Chương 1: Một số vấn đề chung về thanh tra xây dựng Chương 2: Thực trạng tổ chức và hoạt động thanh tra xây dựng trên địa bàn tỉnh Kiên Giang. Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện mô hình tổ chức và nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra xây dựng trên địa bàn tỉnh Kiên Giang. 6 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT THANH TRA XÂY DỰNG 1. Quan niệm và đặc điểm của hoạt đông thanh tra: 1.Quan niệm chung về thanh tra: Tổ chức và hoạt động của ngành thanh tra ở Việt Nam là vấn đề luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm.
Mô hình tổ chức và phương thức hoạt động của các cơ quan có chức năng thanh tra cũng có nhiều thay đổi qua các giai đoạn. Từ góc độ lý thuyết, nhiều vấn đề liên quan đến tổ chức và hoạt động thanh tra hiện nay vẫn còn nhiều tranh luận khoa học. Từ trước khi có Pháp lệnh thanh tra năm 1990, sau đó là trong suốt quá trình xây dựng pháp lệnh thanh tra năm 1990, Luật thanh tra năm 2004 và Luật thanh tra năm 2010. Với quan điểm khác nhau qua từng thời kỳ mà tổ chức, các loại hình hoạt động thanh tra đã được quy định rất khác nhau trong các văn bản trên.
So với các ngành khác trong việc thực thi quyền hành pháp, có thể thấy rõ rằng ngành thanh tra có những biến động khá lớn về tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức. Điều đó một phần thể hiện được sự hạn chế trong nhận thức về vai trò của thanh tra trong quản lý nhà nước để có thể hoàn thiện cơ sở pháp lý nhằm xây dựng tổ chức và tiến hành các hoạt động thanh tra có tính ổn định lâu dài và hiệu quả. Nói cách khác, vấn đề thiết lập tổ chức và hoạt động của thanh tra nói chung, thanh tra chuyên ngành nói riêng trước hết phải nhận thức đúng đắn về vai trò của hoạt động thanh tra trong quản lý nhà nước. Ngày nay, vị trí, vai trò của ngành thanh tra nói chung và đặc biệt là thanh tra chuyên ngành trong điều kiện mới, điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, cần phải được xem xét thấu đáo để đưa ra những yêu cầu cụ thể để triển khai cho phù hợp.
7 Trước hết, về mặt lý luận, V. Lênin đã khẳng định: “quản lý đồng thời phải có thanh tra, quản lý và thanh tra là một chứ không phải là hai”. Đây là nguyên tắc cơ bản đầu tiên và là cơ sở để xác định vị trí, vai trò của công tác thanh tra. Theo quan điểm của Lênin thì khi đề cập đến công tác thanh tra không thể không đề cập đến vấn đề quản lý nói chung và quản lý nhà nước nói riêng.
Nội hàm “hoạt động thanh tra” được đặt trong nội hàm khái niệm “quản lý nhà nước.Trong lý thuyết chung về quản lý nhà nước, quản lý nhà nước thường được hiểu là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, xuất hiện và tồn tại cùng với sự xuất hiện và tồn tại của nhà nước. Đó chính là hoạt động quản lý gắn liền với hệ thống các cơ quan thực thi quyền lực nhà nước - bộ phận quan trọng của quyền lực chính trị trong xã hội, có tính chất cưỡng chế đơn phương đối với xã hội. Quản lý nhà nước được hiểu trước hết là hoạt động của các cơ quan nhà nước thực thi quyền lực nhà nước. Do quyền lực nhà nước được phân chia thành ba loại quyền là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp nên quan niệm chung về quản lý nhà nước trong trường hợp này được hiểu theo nghĩa rộng, đó là hoạt động thực thi quyền lực trên tất cả các mặt, các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Các chủ thể thực thi quyền lực đó tác động đến các cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm duy trì trật tự, bảo đảm lợi ích chung của cộng đồng nhằm thúc đẩy các giá trị kinh tế, chính trị, xã hội phát triển theo mục tiêu định hướng của nhà nước. Trong quản lý nhà nước không thể thiếu các hoạt động chấp hành, điều hành nhằm thực thi pháp luật. Hoạt động này gắn liền với việc thực hiện quyền hành pháp, đó chính là hành chính nhà nước. Như vậy, hành chính nhà nước được hiểu là một bộ phận của quản lý nhà nước.
Các hoạt động hành chính nhà nước lại bao gồm nhiều hoạt động khác nhau như ban hành chính sách, quy định, tổ chức thực thi chính sách, pháp luật, kiểm tra, xem xét, đánh giá việc thực hiện pháp luật và xử lý vi phạm trong những điều kiện cần thiết. 8 Chính cách yếu tố đó thể hiện rõ nét nhất tính cưỡng chế trong quản lý nhà nước. Các hoạt động thanh tra, kiểm tra, đánh giá, xử lý vi phạm trong lĩnh vực hành chính là một yêu cầu tất yếu không thể thiếu trong hoạt động quản lý. Chính vì vậy, hoạt động thanh tra luôn gắn với quản lý nhà nước, là một bộ phận quan trọng của hành chính nhà nước.Khi đề cập đến hoạt động kiểm tra, đánh giá, xem xét việc thực hiện pháp luật của các chủ thể nói chung, có hai nhóm chủ thể là đối tượng của hoạt động này đó là các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong các cơ quan nhà nước và các cơ quan, tổ chức, cá nhân.Đối với các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong các cơ quan nhà nước thì hoạt động kiểm tra, xem xét, đánh giá nhằm đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ công vụ, trên cơ sở sự phân công, phân nhiệm cụ thể trong quản lý.
