Chương 1 TẢN VĂN CỦA NGUYỄN QUANG THIỀU TRONG TẢN VĂN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1. Vài nét về nhà văn Nguyễn Quang Thiều và các sáng tác của ông 1. Tiểu sử Là một cây bút đa tài xuất hiện thường xuyên trên thi đàn, văn đàn và với vai trò một nhà truyền bá nền văn học hiện đại Việt Nam ra thế giới, Nguyễn Quang Thiều đã tự khẳng định tên tuổi sáng giá của mình. Nguyễn Quang Thiều sinh ngày 13/2/1957 trong một gia đình viên chức tại vùng quê mộc mạc, giản dị bên bờ sông Đáy, ngôi làng quê ông đầu tiên mang tên là làng Tía Hạ, sau đó gọi là làng Chùa, sau này mới gọi là làng Hoàng Dương, xã Sơn Công, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây (cũ).
Đây là một vùng đất từ bao đời nay nổi tiếng với truyền thống hiếu học, trọng đạo đức và trọng thơ ca. Sinh ra và lớn lên trong một môi trường như vậy, Nguyễn Quang Thiều nhanh chóng nối tiếp truyền thống văn hóa quê hương. Quãng thời gian tuổi thơ của ông là chuỗi tháng ngày sống với thiên nhiên hoang dã và trong một cuộc sống còn nhiều gian khó. Chính thiên nhiên hoang dã cùng cái đói, cái nghèo đã nuôi lớn ông để đến tận bây giờ khi nhắc lại tuổi thơ, ông vẫn không quên câu nói:“Nghe vọng lại mùa châu chấu đói/ Xòe cánh bay qua vòm họng người nghèo” [40, tr9].
Mẹ ông là giáo viên - một người phụ nữ đã để lại trong ông nhiều yêu thương vì từ những lời hát ru, những câu chuyện kể của mẹ đã khơi dậy bao cảm hứng sáng tạo. Sau này tản văn ông viết về làng Chùa, hình ảnh người mẹ luôn xuất hiện và bao trùm lên toàn bộ kí ức ông. Sớm rời quê đi học, Nguyễn Quang Thiều đã nhanh chóng thành tài nhờ sự chăm chỉ, kiên trì. Sau khi tốt nghiệp đại học ở Cuba, ông trở về nước công tác ở ngành an ninh.
Ông công tác tại Bộ công an và bắt đầu sự nghiệp báo chí: ông tham gia báo Văn nghệ, báo An ninh thế giới, Cảnh sát toàn cầu, sáng lập tờ Nghệ thuật mới những 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mong mang hết tài năng của mình để cống hiến cho nước nhà. Ông là Ủy viên Hội đồng thơ, Phó Chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam, Trưởng ban Sáng tác, Giám đốc Trung tâm Dịch thuật văn học Hội nhà văn Việt Nam khoá VIII, Phó Tổng thư ký thứ nhất Hội Nhà văn Á - Phi và Mĩ latinh, Giám đốc Tổng biên tập Nhà xuất bản Hội nhà văn Việt Nam. Hiện nay ông giữ chức vụ Phó Chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam khóa VIII. Như vậy, cả cuộc đời Nguyễn Quang Thiều là một chuỗi tháng ngày phấn đấu, kết tinh, kế thừa truyền thống văn hóa của quê hương đồng thời tự bản thân miệt mài học tập, rèn luyện để trở thành một nghệ sĩ nổi tiếng trên văn đàn, thi đàn và cả trong linh vực hội họa.
Quá trình sáng tác và giải thưởng Hiện nay, trên các diễn đàn, các trang mạng xã hội, cái tên Nguyễn Quang Thiều không còn xa lạ với bất kì những ai yêu văn học, yêu hội họa. Ông là một cây bút bắt đầu sự nghiệp văn thơ khá sớm (26 tuổi), Nguyễn Quang Thiều nhanh chóng khẳng định mình là cây bút đa năng và sung sức, thường xuyên xuất hiện và được nhắc đến trên văn đàn, thi đàn, báo chí. Với tài năng thiên bẩm, ông không chỉ thành công trên một lĩnh vực, một thể loại mà ông tiếp cận, làm quen và thử sức ở khá nhiều loại hình nghệ thuật và ở nhiều thể loại văn học khác nhau. Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Quang Thiều khá đồ sộ, cho tới nay ông đã xuất bản 10 tập thơ, 16 tiểu thuyết và truyện ngắn, 10 cuốn sách dịch, sách thiếu nhi và hơn 500 bài báo, bút ký, ghi chép, phê bình, tản văn.
