CHƯƠNG V KIỂU NGƯỜI LẢNH ĐẠO VÀ PHONG CÁCH LÃNH ĐẠO Như chúng ta đã biết, tâm lý của mỗi cá nhân bao giờ cũng có những nét chung (mang màu sắc thời đại, dân tộc, lứa tuổi, giai cấp, nghề nghiệp v.) và những nét cá biệt của riêng cá nhân đó. Trong lĩiứi vực quản lý, lãnh đạo cũng vậy, mỗi người lãnh đạo đều có nét độc đáo riêng với tư cách là cá nhân, đồng thời lại có rứiững nét điển hình. Trong lý luận và thực tiễn, người ta thường phân loại kiểu người lãnh đạo sau khi đã gạt bỏ những nét riêng biệt ở từng cá nhân và chi giữ lại những nét đặc trưng chung của từng rửióm các nhà lãnh đạo. Có một điều đặc biệt là, thông thường mỗi một kiểu người lãnh đạo lại có một phong cách lãnh đạo tưoTig ứng.
Chính vì thế, khi tìm hiểu về phong cách lãnh đạo không thể không nghiên cứu bản chất của các kiểu người lãnh đạo. CÁC KIỂU NGƯỜI LÃNH ĐẠO Trong các sách, báo và tài liệu nghiên cứu đã xuất hiện nhiều cách phân loại kiểu người lãnh đạo theo các cách tiếp cận khác nhau. Sau đây chúng ta sẽ nghiên cứu các cách phân loại cơ bản: 1. Phân loại kiểu ngưòi lãnh đạo theo truyền thống Cách phân loại truyền thống chia ra ba kiểu ngưòd lãnh đạo; kiếu người lãnh đạo độc tài, kiểu người lãnh đạo dân chủ và kiều người lãnh đạo tự do.
Đây là cách phân loại được nhiều người rứiất trí. 141 - Người lãnh đạo thuộc kiểu độc tài hay "chuyên c h ế ” là người luôn đòi hỏi cấp dưới phải phục tùng tuyệt đối mọi mệnh lệnh của mình. Bản thân người lãnh đạo tự tìm hiểu, tự suy nghĩ và quyết định tất cả các vấn đề, và cho rằng, chỉ có mình mới là người có quyền duy nhất được lựa chọn. - Người lãnh đạo thuộc kiểu dãn chủ là người luôn trưng cầu ý kiến của cấp dưới.
Trước khi quyết định làm việc gì người lãiứi đạo dân chủ thường tổ chức hội họp để lấy ý kiến và sự trao đổi của mọi người. Trong mọi trường họp, người lãnh đạo dân chủ đều là chủ toạ và khuyến khích sự tham gia ý kiến của mọi nhân viên. - Người lãnh đạo thuộc kiểu tự do là người chỉ làm công việc cung cấp thông tin cho nhân viên. Người lãnh đạo tự do hầu như không tham gia vào hoạt động của tập thể mà để cho mọi người phát huy hết khả năng độc lập, tự điều khiển tư duy và hành động của mình, ít có sự điều hành của người lãnh đạo.
Nếu xét về lịch sử hình thành thì kiểu lỄừửi đạo độc tài ra đời sớm nhất, nó có từ thời thượng cổ. Chính bản thân mỗi người trong quá trình phát triển, sự lãnh đạo đầu tiên phải chịu và trải qua là “sự lãnh đạo độc tài” của cha, mẹ và người lớn. Khái niệm dân chủ xuất hiện từ xã hội Hy Lạp cổ. Do đó, hình thành nên nguyên tắc dân chủ trong tổ chức và sự lãnh đạo dân chủ.
Còn kiểu lãnh đạo tự do ra đòd muộn hom cả. Các nhà lãnh đạo trong quá khứ chắc có dùng, song việc sử dụng nó còn mang tính cá nhân và chưa có tính phổ biến như ngày nay. Thực tế đã có nhiều ý kiến cho ràng, kiểu người lãnh đạo dân chủ là tốt nhất, và phê phán kịch liệt kiểu người lãnh đạo độc tài. Họ cho rằng, kiểu lãnh đạo độc tài xét vồ quan niệm đạo đức là không tốt, không “đắc nhân tâm” như kiểu nhà lãnh đạo dân chủ.
