CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI NGÀNH KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. Những vấn đề cơ bản về quản lý tài chính trong ngành Kiểm sát 1. Cơ quan hành chính và tài chính trong các cơ quan hành chính 1.1 Cơ quan hành chính Cơ quan hành chính nhà nước là một bộ phận của bộ máy nhà nước, do nhà nước lập ra để thực hiện chức năng quản lý hành chính. Nhiệm vụ của các cơ quan này là thực hiện hoạt động chấp hành, điều hành trên lãnh thổ hay trong từng ngành, từng lĩnh vực.
Cơ quan hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước theo hai hướng: thứ nhất, ban hành các văn bản pháp quy nhằm hướng dẫn thực hiện các văn bản pháp luật của cơ quan nhà nước cấp trên; thứ hai là chỉ đạo điều hành, kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước dưới quyền và các đơn vị cơ sở khác thuộc thẩm quyền. Như vậy: “Cơ quan hành chính nhà nước là một dạng cơ quan nhà nước, thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước về mọi mặt của đời sống xã hội thông qua hoạt động chấp hành và điều hành, có thẩm quyền mang tính quyền lực nhà nước để thực hiện những nhiệm vụ chức năng do luật định”.1 Cơ quan hành chính Nhà nước Việt Nam được tổ chức theo các ngành và các cấp từ trung ương đến địa phương, đứng đầu là Chính phủ Việt Nam. Cơ quan hành chính nhà nước ở cấp trung ương bao gồm các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc chính phủ. Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương là các Ủy ban nhân dân các cấp, tương ứng với mỗi cấp có một cấp Ủy ban nhân dân.
Cơ quan hành chính nhà nước là một loại cơ quan nhà nước được thành lập theo hiến pháp và pháp luật, để thực hiện quyền lực nhà nước, có chức năng quản lý nhà nước trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Đây là một hình thái cơ quan trong bộ máy nhà nước được thành lập theo hiến pháp và pháp luật để thực hiện quyền lực nhà nước. Nó là một bộ phận cấu thành bộ máy nhà nước. Do vậy, cơ 8 quan hành chính nhà nước cũng mang đầy đủ những đặc điểm chung của cơ quan nhà nước: Một là, cơ quan hành chính nhà nước hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, được tổ chức và hoạt động trên nguyên tắc tập trung dân chủ.
Hai là, mỗi cơ quan hành chính nhà nước đều hoạt động dựa trên những quy định của pháp luật, có chức năng và nhiệm vụ, thẩm quyền nhất định và có những mối quan hệ phối hợp trong thực thi công việc được giao. Ba là, cơ quan hành chính nhà nước được quyền đơn phương ban hành văn bản quy phạm pháp luật hành chính và văn bản đó có hiệu lực bắt buộc đối với các đối tượng có liên quan Ngoài những đặt điểm chung nói trên, cơ quan hành chính nhà nước còn có những đặc điểm riêng như: Một là, cơ quan hành chính nhà nước có chức năng quản lý hành chính nhà nước, thực hiện hoạt động chấp hành trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trong khi đó các cơ quan nhà nước khác chỉ tham gia vào hoạt động quản lý trong phạm vi, lĩnh vực nhất định. Hai là, cơ quan hành chính nhà nước nói chung là cơ quan chấp hành, điều hành của cơ quan quyền lực nhà nước. Ba là, cơ quan hành chính nhà nước là hệ thống cơ quan được thành lập từ cấp trung ương đến cơ sở, đứng đầu là Chính phủ.
Các đơn vị, cơ sở của bộ máy hành chính nhà nước là nơi không trực tiếp tạo ra của cải vật chất xã hội. Bốn là, hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước mang tính thường xuyên, liên tục và tương đối ổn định là cầu nối đưa đường lối, chính sách pháp luật vào cuộc sống. Năm là, cơ quan hành chính nhà nước có chức năng quản lý nhà nước.2 Tài chính trong các cơ quan hành chính * Quan niệm về tài chính: Hiện nay, có rất nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm “tài chính”: Có ý kiến cho rằng tài chính có nghĩa là các khoản thu nhập, thanh toán tiền tệ, chu chuyển tiền tệ hoặc là vốn tiền tệ. Tài chính được hiểu như là hệ thống các quan hệ kinh tế gắn liền với quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ để thỏa mãn các 9 nhu cầu của các chủ thể.
Trong nền kinh tế thị trường, thuật ngữ tài chính còn được mô tả là vốn dưới hình thức tiền tệ, được thể hiện dưới dạng các nguồn vốn đầu tư, cho vay hoặc đi vay thông qua thị trường tài chính hay định chế, tổ chức tài chính. Nhiều ý kiến khác quan niệm tài chính là nguồn tiền bạc, thu nhập hay tài sản; là cách thức, hay sự huy động, phân phối, cấp phát, trợ giúp, chi tiêu, sử dụng các quỹ tiền tệ của các chủ thể để thực hiện các lợi ích kinh tế của mình. Kế thừa những nghiên cứu khác nhau về khái niệm tài chính, có thể xem xét tiếp cận phạm trù này dưới hai giác độ sau: Về hình thức: Tài chính là sự vận động của các dòng tiền tệ gắn liền với quyền sở hữu hoặc chiếm dụng của mỗi chủ thể trong những khoảng thời gian nhất định. Sự vận động của các dòng tiền thuộc mỗi chủ thể được nhìn nhận rõ nét nhất thông qua hai mặt hoạt động thu, chi quỹ tiền tệ của chính mỗi chủ thể đó.
