Chương 1 NHỮ NG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỦ TỤC TÁI THẨM TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm thủ tục tái thẩm trong luật TTHS Việt Nam Tòa án là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Nghị quyết số 49-NQ/TU ngày 02 tháng 6 năm 2005 về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” trong đó xác định việc xây dựng, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của TAND là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, Tòa án giữ vị trí trung tâm của hệ thống tư pháp, từng bước được hiện đại , phục vụ nhân dân , phụng sự Tổ quốc.
Theo quy định của pháp luật TTHS Việt Nam, Tòa án thực hiê ̣n hai cấ p xét xử là xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm để đảm bảo cho các vụ án được xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không oan sai, không bỏ lọt tội phạm. Khi bản án của Tòa án có HLPL thì nó có tiń h bắ t buô ̣c chung và phải đươ ̣c đưa ra thi hành kip̣ thời. Tuy nhiên, trên thực tế không phải lúc nào bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ của Tòa án đ ã có HLPL cũng đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Trong một số trường hợp việc xét xử , ban hành bản án, quyết định còn vi pha ̣m luâ ̣t nghiêm tro ̣ng.
Để đảm bảo cho pháp luâ ̣t đươ ̣c thực hiê ̣n mô ̣t cách đúng đắn thì trong những trường hợp như vậy cơ quan tiế n hành tố tu ̣ng có thẩm quyền phải xem xét la ̣i các bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ đã có HLPL đó. Việc xem xét lại quyết định bản án được thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Luật TTHS các nước trên thế giới đều có quy đinh ̣ về thủ tu ̣c xét la ̣i các bản án hoặc quyết định đã có HLPL khi phát hiện tình tiết mới dẫn đến những 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sai lầ m trong hoa ̣t đô ̣ng xét xử. Tùy từng hệ thống pháp luật khác nhau mà các nước có quy định khác nhau về vấn đề này: - Tái thẩm trong pháp luật tố tụng hình sự Mỹ , Đức quy đinh ̣ chỉ có mô ̣t thủ tu ̣c để xét la ̣i đố i với bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ đã có HLPL kể cả vấ n đề áp dụng pháp luật và cả vấn đề tình tiết mới.
Trong TTHS Na uy chỉ xé t lại bản án hoặc quyết định đã có HLPL khi xuất hiện tình tiết mới (tái thẩ m ) [15 tr. Ngươ ̣c la ̣i, có nước lại chỉ quy định thủ tục giám đốc thẩm mà không quy định về thủ tục tái thẩm như ở Trung Quốc [48]. - Một số nước như Nhâ ̣t Bản [49] thì lại phân biê ̣t hai thủ tu ̣c khác nhau: Thủ tục xét lại các bản án hoặc quyết định đã có HLPL khi có vi phạm trong viê ̣c xét xử vu ̣ án và thủ tu ̣c xét la ̣i các bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ đã có HLPL khi phát hiện tình tiết mới. Ở Việt Nam, thủ tục tái thẩm được quy định tại Phần thứ sáu của BLTTHS năm 2003 cùng với thủ tục giám đốc thẩm, đây là các thủ tục xét lại bản án quyết định đã có hiệu lực pháp luật; Chương XXX quy định về thủ tục giám đốc thẩm; Chương XXXI quy định về thủ tục tái thẩm.
Việc tái thẩm được quy định chung với thủ tục giám đốc thẩm, các quy định khác là quy định đặc trưng của thủ tục tái thẩm. Quy định Điều 290 của BLTTHS về tính chất của tái thẩm: Thủ tục tái thẩm được áp dụng đối với bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đối cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết định mà Tòa án không biết được khi ra bản án hoặc quyết định đó [26, Điều 290]. Các nhà khoa học pháp lý đã đưa ra nhiều quan điể m khác nhau về khái niê ̣m tái thẩ m trong TTHS. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quan điể m thứ nhấ t cho rằng , tái thẩm là thủ tục tố tụng do Tòa án cấp trên thực hiện theo trình tự pháp luật quy định để xét lại bản án, quyế t đinh ̣ hiǹ h sự đã có HLPL của Tòa án cấp dưới bi ̣ người có thẩ m quyề n kháng nghi ̣khi có tiǹ h tiế t mới làm thay đổ i cơ bản nô ̣i dung vu ̣ án mà Tòa án không biế t đươ ̣c khi ra bản án , quyế t đinh ̣ đó nhằ m khắ c phu ̣c sai lầ m nghiêm tro ̣ng trong giải quyế t vu ̣ án [9, tr.