Theo suy nghĩ của chúng tôi, sự đánh giá, nhận định dứt khoát như vậy chưa hẳn đã chính xác và khách quan bởi lẽ: 142 - Hiệu quả của hoạt động quản lý, lãnh đạo không chỉ phụ thuộc vào nhà lãnh đạo và phong cách lãnh đạo mà còn phụ thuộc vào thực trạng của tổ chức đom vị, vào các khách thể quản lý, lãnh đạo. - Bản thân sự lãnh đạo dân chủ cũng không có nghĩa là mọi quyêt định đều dựa trên sự biểu quyết của tập thể. Sự lãnh đạo độc tài cũng không chỉ có nghĩa là sự thống trị bởi một người và chỉ đem lại hậu quả xấu cho tập thể. Ngay kiểu lãnh đạo tự do cũng không là hoàn toàn không có sự lãnh đạo.
Đe hiểu thêm về ba kiểu người lãnh đạo như đã nêu ra ở trên, chúng ta hãy xem xét những đặc điểm tâm lý đặc trưng cho ba kiêu người lãnh đạo này. a) Đặc điểm tâm lý ở kiểu người lãnh đạo độc tài hay “chuyên chê ” Thông thường ở kiểu người lãnh đạo độc tài, những đặc điểm tâm lý nổi trội thường liên quan đến những đặc điểm về khí chất và ý chí. Có thể dẫn ra một số rứiững đặc điểm cụ thể sau: + Phần nhiều những người lãnh đạo độc tài - có khí chất nóng nảy hoặc thiên về nóng nảy. Trong rất nhiều tình huống ờ họ không tự chủ, kìm chế được bản thân, hay nổi cáu, thiên về dam mê cá nhân và đánh giá theo chủ quan.
+ Người lãnh đạo độc đoán thường hách dịch, có tính tự ái và nhanh nhạy về thể diện bản thân. Họ là những người rất kiên trì theo quyết định chủ quan của mình, ít thay đổi. + Trong những tình huống công việc hay giao tiếp khi không chịu nổi những tác động, phản bác, ý kiến nhận xét có liên quan đến thể diện thường bộc lộ sư gay gắt. + Người lãnh đạo độc tài có khả năng tự tin, kiên định và có nghị lưc, ý chí và đôi khi có cả tính tự kiêu, tự đại.
Tuy nhiên, không phải bất cứ người nào có khí chất nóng đều dẫn đến độc tài. Thực tế cho thấy nhiều người có khí 143 chất bình thản nhưng do háo danh, ích kỷ, muốn coi mình là trên hết hay do kém cỏi năng lực và phẩm chât còn non yếu cũng dễ sinh bệnh độc tài. v ấ n đề làm sáng tỏ nguồn gốc của sự độc tài là điều cốt yếu rứiất. Để làm được điều đó, phải nghiên cứu, quan sát, phân tích biểu hiện về hành vi lứiiều lần, trong nhiều tìrứa huống để làm sáng tỏ nguồn gốc, động cơ của kiểu người lãnh đạo này.
b) Đặc điểm tăm lý ở kiểu người lãnh đạo dân chủ Tâm lý ở kiểu người lãnh đạo dân chủ thể hiện rất rõ trong công việc và trong giao tiếp. Có thể chỉ ra một số đặc điểm sau: + Thường thường họ là những người có thái độ nhân ái, yêu thích công việc, quý trọng đúng mức những người cấp dưới hay cùng cấp. + Họ thường là người có khí chất sôi nổi, hoạt bát hoặc có ưu thế nổi trội về kiểu khí chất này. + Là những ngưòri có trách lứiiệm, đồng cảm với mọi người và biết sử dụng, đòi hỏi hợp lý ở cấp dưới.