Hoạt động kiểm tra, xem xét, đánh giá này được coi là một phương thức bảo đảm việc thực thi quyền hành pháp đúng với quỹ đạo là phục vụ cho quản lý xã hội, chính là một nội dung của kiểm soát việc thực hiện quyền lực nhà nước (mà cụ thể và chủ yếu ở đây là thực thi quyền hành chính). Đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác thì hoạt động kiểm tra, xem xét, đánh giá này lại chính và việc thực hiện quyền hành chính nhằm kịp thời phát hiện ra các sai phạm trong việc tuân thủ pháp luật về quản lý trên các lĩnh vực. Đó chính là sự kiểm tra, xem xét, đánh giá của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý. Ví dụ như việc kiểm tra, xem xét, đánh giá, xử lý vi phạm của cơ quan, người có thẩm quyền quản lý trong lĩnh vực vệ sinh an toàn thực phẩm đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực này.Công tác thanh tra trước hết được xem xét như một phương thức nằm trong cơ chế kiểm tra, giám sát việc thực thi quyền lực nhà nước nói chung.
Khoản 3 điều 2 hiến pháp năm 2013 quy định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”. Để bảo đảm mọi hoạt động của 9 nhà nước đều nhằm phục vụ lợi ích của nhân dân, Nhà nước đã thiết lập hệ thống kiểm tra, giám sát các hoạt động của các cơ quan nhà nước, bao gồm: Kiểm tra của đảng,kiểm tra giám sát tối cao quốc hội, kiểm tra giám sát của hội đồng nhân dân các cấp, thanh tra nhà nước, kiểm tra giám sát của nhân dân thông qua các đoàn thể, tổ chức quần chúng hoặt trực tiếp gửi đơn thư đến các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, giám sát của các cơ quan thông tin đại chúng như báo chí, đài phát thanh, vô tuyến truyền hình. Mỗi loại hình kiểm tra, giám sát trên đây có chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, nghĩa vụ, trách nhiệm và phương thức thực hiện việc kiểm tra, giám sát khác nhau nhưng cùng có mục tiêu chung là kiểm tra, giám sát việc thực hiện đường lối, chính sách, phát luật, cơ chế quản lý; tăng cường pháp chế XHCN, bảo vệ lợi ích của nhà nước, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Trong hệ thống kiểm tra, giám sát nói trên, ở Việt Nam, hệ thống thanh tra nhà nước có chức năng giúp cơ quan quản lý nhà nước xem xét đánh giá và xử lý đối với các cơ quan ,tổ chức, đơn vị trực thuộc trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, các quyết định của mình đồng thời , xem xét, đánh giávà xử lý đối với việc chấp hành chính sách, phát luật nói chung của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực quản lý của mình.
Mặc dù có sự thay đổi về tổ chức và thẩm quyền, phương thức hoạt động nhưng công tác thanh tra luôn là một bộ phận của công tác quản lý nói chung và vị trí quan trọng của nó còn được xác định là một phương thức để kiểm tra, giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước.Theo tinh thần chung hiện nay và điều này được thể hiện trong Luật Thanh tra năm 2010 thì : Thanh tra là việc xem xét, đánh giá, xử lý theo thẩm quyền của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự quản lý. 10 Với cách tiếp cận đó, vị trí, vai trò của thanh tra đối với hoạt động quản lý được thể hiện trên hai phương diện cơ bản sau: Thứ nhất, thanh tra là nội dung không thể thiếu của quản lý nhà nước, là một giai đoạn trong chu trình quản lý, có vai trò kiểm định, đánh giá hiệu quả của quản lý nhà nước. Trên phương diện này, thanh tra là một yếu tố cấu thành trong thực hiện quyền quản lý hành chính nhà nước nhưng đồng thời hoạt động thanh tra lại có tính độc lập tương đối so với các nội dung khác trong việc thực hiện quyền quản lý như hoạt động ban hành văn bản pháp quy, hoạt động chỉ đạo điều hành…. Đồng thời, vai trò này của hoạt động thanh tra còn thể hiện sự khác biệt giữa thanh tra với các hoạt động giám sát khác đối với hoạt động quản lý nhà nước.
Các chủ thể có quyền giám sát thường “đứng ở bên ngoài” chủ thể có thẩm quyền quản lý nhưng hoạt động thanh tra cũng có thể được coi là một phương thức giám sát đối với hoạt động quản lý nhưng nó lại “đứng bên trong” hệ thống quản lý. Một trong những đặc trưng của giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước là chủ thể giám sát và đối tượng chịu sự giám sát phải ở vị trí độc lập.