phần mở đầu, mục lục, danh mục từ viết tắt, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. 9 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TẠM ĐÌNH CHỈ GIẢI QUYẾT VỤ ÁN HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm vụ án hành chính Việc xác định thế nào là VAHC có ý nghĩa rất quan trọng vì VAHC thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật TTHC, chỉ những VAHC hoặc những vấn đề có liên quan đến vụ VAHC thì những quy định trong Luật TTHC nói chung và chế tạm đình chỉ giải quyết VAHC nói riêng mới có thể được áp dụng để điều chỉnh các vấn đề về quyền và nghĩa tố tụng của các bên đương sự. Do đó, muốn nghiên cứu chế định tạm đình chỉ giải quyết VAHC trong Luật TTHC thì phải tìm hiểu về VAHC.
Khái niệm vụ án hành chính Với tư cách là chủ thể quản lý xã hội, cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước thực hiện các hoạt động quản lý của mình thông qua nhiều hình thức khác nhau trong đó chủ yếu là ban hành các quyết định hành chính hoặc thực hiện các hành vi hành chính để tác động đến các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong xã hội. Tuy nhiên, không phải lúc nào người dân cũng đồng ý với sự tác động đó, hơn nữa trong một số trường hợp quyết định hành chính được ban hành hoặc hành vi hành chính được thực hiện trái với pháp luật, gây thiệt hại đến quyền lợi của cá nhân, cơ quan, tổ chức trong xã hội, điều này dẫn đến sự phản kháng của các chủ thể này với các chủ thể có thẩm quyền quản lý nhà nước làm phát sinh tranh chấp hành chính. Khi tranh chấp hành chính phát sinh các chủ thể bị tác động bởi tranh chấp tiến hành nộp đơn khởi kiện ra Tòa án và được Tòa án thụ lý từ đó dẫn đến sự phát sinh VAHC. Hiện nay tồn tại một số quan điểm khác nhau về khái niệm VAHC, trong Pháp lệnh TTGQVAHC cũng như trong Luật TTHC vẫn chưa có khái niệm về VAHC.
Theo cách giải thích của từ điển Tiếng Việt thì: “vụ” là việc, sự việc không hay, rắc rối cần giải quyết, và “án” là tranh chấp quyền lợi cần được xét xử trước Tòa án1. Như vậy, về mặt thuật ngữ, “vụ án” là việc phát sinh trên cơ sở tranh chấp về quyền lợi thuộc nhiệm vụ xét xử của Tòa án. Theo từ điển Luật học định nghĩa: “VAHC là vụ án phát sinh tại Tòa hành chính do cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện ra Tòa án yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình2”. Theo tác giả Lê Thị Hồng Phượng thì: “VAHC 1 Hoàng Phê (2008), “Từ điển Tiếng Việt”, NXB.
2 Trường Đại học Luật Hà Nội (1999), “Từ điển giải thích thuật ngữ luật học”, Nxb. 10 là vụ việc tranh chấp hành chính phát sinh do cá nhân, tổ chức, cơ quan nhà nước, cán bộ công chức nhà nước khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc theo quy định của pháp luật TTHC3”. Theo cách giải thích trong giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam của trường Đại học Luật Hà Nội: “VAHC là vụ việc tranh chấp hành chính được Tòa án có thẩm quyền thụ lý theo yêu cầu khởi kiện của các cá nhân, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ4”. Còn theo cách giải thích trong giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam của trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh: “VAHC là vụ án phát sinh khi cá nhân, tổ chức khởi kiện hợp lệ các quyết định hành chính hay hành vi hành chính hoặc các quyết định khác theo quy định của pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và được Tòa án có thẩm quyền thụ lý5”.
Từ những quan điểm trên chúng tôi nhận thấy rằng theo cách định nghĩa của từ điển thì còn chung chung, khái quát, không nêu rõ được hết nội hàm của VAHC, điều này dẫn đến không phân biệt được VAHC với các vụ án khác. Về quan điểm của tác giả Lê Thị Hồng Phượng mặc dù đã xác định được chủ thể khởi kiện, đối tượng khởi kiện, chủ thể có thẩm quyền giải quyết VAHC và chỉ ra được cơ sở pháp luật để điều chỉnh là Luật TTHC nhưng chưa chỉ ra được đầy đủ các điều kiện cần thiết để cấu thành việc phát sinh một VAHC. Còn theo quan điểm của giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam trường Đại học Luật Hà Nội và giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh thì khái niệm VAHC được đưa ra tuy chưa chỉ rõ cơ sở pháp luật để điều chỉnh VAHC là Luật TTHC nhưng các khái niệm này có phần rõ ràng hơn, đã nêu lên được chủ thể khởi kiện, đối tượng khởi kiện, chủ thể có thẩm quyền giải quyết VAHC và đặc biệt hơn là đã chỉ rõ ra được đầy đủ các điều kiện cần thiết để phát sinh một VAHC. Như vậy để một VAHC phát sinh thì phải đáp ứng được đầy đủ hai cơ sở sau: Một là, có việc khởi kiện của cá nhân, cơ quan, tổ chức.