+ Tâm lý vui vẻ, muốn chia sẻ niềm vui, nỗi buồn vód nhân viên trong cuộc sống và công việc; tranh thủ trí tuệ của mọi ngưòd; linh hoạt trong tư duy và hành động là những nét nổi trội của kiểu người lãnh đạo dân chủ. Thực tiễn cho thấy, có kiểu người lãnh đạo dân chủ “giả hiệu” hay nửa vời. Họ ra vẻ ta là người lãnh đạo dân chủ, tôn trọng ý kiến cấp dưới song thực chất họ là ngưòả lãnh đạo độc đoán. Đôi khi ta cũng gặp những người lãnh đạo dân chù có khí chất bình thản, cân bàng và nhân hậu.
c) Đặc điếm tầm lý của kiểu người lãnh đạo tự do Kiểu người lãnh đạo tự do ít thiên lệch về loại khí chất nào, song họ có một số biểu hiện cụ thể sau: 144 - Họ luôn tin tưởng ở khá năng tự ý thức, tự <iiải quyết trong tư duy và trong hành động. Chính vì thế, họ nhận thấy bản thân chỉ có nhiệm vụ xác đinh, định hướng nhiệm vụ cho tổ chức và cá nhân. Còn việc thực hiện như thế nào là do các bộ phận, cá nhân từng người đảm nhiệm. - Là người muốn phát huy hết khả năng, kinh nghiệm và sự sáng tạo của người khác có ý thức trách nhiệm với tô chức.
Tuy nhiên, đối lập với những nét tâm lý tích cực trên, trong số những người lãnh đạo kiểu tự do có rửiững người do thiếu ý thức trách nhiệm cá nhân, làm việc còn dựa dẫm vào cấp dưới; muốn đổ lỗi cho mọi người; lười biếng, thiếu năng lực; muốn yên thân hoặc do thiếu quyết đoán, nhu nhược cũng trờ thành kiểu người lãnh đạo này. Cách phân loại của Carl Jung c. Jung là người đầu tiên nghiên cứu các loại cá tính ở con người vào đầu thế kỷ XX. Theo ông, mọi người hướng bản thân mình vào thế giới theo một trong hai cách sau: Những người hướng nội (Introveris) lấy làm thoả mãn và sung sướng khi bản thân họ làm những việc của họ.
Họ ít theo đuổi các hoạt động xã hội và thường cảm thấy không thoải mái với chúng. Những người hưởng ngoại (Extroveris) lại lấy sự giao tiếp qua lại với mọi người làm ý nghĩa cuộc sống và cảm thấy hình như có sự mất mát gì đó khi phải tự làm lấy công việc của mình. Nhân loại rất đa dạng, phức tạp nên cách phân chia trên cũng chỉ là tưomg đôi. Jung, con người nhận và xử lý số liệu nhờ bốn hoạt động chức năng; suy nghĩ (thinking), trực giác (Intuiting), cảm giác (Feeling), và ý thức (sensing).
Mỗi cá nhân có một hoạt động chức năng vượt trội so với lửiững hoạt 145 động khác, một hoặc hai hoạt động thuộc vào nửa phát triển, một thuộc loại những phát triển đầy đủ. Người trội về suy nghĩ sẽ là người manh về suy nghĩ logic và rõ ràng, đó là người có phưcmg pháp và có khả năng phân tích các vấn đề. Người trực giác sẽ giỏi về các ý tường, suy nghĩ sáng tạo hoặc suy nghĩ một chiều - phưong pháp tiếp cận mang tính chất tưởng tượng. Người cảm giác sẽ nhìn nhận mọi sự theo giá trị cá nhân chứ không xuất phát từ sự cân nhắc vô tư về sự tán thành hay phản đối.
Người cảm giác thường sôi nổi, nhiệt tình, ưa xã giao và phát triển nhanh nhờ giao tiếp xã hội. Người ỷ thức lại thường có đầu óc cụ thể, có nghị lực và ý thức thực tiễn. Họ thích hành động hon lời nói hay các ý tưởng, thích làm cho mọi việc được hiện thực hoá. Từ cách phân loại bốn kiểu người trên, mỗi người lãnh đạo có thể tự nhận xét mình thuộc kiểu ngưòd nào và đó cũng là cơ sở để người lãnh đạo đánh giá mặt mạnh, mặt yếu của cấp dưới, của mỗi con người nhàm xây dựng một tập thể vững mạnh.
Một số đặc điểm và khả năng làm việc cùa bốn kiểu ngưòả theo cách phân loại của C.