Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Việt Trì là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và khoa học kỹ thuật của tỉnh Phú Thọ, có diện tích tự nhiên 11.152,76 ha cùng quy mô dân số 215.274 người phân bố trên 23 đơn vị hành chính gồm 13 phường và 10 xã. Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và vị trí cửa ngõ giao thương vùng Tây Bắc đã tạo điều kiện phát triển kinh tế mạnh mẽ, nhưng đồng thời làm phát sinh nhiều hệ lụy xã hội phức tạp. Tính đến tháng 12/2017, trên địa bàn thành phố có 440 người nghiện ma túy có mặt ngoài xã hội, chiếm tỷ lệ 40,2% (440/1.095 đối tượng) so với tổng số người nghiện của toàn tỉnh Phú Thọ. Đáng chú ý, tỷ lệ người sử dụng ma túy tổng hợp dạng đá gia tăng nhanh chóng, chiếm trên 50% tổng số người sử dụng các chất ma túy.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là sự bất cập trong công tác quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy khi chuyển đổi cơ chế theo Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 và Nghị định số 221/2013/NĐ-CP. Mục tiêu nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quản lý giai đoạn 2015-2017, phân tích các yếu tố tác động và xác định nguyên nhân hạn chế, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đến năm 2020, tầm nhìn 2025. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, gia tăng tỷ lệ cai nghiện tự nguyện lên trên 60%, giảm thiểu tỷ lệ tái nghiện và tối ưu hóa nguồn lực công cho công tác an sinh xã hội tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước về an ninh trật tự và an toàn xã hội, kết hợp lý thuyết hành vi xã hội và can thiệp đa chiều trong kiểm soát tệ nạn ma túy. Khung phân tích được xây dựng trên cơ sở các chủ trương của Đảng và Nhà nước, trọng tâm là Quyết định số 2596/QĐ-TTg về Đề án đổi mới công tác cai nghiện ma túy ở Việt Nam đến năm 2020 và Nghị quyết số 98/NQ-CP về tăng cường chỉ đạo công tác phòng, chống, kiểm soát và cai nghiện ma túy trong tình hình mới.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm: quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy (hoạt động chấp hành, điều hành của chính quyền nhằm tổ chức điều trị, phục hồi và tái hòa nhập), chất ma túy và chất hướng thần theo Công văn số 2495/LĐTBXH-PCTNXH, cai nghiện bắt buộc tại cơ sở tập trung theo Luật Phòng, chống ma túy, và quản lý sau cai tại cộng đồng. Luận văn tổng quan bài học thực tiễn từ các địa phương như tỉnh Quảng Ninh với mô hình cơ sở đa chức năng tiếp nhận 753 học viên (trong đó 460 người cai tự nguyện), tỉnh Thái Nguyên với Đề án sử dụng thuốc Cedemex điều trị cho 750 người đạt tỷ lệ không tái nghiện 25,6%, và tỉnh Bắc Giang với bài học quản lý hơn 2.044 đối tượng nhằm rút ra kinh nghiệm phù hợp cho thành phố Việt Trì.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tổng kết giai đoạn 2015-2017 của Ủy ban nhân dân thành phố Việt Trì, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Công an thành phố và Cục Thống kê tỉnh Phú Thọ. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa trong giai đoạn 2017-2018 với quy mô mẫu 120 phiếu điều tra, bao gồm 45 cán bộ quản lý các cấp, 25 cán bộ công an và y tế cơ sở, cùng 50 người nghiện và người đang cai nghiện.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng tại 13 phường nội thành và 10 xã ngoại thành. Toàn bộ dữ liệu được nhập liệu và xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel. Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian và phân tích cơ cấu tỷ lệ phần trăm là nhằm lượng hóa rõ nét mức độ biến động của các chỉ tiêu quản lý, đánh giá mức độ đồng thuận của cán bộ và làm nổi bật các điểm nghẽn trong quy trình hành chính thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, địa bàn thành phố Việt Trì là trọng điểm phức tạp về tệ nạn ma túy của tỉnh Phú Thọ. Với 440 người nghiện có hồ sơ quản lý ngoài xã hội, chiếm 40,2% toàn tỉnh, áp lực quản lý tập trung chủ yếu ở các phường nội thành sầm uất như Gia Cẩm, Tiên Cát, Nông Trang. Tỷ lệ người nghiện chuyển dịch sang sử dụng ma túy tổng hợp dạng đá chiếm hơn 50%, kéo theo sự thay đổi về hành vi tâm thần phân liệt và gây khó khăn cho phác đồ điều trị cắt cơn thông thường.

Thứ hai, công tác lập hồ sơ đưa người vào cơ sở cai nghiện bắt buộc gặp nhiều vướng mắc về mặt thủ tục pháp lý. Việc chuyển thẩm quyền quyết định từ Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện sang Tòa án nhân dân cấp huyện theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính và Nghị định số 221/2013/NĐ-CP khiến số lượng hồ sơ được thụ lý rất hạn chế. Tỷ lệ đối tượng hoàn thiện hồ sơ đưa đi cai nghiện bắt buộc thành công chỉ đạt dưới 30% so với tổng số đối tượng thuộc diện rà soát hàng năm.

