Chương 1: Khái lược về huyền thoại và truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Chương 2: Phương thức huyền thoại hóa với nhân vật và cốt truyện Chương 3: Không – Thời gian huyền thoại 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: KHÁI LƢỢC VỀ HUYỀN THOẠI VÀ TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 1.1 Khái lƣợc về huyền thoại Huyền thoại là một hiện tượng trung tâm trong lịch sử văn hóa, đồng thời là phương tiện cổ xưa để nhận thức thực tại xung quanh và bản chất của con người. Huyền thoại cũng là mô hình đầu tiên của mọi hệ tư tưởng, là cái nôi nguyên hợp của các loại hình văn hóa khác nhau như văn học, nghệ thuật, tôn giáo, triết học,…Huyền thoại ra đời từ đâu, khái niệm huyền thoại được hiểu như thế nào, nó xâm nhập vào văn học bằng những con đường nào? Đó là những câu hỏi cũng là những vấn đề thu hút nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học.1 Huyền thoại và đặc trƣng của tƣ duy huyền thoại Huyền thoại (tiếng Anh: myth; tiếng Pháp: mythe; tiếng Nga: mif) là thuật ngữ được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Cho đến nay, thuật ngữ này vẫn được sử dụng một cách khá lạm phát bởi ranh giới phân định mong manh của nó với các thể loại văn học khác. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, các tác giả có xu hướng đồng nhất huyền thoại với thần thoại.
Theo đó, huyền thoại còn được hiểu là thần thoại, là khái niệm được định nghĩa như sau: “Thể loại truyện ra đời và phát triển sớm nhất trong lịch sử truyện kể dân gian các dân tộc. Đó là toàn bộ những truyện hoang đường, tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kì, siêu nhiên do con người thời nguyên thủy sáng tạo ra để phản ánh và lí giải các hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội theo quan niệm vạn vật có linh hồn (hay thế giới quan thần linh) của họ [20, tr. Cũng trong Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi còn cho rằng huyền thoại (thần thoại) có mối quan hệ gần gũi với truyền thuyết – một thể loại trong văn học dân gian: “Truyền thuyết bắt nguồn từ thần thoại, và có quan hệ với thần thoại về nhiều phương diện. Ở nước ta có nhiều truyện dân gian mang tính chất lưỡng tính, tính chất trung gian quá độ giữa thần 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thoại và truyền thuyết (ví dụ: truyện Họ Hồng Bàng, truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ, truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh,…)” [20, tr.
Henri Benac trong Dẫn giải ý tưởng văn chương, ở mục từ huyền thoại đã trình bày nhiều cách diễn giải khác nhau về huyền thoại: đấy có thể là “một câu chuyện hoang đường”, nó có khả năng “ thể hiện một tư tưởng triết học”, có thể là “vai trò của một nhà văn”. Còn đối với nhà văn siêu thực, “đấy là một vật dụng nào đó”. Ở một cá thể khác, “đó là đề tài luôn tái diễn” [12, tr. Phùng Văn Tửu trong Tiểu thuyết Pháp hiện đại, những tìm tòi đổi mới cho rằng: “Có thể nói một cách khái quát huyền thoại là những hình tượng gián tiếp, có tầm khái quát lớn và lung linh đa nghĩa.
Nó là hình ảnh tượng trưng với quy mô lớn hơn cả về bề rộng lẫn bề sâu” [52, tr. Trong Từ điển giải thích tiếng Nga, V.Dal‟ cho rằng huyền thoại là lĩnh vực của cái phi thường, kỳ lạ, hoang đường; huyền thoại được hiểu như là cái kỳ lạ, hoang đường bao phủ lên câu chuyện. Hiểu theo hướng này, nhà nghiên cứu có xu hướng đồng nhất huyền thoại với cái kì ảo (fantasic), cái thần kì (magical) [xem 81] Trong công trình nghiên cứu Thi pháp của huyền thoại, E.Meletinsky xem xét huyền thoại từ những hình thức cổ xưa nhất của nó đến những biểu hiện của “chủ nghĩa huyền thoại” trong văn học thế kỷ XX. Ông cho rằng huyền thoại là một hiện tượng trung tâm trong lịch sử văn hóa, đồng thời là phương tiện cổ xưa để nhận thức thực tại xung quanh và bản chất của con người.
Huyền thoại cũng là mô hình đầu tiên của mọi hệ tư tưởng, là cái nôi nguyên hợp của các loại hình văn hóa khác nhau – văn học, nghệ thuật, tôn giáo và ở mức độ nào đó, cả triết học, thậm chí khoa học.Meletinsky, về nguyên tắc, huyền thoại nguyên thủy là những câu chuyện về nguồn gốc của thế giới. Nó là yếu tố cấu thành của ý thức tập thể, được dùng làm phương tiện hài hòa hóa quan niệm về thế giới xung quanh và vị trí của con người trong đó. Nhưng trong văn học hiện đại chủ nghĩa thế kỷ XX, huyền thoại khi biến thành phản huyền thoại đã không hướng tới việc sáng tạo các thần mà chỉ là phương tiện tưởng tượng, hư cấu nghệ thuật nhằm phản ánh thái độ ghẻ lạnh về xã hội và tình trạng cô đơn của các nhân. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, trong các cuốn Từ điển văn học, các công trình nghiên cứu, thuật ngữ huyền thoại được định nghĩa theo nhiều hướng khác nhau nhưng tựu chung lại có ba cách hiểu chính về huyền thoại.