Quan điể m thứ hai cho rằng , tái thẩm là xét lại bản án hoặc quyế t đinh ̣ của Tòa án đã có HLPL , nhưng bi ̣kháng nghi ̣vì có những tình tiế t mới đươ ̣c pháp hiê ̣n có thể làm thay đổ i cơ bản nô ̣i dung của bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ mà Tòa án không biế t đươ ̣c khi đưa ra bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ đó [27, tr. Quan điể m thứ ba cho rằng , tái thẩm là một giai đoạn của TTHS, trong đó Tòa án xét la ̣i bản á n hoă ̣c quyế t đinh ̣ đã có HLPL bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổ i cơ bản nô ̣i dung của bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ mà Tòa án không biế t đươ ̣c khi ra bản án hoă ̣c quyế t đinh ̣ đó [40, tr. Theo chúng tôi, các quan điểm về khái niệm thủ tục tái thẩm hiện nay đều phản ánh những nội dung cơ bản của khái niệm tái thẩm trong TTHS. Tuy nhiên, trong các quan điểm này có những điểm chưa phù hợp ở những mức độ nhất định.
Nếu cho rằng tái thẩm là một giai đoạn của TTHS thì chưa phù hợp vì theo quy định của BLTTHS thì các giai đoạn của TTHS bao gồm giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử. Như vậy, tái thẩm không thực hiện theo trình tự, thủ tục của các giai đoạn này. Tòa án là cơ quan có thẩm quyền duy nhất xét xử các vụ án trên tất cả các lĩnh vực nói chung và các vụ án hình sự nói riêng. Xét xử có hai cấp là cấp xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm trong 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khi đó tái thẩm không phải là xét xử lại vụ án theo thủ tục chung mà đây là thủ tục đặc biệt xem xét lại bản án, quyết định có HLPL.
Quan điểm cho rằng để có căn cứ kháng nghị thì phải có tình tiết mới làm thay đổi cơ bản nội dung của vụ án cũng chưa phù hợp với quy định của pháp luật hiện hành. Vì theo quy định của BLTTHS thì nếu phát hiện ra tình tiết mới thì chỉ cần nghi ngờ tình tiết này có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết định đã có HLPL thì người có thẩm quyền đã có thể tiến hành kháng nghị tái thẩm. Trên cơ sở nghiên cứu về lý luận và thực tiễn áp dụng cũng như thông qua việc tham khảo quan điểm của các chuyên gia, nhà nghiên cứu pháp lý về khái niệm tái thẩm chúng tôi xin ma ̣nh da ̣n đưa ra khái niê ̣m riêng của mình về tái thẩ m trong TTHS như sau : Tái thẩm trong tố tụng hình sự là thủ tục tố tụng hình sự trong đó Tòa án có thẩm quyề n xét lại bản án hoặc quyế t đi ̣nh đã có hiệu lực pháp luật bị người có thẩm quyền kháng nghị vì phát hiện tình tiết mới có thể làm thay đổ i cơ bản nội dung của bản án hoặc quyế t đi ̣nh của Tòa án mà Tòa án không biết được khi ra bản án hoặc quyết định đó , nhằ m khắc phục những sai lầm nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án. Những đặc điểm cơ bản của thủ tục tái thẩm Một là, mục đích của thủ tục tái thẩm là nhằm khắc phục, sữa chữa những sai lầm trong bản án, quyết định đã có HLPL, đảm bảo tính hợp pháp của bản án, quyết định đó, tính thống nhất trong hoạt động xét xử.
Những sai lầm này có thể dẫn đến việc kết án oan sai người vô tội, bỏ lọt tội phạm và các vấn đề khác như vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Thủ tục tái thẩ m chỉ xem xét tình tiế t mới đươ ̣c phát hiê ̣n có thể làm thay đổi cơ bản nô ̣i dung của bản án , quyết đinh ̣ đã có hiê ̣u lực bi ̣kháng nghi ̣ mà không tiến hành xét xử la ̣i toàn bộ vu ̣ án như thủ tục xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm. Xem xét tin ̀ h tiế t mới đó có ý nghiã như thế nào trong việc xác 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định sự thật khách quan của vu ̣ án , tình tiết mới này có thể làm thay đổ i cơ bản nội dung vụ án hay không. Qua đó kiể m tra tiń h có căn cứ của b ản án , quyế t đinh ̣ bi ̣kháng nghi ̣.
Tuy nhiên, để đảm bảo sự tôn trọng cần thiết đối với bản án, quyết định của Tòa án, thủ tục tái thẩm được xem xét theo trình tự, thủ tục chặt chẽ do BLTTHS quy định. Hai là, đố i tươ ̣ng của tái thẩ m là các bản án hoặc quyết định đã có HLPL nhưng bi ̣người có thẩm quyền kháng nghi ̣vì phát hiê ̣n những tình tiế t mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án , quyết định. Đây là đặc điểm của thủ tục tái thẩm để khác với thủ tục xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm vì xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm là việc Tòa án có thẩm quyền xét xử toàn bộ nội dung của vụ án để đưa ra phán quyết về tội danh và hình phạt đối với người phạm tội và quyết định những vấn đề khác như trách nhiệm dân sự, xử lý vật chứng.