Thứ ba, nguồn lực và tổ chức bộ máy thực thi nhiệm vụ còn nhiều hạn chế. Toàn bộ 23 xã, phường đều không có cán bộ chuyên trách phòng chống tệ nạn xã hội mà 100% là cán bộ kiêm nhiệm. Ngân sách cấp cho công tác tuyên truyền, xét nghiệm tìm chất gây nghiện và hỗ trợ dạy nghề sau cai chỉ đáp ứng được khoảng 35% nhu cầu thực tế, dẫn đến tình trạng quản lý sau cai lỏng lẻo và nguy cơ tái nghiện ở mức cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản quy phạm pháp luật, quy trình xác định tình trạng nghiện còn phức tạp và sự phối hợp giữa ngành Công an, Lao động - Thương binh và Xã hội, Y tế và Tòa án đôi lúc chưa kịp thời. Nhận thức của cộng đồng và thân nhân người nghiện còn nặng tính kỳ thị, khiến người nghiện ngại đăng ký cai tự nguyện. Khi so sánh với mô hình của tỉnh Bắc Giang (tỷ lệ tái nghiện khoảng 80%) hay mô hình thành công tại tỉnh Quảng Ninh (thu hút 460/753 học viên tự nguyện), việc thiếu vắng các câu lạc bộ hỗ trợ đồng đẳng và nguồn vốn vay ưu đãi là điểm nghẽn lớn nhất của thành phố Việt Trì.

Về mặt trực quan hóa, các phát hiện này được minh chứng rõ nét khi tổng hợp dữ liệu thành các dạng hiển thị chuyên sâu:

  • Biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu loại ma túy sử dụng tại thành phố Việt Trì làm nổi bật tỷ trọng trên 50% của ma túy đá so với heroin truyền thống.
  • Biểu đồ cột chồng kết hợp bảng số liệu so sánh biến động số lượng người nghiện tại 13 phường nội thành so với 10 xã ngoại thành giai đoạn 2015-2017, thể hiện rõ mật độ tập trung tại khu vực trung tâm đô thị.
  • Bảng thống kê ý kiến đánh giá của 120 cán bộ và đối tượng khảo sát phản ánh thực trạng thiếu thốn cơ sở vật chất và bất cập trong chính sách hỗ trợ việc làm sau cai.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn bộ máy và nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ thực thi. Cần tổ chức các khóa tập huấn kỹ năng lập hồ sơ pháp lý, kỹ năng tư vấn tâm lý và điều trị cho 100% cán bộ kiêm nhiệm tại 23 xã, phường và các cơ sở điều trị trong giai đoạn 2018-2020. Ủy ban nhân dân thành phố Việt Trì chỉ đạo Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội làm đầu mối chuẩn hóa quy trình phân loại hồ sơ theo Nghị định số 136/2016/NĐ-CP.

Thứ hai, đổi mới nội dung và đa dạng hóa hình thức tuyên truyền, giáo dục phòng chống tệ nạn ma túy. Đặt mục tiêu triển khai tối thiểu 50 buổi truyền thông chuyên đề mỗi năm tại các trường trung học phổ thông, cao đẳng, trường đại học và khu công nghiệp Thụy Vân. Đẩy mạnh tiếp cận trực tiếp các nhóm có nguy cơ cao và 100% gia đình có người nghiện để phổ biến tác hại của ma túy tổng hợp.

Thứ ba, chuyển đổi phương thức điều trị theo hướng tăng cường cai nghiện tự nguyện và mở rộng điều trị thay thế bằng Methadone. Phấn đấu nâng tỷ lệ người nghiện tham gia cai nghiện tự nguyện tại các cơ sở điều trị và cộng đồng đạt trên 60% vào năm 2020. Đồng thời, nghiên cứu lồng ghép thí điểm các loại thuốc hỗ trợ cắt cơn an toàn như phác đồ Cedemex tại các trạm y tế đủ điều kiện kỹ thuật.

Thứ tư, đẩy mạnh các biện pháp quản lý sau cai và tạo sinh kế bền vững cho người tái hòa nhập cộng đồng. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Ngân hàng Chính sách Xã hội và các doanh nghiệp trên địa bàn thành lập quỹ hỗ trợ vốn vay, đặt mục tiêu giải quyết việc làm cho trên 35% người sau cai nghiện. Duy trì hoạt động hiệu quả của các Câu lạc bộ Quản lý sau cai tại 13 phường nội thành nhằm giảm tỷ lệ tái nghiện xuống mức thấp nhất.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước thuộc ngành Lao động - Thương binh và Xã hội, Công an nhân dân tại tỉnh Phú Thọ và thành phố Việt Trì. Luận văn cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng quản lý, hỗ trợ tham mưu ban hành các văn bản chỉ đạo sát với thực tiễn cơ sở.