Thứ nhất, huyền thoại đồng nhất với thần thoại hoặc truyền thuyết – những thể loại trong văn học dân gian. Thứ hai, huyền thoại được hiểu là cái kỳ lạ, hoang đường. Hiểu theo hướng này, khái niệm huyền thoại bị đồng nhất với cái kỳ ảo (fantasic), cái thần kì (magical). Tuy nhiên theo chúng tôi, kỳ ảo là một yếu tố trong huyền thoại nhưng không phải là yếu tố duy nhất, trong nó còn bao hàm nhiều yếu tố khác nữa.
Thứ ba, huyền thoại được hiểu là một kiểu tư duy, tri nhận về thế giới và xã hội, nó lần lượt xâm nhập vào các thể loại, tạo ra những biến đổi mạnh mẽ về mặt cấu trúc cho các thể loại văn học. Xem huyền thoại như một kiểu tư duy xâm nhập vào văn học, tạo ra những tác động và biến đổi về mặt cấu trúc thể loại, tư duy huyền thoại mang trong mình những đặc trưng riêng của nó. Trước hết, huyền thoại không đặt trọng tâm vào các vấn đề thiết cốt của cuộc sống đời thường của con người mà hướng sự quan tâm đến mối quan hệ giữa con người và vũ trụ, thông qua việc miêu tả cái đối lập, hỗn loạn để nhấn mạnh sự hài hòa. Thứ hai, huyền thoại nghiêng về trực giác và cảm nhận chứ không theo kiểu định tính khoa học.
Mọi đối tượng thường được khúc xạ dưới ánh sáng của cái nhìn mang tính chủ quan. Thứ ba, huyền thoại hướng đến những phạm trù kép mang tính đối lập: sống - chết, may - rủi, trên - dưới, cái cao cả - cái thấp hèn,… Thứ tư, huyền thoại đặc biệt nhấn mạnh đến sự phá vỡ mối liên hệ nhân quả, kết hợp song hành giữa hiện tại và quá khứ. Quá khứ và hiện tại vừa phân định rõ ràng vừa xếp chồng lên nhau, trong đó quá khứ là phương tiện để giải thích hiện tại và tương lai. Thứ năm, tư duy huyền thoại được nhận diện qua các cổ mẫu bởi cổ mẫu là thứ thường được tái tạo, sử dụng theo nhiều phương thức và mức độ khác nhau đối với từng giai đoạn văn học.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Thi pháp của huyền thoại, E.Meletinsky nhấn mạnh tới vấn đề huyền thoại hóa và giải huyền thoại. Huyền thoại hóa (Mystification) là quá trình tạo lập huyền thoại. Rolland Barthes cho rằng huyền thoại hoá là một vận hành có nhiệm vụ biến những hiện tượng ngẫu nhiên mang tính lịch sử trong một nền văn hoá thành những câu chuyện, những điều thiêng liêng, thần thánh, hoặc những chân lý hiển nhiên, không còn gì thắc mắc hay đáng ngờ. Ngược lại với quá trình huyền thoại hoá là giải huyền thoại (Demystification).
Trong huyền thoại có phần không thực, vì vậy, Platon cho rằng huyền thoại làm cho con người lạc lối, lầm đường. Và giải huyền thoại là xoá bỏ, hoá giải điều sai lầm để tìm ra sự thật đích thực.Barthes, giải huyền thoại là một kỹ thuật, một phương pháp tạo ra sự thức tỉnh, một thủ pháp vệ sinh tinh thần để tẩy rửa những huyền thoại chính trị, văn hoá, xã hội đã được chế tạo ra.2 Huyền thoại với văn học dân gian Trong những định nghĩa về huyền thoại, một bộ phận không nhỏ có xu hướng đồng nhất huyền thoại với các thể loại trong văn học dân gian như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, sử thi. Trong Từ điển thuật ngữ văn học do ba tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên định nghĩa thần thoại như sau: “Còn gọi là huyền thoại. Thể loại truyện ra đời và phát triển sớm nhất trong lịch sử truyện kể dân gian các dân tộc.
Đó là toàn bộ những truyện hoang đường, tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kì, siêu nhiên do con người nguyên thủy sáng tạo ra để phản ánh và lí giải các hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội theo quan niệm vạn vật có linh hồn (hay thế giới quan thần linh) của họ” [20, tr. Bên cạnh đó, một thể loại khác trong văn học dân gian là truyền thuyết cũng có những mối liên hệ mật thiết với huyền thoại ở nhiều phương diện: “Truyền thuyết bắt nguồn từ thần thoại, và có quan hệ với thần thoại về nhiều phương diện. Ở nước ta nhiều truyện dân gian mang tính chất lưỡng tính, tính chất trung gian quá độ giữa thần thoại và truyền thuyết” [20, tr. Bên cạnh thần thoại, truyền thuyết, sử thi dân gian cũng là một hình thức có quan hệ gần gũi với thần thoại.
Trong Thi pháp của huyền thoại, E.Meletinsky đã chỉ ra mối liên hệ giữa huyền thoại với sử thi bằng các dẫn chứng chứng minh 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguồn gốc chủ yếu của việc hình thành các sử thi cổ đại là các truyện cổ tích tráng ca, đặc biệt là huyền thoại và truyện cổ tích nói về các anh hùng văn hóa – nhân vật trung tâm của văn học dân gian thời nguyên thủy. Mặt khác, Meletinsky cũng chỉ ra điểm tương đồng trong thời gian huyền thoại và thời gian sử thi. Thời gian trong sử thi thường trùng khít với các mốc thời gian khai tạo huyền thoại. Nói cách khác, thời gian sử thi được xây dựng theo kiểu thời gian huyền thoại.
Về mặt cốt truyện, các dấu vết của mô típ huyền thoại được tìm thấy trong nhiều sử thi anh hùng. Nhân vật trong sử thi cũng có nhiều mối liên hệ với huyền thoại.