Thơ ca của Nguyễn Quang Thiều đã từng khơi dậy nhiều tranh luận, dẫn đến những ý kiến, những đánh giá trái chiều trên thi đàn, văn đàn và trong bạn đọc. Khi tập thơ “Sự mất ngủ của lửa” được Hội Nhà văn trao giải, sóng gió đã nổi lên từ đó. Một bên cho thơ ông là một thứ thơ cách tân, đi đầu cho hàng ngũ tiên phong trong sự đổi mới, ngược lại, một bên cho là “lai căng”, là rất “non kém về nghệ thuật”. Kể từ đó sau mỗi tác phẩm khác ông cho ra đời, sự tranh luận ấy vẫn tiếp diễn, tuy âm thầm nhưng không kém phần gay gắt.
Thơ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Quang Thiều có tầm bao quát rộng, có những cách tân táo bạo về thi pháp, để hiểu hết thi pháp thơ ông là một điều không dễ dàng. Ông luôn vật lộn trăn trở tìm kiếm ngôn ngữ riêng để thể hiện tư tưởng và ý đồ nghệ thuật của mình. Chính sự đổi mới trong cách viết đã khiến ông khá thành công ở mảng thơ ca và được độc giả yêu quý, đón đọc. Tác phẩm chính: Ngôi nhà tuổi 17, 1990; Sự mất ngủ của lửa, 1992; Những người đàn bà gánh nước sông, 1995; Những người lính của làng, 1996; Thơ Nguyễn Quang Thiều, 1996; Nhịp điệu châu thổ mới, 1997; Bài ca những con chim đêm, 1999; Thơ tuyển cho thiếu nhi, 2004; Cây ánh sáng, 2009; Châu thổ, 2010.
Không chỉ nổi tiếng về thơ, ông còn để lại dấu ấn về văn xuôi, tiểu luận, dịch thuật và góp phần quan trọng quảng bá văn học Việt Nam ra thế giới. Ông là người tích cực hoạt động, làm cầu nối giữa các văn nghệ sĩ Việt Nam và các văn nghệ sĩ cựu binh Mỹ. Trong sáng tác của mình ông quan tâm đến những mảnh đời, những số phận khác nhau của con người thời hậu chiến như: người lính; những người phụ nữ trong chiến tranh. Ông quan tâm đến những vấn đề nóng bỏng của xã hội như vấn đề sinh thái; vấn đề môi trường; lối sóng hiện đại của giới trẻ cũng như những những điều tưởng như nhỏ nhặt bình dị, gần gũi như: bến sông, cổng làng, bờ đê, cánh đồng.
nhưng lại ẩn sâu bên trong các đề tài ấy lại là những vấn đề văn hóa lớn lao. Tác phẩm chính: Mùa hoa cải bên sông, 1989; Cái chết của bầy mối, 1991; Đứa con của hai dòng họ, 1996; Thành phố chỉ sống 60 ngày, 1991; Vòng nguyệt quế cô đơn, 1991; Cỏ hoang, tiểu thuyết, 1992; Tiếng gọi tình yêu, 1993; Kẻ ám sát cánh đồng, 1995; Người đàn bà tóc trắng, truyện ngắn, 1996; Đứa con của hai dòng họ, truyện ngắn, 1997; Truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều, 1998; Người cha, truyện thiếu nhi, 1998; Bí mật hồ cá thần, truyện thiếu nhi, 1998; Con quỷ gỗ, truyện thiếu nhi, 2000; Ngọn núi bà già mù, truyện thiếu nhi, 2001; Người nhìn thấy trăng thật, truyện ngắn, 2003; Ba người, chân dung văn học (in chung). Các tập tản văn cùng tiểu luận: Có một kẻ rời bỏ thành phố, 2010; Người kể chuyện lúc nửa 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đêm và những giấc mộng, 2015; Mùi của ký ức, 2017. Sách dịch: Khoảng thời gian không ngủ, thơ Mỹ, 1997; Chó hoàng Đingô, truyện ngắn Úc, 1995; Năm nhà thơ hiện đại Hàn Quốc, 2002.