Khởi kiện là quyền tự định đoạt thuộc về cá nhân, cơ quan, tổ chức đối với việc yêu cầu Tòa án xem xét một quyết định hành chính, hành vi hành chính nào đó mà theo họ là trái pháp luật, xâm hại trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Trong TTHC, khởi kiện là điều kiện 3 Lê Thị Hồng Phượng (2006), Khóa luận tốt nghiệp “Khởi kiện vụ án hành chính – quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện”, tr. 4 Đại học Luật Hà Nội (2012), “Giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam”, Nxb. Công an nhân dân, tr.
5 Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2012), “Giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam”, NXB Hồng Đức – Hội luật gia Việt Nam, tr. 11 đầu tiên để làm phát sinh VAHC nếu không có hành vi khởi kiện thì sẽ không có VAHC; tuy nhiên, không phải chủ thể nào cũng đều có quyền khởi kiện VAHC mà muốn khởi kiện VAHC thì cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện phải đáp ứng các điều kiện do pháp luật quy định và khởi kiện theo đúng đối tượng được phép khởi kiện6. Hai là, đơn khởi kiện được Tòa án thụ lý giải quyết.
Khi có đơn khởi kiện của cá nhân, cơ quan, tổ chức, Tòa án sẽ xem xét các điều kiện như: Điều kiện về khởi kiện vụ án, điều kiện về việc nộp tiền tạm ứng án phí, điều kiện về thẩm quyền giải quyết của Tòa án… để từ đó quyết định có thụ lý hay không thụ lý đơn khởi kiện. Nếu thỏa mãn đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật thì Tòa án sẽ tiến hành thụ lý vụ án, còn không Tòa án sẽ trả lại đơn kiện khi việc khởi kiện rơi vào một trong những trường hợp pháp luật quy định phải trả lại đơn kiện7. Có thể nói, hành vi khởi kiện của cá nhân, cơ quan, tổ chức chỉ là điều kiện cần, còn việc thụ lý của Tòa án mới là điều kiện đủ để phát sinh một VAHC. Chính vì những lẽ đó, chúng tôi đồng ý với khái niệm được trình bày trong giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam của trường Đại học Luật Hà Nội và giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam của trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh vì khái niệm này không chỉ xác định được chủ thể khởi kiện, đối tượng khởi kiện, thẩm quyền giải quyết; mà đặc biệt hơn là khái niệm này còn chỉ ra được đầy đủ cả hai yếu tố để phát sinh một VAHC đó là có đơn khởi kiện của các cá nhân, cơ quan, tổ chức và được Tòa án thụ lý; nên có thể nói đây là quan điểm khá đầy đủ, rõ ràng, phản ánh được nội dung, bản chất của VAHC.
Từ những phân tích và nghiên cứu trên chúng tôi đưa ra kết luận khái niệm VAHC như sau: VAHC là vụ án phát sinh khi cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền xem xét tính hợp pháp của các đối tượng khiếu kiện hành chính theo quy định của pháp luật TTHC nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi có căn cứ cho rằng đối tượng khiếu kiện này là trái pháp luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân và được Tòa án có thẩm quyền thụ lý theo quy định của pháp luật. Đặc điểm vụ án hành chính Từ khái niệm nêu trên chúng tôi nhận thấy VAHC có những đặc điểm sau: 6 Điều 103 Luật TTHC. 7 Điều 109 Luật TTHC. 12 Thứ nhất, đối tượng tranh chấp trực tiếp trong VAHC là tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân và quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh.
Quyền tài sản và quyền nhân thân không phải là đối tượng tranh chấp trực tiếp của tranh chấp hành chính. Khi ban hành một quyết định hành chính hoặc thực hiện một hành vi hành chính thì phải đảm bảo cả hai thuộc tính là tính hợp pháp và tính hợp lý, hai thuộc tính này luôn gắn bó mật thiết với nhau như một chỉnh thể thống nhất, nếu thiếu một trong hai yếu tố đó thì quyết định hành chính được ban hành, hành vi hành chính được thực hiện sẽ không hiệu quả và đạt được mục đích. Trong Luật TTHC, đối tượng trực tiếp trong tranh chấp VAHC là tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính nên khi Tòa án xem xét các khiếu kiện thì chỉ xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, mà không xem xét tình hợp lý của chúng.