lực, công nghệ xây dựng, kinh doanh bất động sản. Về mặt thực tiễn,TCT Sông Đà nói riêng và ngành xây dựng nói chung trong những năm qua đã gặp nhiều khó khăn trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Trước tình hình đó, Bộ trưởng Bộ Xây dựng đã ký Quyết định số 50/QĐ-BXD ngày 15 tháng 01 năm 2013 phê duyệt Đề án Tái cấu trúc TCT Sông Đà giai đoạn 2012-2015, tầm nhìn đến năm 2020. Với mục tiêu bảo đảm Tổng công ty Sông Đà có cơ cấu hợp lý, tập trung vào các lĩnh vực tổng thầu xây dựng và tổng thầu EPC các công trình trọng điểm, phức tạp; đầu tư, sản xuất và kinh doanh điện năng; phát triển đô thị và nhà ở; nâng cao sức cạnh tranh, bảo đảm hiệu quả sản xuất kinh doanh; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; xây dựng và thực hiện quy trình quản trị hiện đại theo các thông lệ quốc tế Bên cạnh các giải pháp về mặt tái cấu trúc DN của TCT, các DN thuộc TCT Sông Đà cần tự nâng cao khả năng sản xuất kinh doanh và khả năng cạnh tranh của DN. Một trong những công cụ được sử dụng chủ yếu là kế toán quản trị. Nhà quản trị cần các thông tin hữu ích cho việc lập kế hoạch và điều hành hoạt động kinh doanh nói chung và quản trị chi phí nói riêng.
Thông tin này được cung cấp bởi hệ thống thông tin kế toán của DN. Từ đó đặt ra yêu cầu các DN phải tổ chức HTTT KTQT nhằm phục vụ quản trị chi phí. Nghiên cứu thực trạng tổ chức hệ thống thông tin kế toán quản trị trong các DN thuộc TCT Sông Đà, NCS nhận thấy các DN đã có những kết quả nhất định trong việc tổ chức thu thập, xử lý và cung cấp thông tin phục vụ quản trị chi phí xây lắp. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả 2 đạt được, tổ chức hệ thống thông tin kế toán quản trị tại các DN còn một số hạn chế nhất định về việc thu thập các thông tin tương lai, phương pháp sử dụng để thu thập thông tin, công tác phân loại chi phí hướng tới nhu cầu thông tin của nhà quản trị, việc vận dụng phương pháp xác định chi phí và phương pháp xử lý thông tin, các phương pháp và nội dung phân tích thông tin chi phí, công tác cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát chi phí, công tác kiểm soát và bảo mật thông tin.
Nhận thức được những vấn đề trên, cùng với sự định hướng của các nhà khoa học hướng dẫn, tác giả đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Tổ chức hệ thống thông tin kế toán quản trị nhằm tăng cường quản trị chi phí xây lắp trong các doanh nghiệp thuộc Tổng công ty Sông Đà”. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan 2.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 2. Các công trình nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán Sau khi nghiên cứu các công trình đã công bố liên quan đến hệ thống thông tin kế toán và tổ chức hệ thống thông tin kế toán, NCS nhận thấy, có rất nhiều công trình nghiên cứu về HTTT kế toán nói chung theo các khía cạnh khác nhau của HTTT kế toán. Tác giả Julie Smith David và cộng sự (1999) đã hệ thống về khuôn khổ cho nghiên cứu về HTTT kế toán, như một công cụ để mô tả các nghiên cứu HTTT kế toán hiện có, xác định hướng nghiên cứu trong tương lai và cung cấp các hướng dẫn về các phương pháp thích hợp để áp dụng.
Nghiên cứu tập trung vào các nội dung sau: + Tổng hợp các định nghĩa HTTT kế toán cho mục đích của các thảo luận. + Giới thiệu về khung nghiên cứu đề xuất: Kim tự tháp nghiên cứu, + Trình bày tổng quan về bốn phương pháp đã được sử dụng trong nghiên cứu HTTT kế toán, + Xác định các câu hỏi nghiên cứu tiềm năng từ mỗi bản đồ nguyên thủy của Kim tự tháp nghiên cứu và đánh giá khả năng ứng dụng của bốn phương pháp để nghiên cứu các câu hỏi này + Minh họa cách Kim tự tháp nghiên cứu có thể được sử dụng để xác định các cơ hội nghiên cứu.[72] 3 Các công trình nghiên cứu về HTTT kế toán xoay quanh các vấn đề cơ bản sau: Thứ nhất: Về khái niệm và đặc điểm của HTTT kế toán Các công trình nghiên cứu về HTTT kế toán đều đưa ra các khái niệm về HTTT kế toán.Bagranoff và cộng sự (2005): “An accounting information system is a collection of data and processing procedures that creates needed information for its users” [81, tr5]. Theo Thái Phúc Huy và các cộng sự (2012): “Kế toán dưới góc độ một hệ thống thông tin phải là tập hợp rất nhiều thành phần có liên quan với nhau (con người, phương tiện, công nghệ, quy trình…) tham gia vào quá trình vận hành của hệ thống thông tin kế toán để có được thông tin đáp ứng yêu cầu của người sử dụng” [37, tr18]. Còn nhiều nghiên cứu khác đã đưa ra các khái niệm về HTTT kế toán, các công trình nghiên cứu đều thống nhất khái niệm về HTTT kế toán: “Là hệ thống thu thập, lưu trữ, xử lý và cung cấp thông tin kế toán trong doanh nghiệp”.
Căn cứ vào mục đích cung cấp thông tin cho các đối tượng sử dụng mà HTTT kế toán bao gồm HTTT kế toán tài chính và HHTT kế toán quản trị. Thông tin do HTTT kế toán tài chính cung cấp được thu thập, lưu trữ và xử lý theo các quy định, chế độ, nguyên tắc và chuẩn mực kế toán hiện hành. Thông tin do HTTT kế toán quản trị cung cấp nhằm mục đích quản trị và điều hành trong nội bộ DN để dự báo các sự kiện kinh tế trong tương lai và ảnh hưởng của chúng đến DN. Thứ hai: Về vai trò và hiệu quả của HTTT kế toán Vai trò của HTTT kế toán là đặc biệt quan trọng trong hoạt động của doanh nghiệp.
Các tác giả trên thế giới và trong nước luôn phát triển các nghiên cứu về vai trò và hiệu quả của HTTT kế toán. Vai trò cơ bản của kế toán là cung cấp thông tin cho các đối tượng sử dụng.Bagranoff và cộng sự (2005): “Kế toán là một hệ thống thông tin, tức là một quá trình thu thập, lưu trữ, xử lý và phân phối thông tin” [81]. Tuy nhiên, ngày nay, HTTT kế toán liên quan đến các dữ liệu và thông tin tài chính cũng như phi tài chính. Quan điểm của các tác giả về HTTT kế toán như một hệ thống toàn doanh nghiệp, xem xét kế toán là trung tâm xử lý, phân phối và cung cấp nhiều loại thông tin khác nhau.
Các tác giả xem xét 4 HTTT kế toán là trọng tâm của quá trình. Điều này phù hợp với quan điểm hiện đại cho rằng hệ thống kế toán không chỉ liên quan đến tài chính.[81, tr9] Nghiên cứu về vai trò của HHTT kế toán còn được nhiều tác giả nghiên cứu tại các đơn vị khác nhau.D và cộng sự (2008) nghiên cứu về vai trò của HTTT kế toán trong việc ra quyết định của nhà quản lý.