Về nội dung: Tài chính là các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối giá trị của cải xã hội giữa các chủ thể trong những không gian, thời gian nhất định. Trên cơ sở nghiên cứu và kế thừa các quan niệm khác nhau đó, tác giả đồng ý với quan niệm cho rằng: Tài chính là các mối quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình hình thành, sử dụng các quỹ tiền tệ của các chủ thể trong nền kinh tế. Nó phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối của cải xã hội trong những không gian, thời gian cụ thể. Tài chính của cơ quan hành chính là một phạm trù kinh tế, phản ánh mối quan hệ giữa các đơn vị thuộc khu vực hành chính với Nhà nước và các chủ thể khác trong quá trình hình thành, phân bổ và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm thực hiện và hoàn thành các nhiệm vụ mà Nhà nước giao cho các cơ quan hành chính.
Có thể hiểu tài chính trong các cơ quan hành chính là hệ thống các quan hệ kinh tế gắn liền với quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ để đáp ứng các nhu cầu hoạt động nhằm thực hiện chức năng nhiệm vụ của các cơ quan hành chính trong việc đáp ứng các nhu cầu, lợi ích chung cho toàn xã hội. Nguồn kinh phí cho hoạt động của các cơ quan hành chính bao gồm: - Nguồn kinh phí từ Ngân sách nhà nước cấp cho các cơ quan hành chính. Đây là nguồn kinh phí quan trọng nhất, chủ yếu nhất đã được cơ quan nhà nước có 10 thẩm quyền quyết định và được giao cho các đơn vị nhằm thực hiện các nhiệm vụ chính trị- xã hội trong thời hạn là một năm. Nguồn kinh phí này sẽ được phân bổ hình thành các quỹ tài chính của đơn vị: quỹ khen thưởng, quỹ phúc lợi, quỹ dự phòng ổn định thu nhập.
Việc tạo lập và sử dụng các quỹ trên do đơn vị toàn quyền chủ động theo quy định. - Ngoài ra còn có các nguồn tài chính khác như khấu hao Tài sản cố định và tiền thu từ thanh lý tài sản sau khi nộp vào Ngân sách nhà nước được để lại theo quy định; Nguồn vốn viện trợ, tài trợ trong và ngoài nước; hoặc các nguồn khác (nếu có). Các khoản chi của các cơ quan hành chính bao gồm: - Chi thường xuyên: Chi cho hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao như chi cho con người ( bao gồm tiền lương, các khoản phụ cấp theo lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, kinh phí công đoàn, đoàn thể…), chi quản lý hành chính, chi nghiệp vụ chuyên môn, chi mua sắm Tài sản cố định, chi thanh toán tiền điện, điện thoại, tiền nước, thanh toán tiền dịch vụ, chi thanh toán tiền nhiên liệu… - Chi không thường xuyên: Chi đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức, chi thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia, chi thực hiện các nhiệm vụ do nhà nước đặt hàng, chi vốn đối ứng thực hiện các dự án có vốn nước ngoài theo quy định, chi thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học… - Chi đầu tư xây dựng cơ bản: Chi sửa chữa, cải tạo lớn trụ sở làm việc, chi xây dựng mới trụ sở… 1. Quản lý tài chính trong ngành Kiểm sát 1.1 Quan niệm về quản lý tài chính trong các cơ quan hành chính * Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực, các thời cơ của tổ chức để đạt mục tiêu đặt ra trong điều kiện môi trường luôn biến động.
Để đảm bảo sự hoạt động bình thường của mọi quá trình và hệ thống, tổ chức kinh tế, xã hội, văn hóa thì cần có hoạt động quản lý nhằm thống nhất hoạt động của nhiều thành viên vì mục đích chung của một hệ thống, một tổ chức. Thực chất của quản lý là thiết lập và thực hiện hệ thống các phương pháp và biện pháp khác nhau của chủ thể quản lý để tác động một cách có ý thức tới đối tượng quản lý nhằm đạt tới kết quả nhất định. 11 Quản lý trong một tổ chức kinh tế - xã hội bao gồm nhiều phương diện nhưng quản lý tài chính luôn là một trong những lĩnh vực quản lý quan trọng. Nó là hoạt động của chủ thể quản lý trong lĩnh vực tài chính nhằm sử dụng nguồn tài sản dưới hình thái tiền, giấy tờ có giá của một đơn vị, tổ chức vừa đảm bảo cho đơn vị, tổ chức hoạt động bình thường, vừa đảm bảo cho nguồn tài chính sử dụng tiết kiệm, sinh lợi nhiều nhất, hoặc thực hiện tốt nhất nhiệm vụ được giao.
Quản lý tài chính luôn giữ một vị trí trọng yếu trong hoạt động quản lý của một đơn vị, nó quyết định tính độc lập, sự hoàn thành và vượt mức nhiệm vụ được giao của một đơn vị.