Ngoài ra, ông còn viết kịch bản sân khấu, viết báo… ở thể loại nào ông cũng đạt được thành công lớn. Gần đây nhất ông còn có nhiều thành công trong hội họa và tham gia vào lĩnh vực điện ảnh, sân khấu. Với những đóng góp to lớn trong suốt chặng đường sáng tác hơn 30 năm, ông đã nhận được rất nhiều giải thưởng trong nước và quốc tế. Năm 1993-1994 ông đạt giải 3 cuộc thi thơ của Tạp chí Văn nghệ quân đội.
Giải thơ hay 1993 của báo văn nghệ Hồ Chí Minh cho tập thơ Những người đàn bà gánh nước sông; Giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 1993 cho tác phẩm“Sự mất ngủ của lửa” (1992). Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2017 với các tác phẩm: “Sự mất ngủ của lửa” (1992), “Những người đàn bà gánh nước sông” (1995) và “Mùa hoa cải bên sông” (1989). Giải thưởng của Hội các nhà dịch giả văn học Quốc gia Mỹ 1998. Giải thưởng Final cho tập thơ The Women Carry River Water của The National Literary Translators Association of America năm 1998.
Đáng tự hào hơn nữa, tháng 9/2018, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều được trao Giải thưởng Changwon KC International Literary Prize (Giải thưởng văn học quốc tế Hàn Quốc Changwon) năm 2018. Đây là giải thưởng được trao cho những tác giả trong độ tuổi từ 50 - 65 có những cống hiến, đóng góp to lớn trong việc sáng tạo văn học nghệ thuật ở cả trong nước và nước ngoài. Chia sẻ về giải thưởng này, Nguyễn Quang Thiều cho biết ông vô cùng xúc động và hạnh phúc. Giải thưởng văn học uy tín này không chỉ mang lại vinh dự cho Nguyễn Quang Thiều mà còn đem đến vinh quang cho đất nước Việt Nam của chúng ta.
Quan điểm sáng tác của Nguyễn Quang Thiều 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mỗi một nhà thơ, nhà văn khi đã chọn cho mình sứ mệnh của người cầm bút thì họ luôn có quan điểm sáng tác và quan niệm nghệ thuật riêng. Nguyễn Quang Thiều cũng vậy, ngay từ khi cầm bút ông cho rằng nhà thơ, nhà văn phải là người có ý thức, có trách nhiệm trước các sáng tác của mình. Sáng tạo văn chương là một hoạt động nghệ thuật vì vậy người sáng tạo ra các tác phẩm văn học không được cẩu thả, và phải có những tác phẩm có giá trị phục vụ cuộc sống. Để có thể viết được những tác phẩm hay thì chính bản thân nhà văn, nhà thơ phải là những người trải nghiệm, phải suy ngẫm, trăn trở, tác phẩm ra đời phải từ sự đam mê, không vụ lợi.
Quan niệm như vậy về nghệ thuật nên cả cuộc đời Nguyễn Quang Thiều đều cố gắng hướng và đi đúng quan niệm này. Ông luôn trăn trở nhằm phát hiện những vẻ đẹp bình dị trong đời sống, hay cảm nhận nỗi đau của thân phận con người trong và sau chiến tranh để truyền đi, gợi mở những thông điệp nhân văn cho mọi người. Ông quan niệm phải mang đến những tiếng nói nghệ thuật mới, giai điệu mới đầy sức sống và khai mở, sáng tạo là sức mạnh lớn nhất của nhà thơ. Trên trang website http://special.vn/nguyen_quang_thieu tác giả Phương Mai với bài viết “Đa tài và đa mang” có đoạn: “Trong một buổi trò chuyện định hướng nghề nghiệp cho các bạn trẻ với chủ đề “Làm thế nào để trở thành một nhà văn chuyên nghiệp,” tôi có nói rằng, các bạn đừng đặt ra mục tiêu phải trở thành nhà văn của một vạn hay một triệu độc giả.
Thay vào đó, trước hết, các bạn phải trở thành nhà văn của một bạn đọc - chính bản thân mình.