Nhóm chính quyền địa phương cấp xã, phường, thị trấn và các ban ngành đoàn thể tại các đô thị loại một, loại hai đang trong quá trình đô thị hóa nhanh. Nghiên cứu mang lại các kinh nghiệm thực tế trong việc thành lập tổ công tác cai nghiện cộng đồng, quản lý 440 hồ sơ người nghiện và tổ chức mạng lưới tình nguyện viên xã hội.

Nhóm các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công, Luật học và Xã hội học. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận đánh giá chính sách công, hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu và kỹ thuật khảo sát xã hội học với cỡ mẫu 120 phiếu điều tra thực tế.

Nhóm cán bộ y tế, ban giám đốc và chuyên viên tư vấn tại các cơ sở cai nghiện ma túy, các trung tâm bảo trợ xã hội và các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực giảm hại, phòng chống HIV/AIDS. Tài liệu hỗ trợ định hình các can thiệp trị liệu tâm lý và xây dựng chương trình đào tạo nghề thích ứng cho học viên cai nghiện.

Câu hỏi thường gặp

Khó khăn lớn nhất trong công tác cai nghiện bắt buộc tại thành phố Việt Trì giai đoạn 2015-2017 là gì? Khó khăn lớn nhất là sự thay đổi thẩm quyền đưa người vào cơ sở cai nghiện bắt buộc sang Tòa án nhân dân theo Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012. Quy trình lập hồ sơ, thẩm định và xác định tình trạng nghiện theo Nghị định 221/2013/NĐ-CP phát sinh nhiều thủ tục phức tạp, dẫn đến số đối tượng được đưa đi cai nghiện bắt buộc giảm mạnh.

Tại sao tỷ lệ người sử dụng ma túy tổng hợp dạng đá lại tăng cao trên 50%? Nguyên nhân chủ yếu do nhận thức sai lầm của một bộ phận giới trẻ cho rằng ma túy đá không gây nghiện, kết hợp với vị trí ngã ba sông thuận lợi cho các đường dây buôn bán liên tỉnh xâm nhập. Người nghiện ma túy đá có biểu hiện ảo giác phức tạp, đòi hỏi phác đồ điều trị chuyên biệt mà các trung tâm truyền thống chưa kịp đáp ứng.

Mô hình cai nghiện nào tại các địa phương lân cận mang lại kinh nghiệm tốt cho Việt Trì? Mô hình cơ sở cai nghiện đa chức năng tại Quảng Ninh (với 460/753 học viên tự nguyện) và mô hình dùng thuốc Cedemex tại Thái Nguyên (cho 750 người đạt tỷ lệ không tái nghiện 25,6%) là hai bài học tiêu biểu để Việt Trì áp dụng nhằm giảm áp lực cai nghiện bắt buộc và nâng cao tỷ lệ điều trị tự nguyện.

Giải pháp nào để tháo gỡ tình trạng thiếu hụt nhân lực chuyên trách tại 23 xã, phường? Thành phố cần ban hành cơ chế phụ cấp trách nhiệm, kiện toàn các Đội công tác xã hội tình nguyện và tổ chức tập huấn chuyên sâu hàng năm cho 100% cán bộ kiêm nhiệm. Việc huy động sự tham gia của các tổ chức đoàn thể như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên sẽ giúp bù đắp sự thiếu hụt nhân sự chính quy.

Làm thế nào để giảm tỷ lệ tái nghiện cho người sau cai khi trở về địa phương? Cần xây dựng chuỗi giải pháp khép kín gồm tư vấn tâm lý, xóa bỏ kỳ thị cộng đồng, đào tạo nghề phù hợp và hỗ trợ vay vốn tạo việc làm. Việc kết nối doanh nghiệp để tiếp nhận ít nhất 35% người sau cai có việc làm ổn định là yếu tố then chốt giúp duy trì kết quả cai nghiện bền vững.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với công tác cai nghiện ma túy tại một đô thị trung tâm vùng đang trên đà phát triển mạnh mẽ.
  • Nghiên cứu phản ánh thực trạng 440 người nghiện tại thành phố Việt Trì chiếm 40,2% toàn tỉnh Phú Thọ, đồng thời chỉ ra xu hướng gia tăng đáng báo động của ma túy đá với tỷ lệ trên 50%.
  • Hệ thống hóa các điểm nghẽn về thể chế, sự quá tải của bộ máy 100% cán bộ kiêm nhiệm tại 23 đơn vị hành chính cấp xã, phường và tình trạng thiếu hụt nguồn lực cho công tác quản lý sau cai.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với lộ trình triển khai từ năm 2018 đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2025, tập trung nâng tỷ lệ cai tự nguyện lên trên 60% và tạo việc làm cho 35% người sau cai.
  • Chính quyền thành phố Việt Trì và các sở ngành tỉnh Phú Thọ cần nhanh chóng phối hợp thực thi các giải pháp đồng bộ, chuyển hóa nhận thức xã hội thành hành động cụ thể nhằm bảo đảm trật tự an toàn đô thị và phát triển kinh tế bền vững.