Chế Định Các Biện Pháp Ngăn Chặn Theo Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích chế định các biện pháp ngăn chặn theo luật tố tụng hình sự việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực

• Tác giả: Nguyễn Trọng Phúc
• Người hướng dẫn: TSKH Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Biện Pháp Ngăn Chặn Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHẾ ĐỊNH CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm các biện pháp ngăn chặn trong luật tố tụng hình sự, phân biệt và phân loại các biện pháp ngăn chặn
• 1.2. Những nguyên tắc áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn
• 1.3. Lịch sử hình thành và phát triển của chế định các biện pháp ngăn chặn trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CHẾ ĐỊNH CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Những quy phạm của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về chế định các biện pháp ngăn chặn
• 2.2. Thực tiễn áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn
• 2.3. Thực tiễn bồi thường thiệt hại cho người bị oan do người có thẩm quyền tố tụng hình sự áp dụng các biện pháp ngăn chặn gây ra
• 3. CHƯƠNG 3: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
• 3.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chế định các biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn hiện nay
• 3.2. Những quan điểm cơ bản về xây dựng pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chế định các biện pháp ngăn chặn
• 3.3. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chế định các biện pháp ngăn chặn trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biện Pháp Ngăn Chặn Trong Tố Tụng Hình Sự

Trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm là vô cùng quan trọng. Các biện pháp ngăn chặn trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam đóng vai trò then chốt, là phương tiện cưỡng chế nhà nước hiệu quả để ngăn chặn tội phạm và bảo đảm giải quyết vụ án đúng pháp luật. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp này cần được thực hiện cẩn trọng, tránh xâm phạm quyền và tự do cá nhân. Chế định này không chỉ là công cụ pháp lý mà còn liên quan đến các yếu tố chính trị, xã hội, kinh tế, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt từ nhà nước, tổ chức và cá nhân. Theo tài liệu gốc, việc áp dụng sai biện pháp ngăn chặn có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan tiến hành tố tụng và lòng tin của nhân dân.

1.1. Khái niệm và bản chất pháp lý của biện pháp ngăn chặn

Khái niệm biện pháp ngăn chặn cần được hiểu một cách khoa học, đầy đủ và toàn diện. Bản chất pháp lý của nó là sự cưỡng chế của nhà nước, nhằm phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm và bảo đảm cho quá trình tố tụng diễn ra suôn sẻ. Biện pháp ngăn chặn không chỉ giới hạn quyền tự do cá nhân mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, người bị hại và những người liên quan đến vụ án. Việc xác định rõ bản chất pháp lý giúp tránh lạm dụng và đảm bảo áp dụng đúng mục đích. Theo đó, cần làm rõ các yếu tố cấu thành như: đối tượng áp dụng, căn cứ áp dụng, chủ thể có quyền áp dụng và mục đích áp dụng.

1.2. Phân loại các loại biện pháp ngăn chặn trong TTHS Việt Nam

Việc phân loại các loại biện pháp ngăn chặn cần dựa trên các tiêu chí rõ ràng, như đối tượng tác động, mức độ cách ly khỏi xã hội và sự phê chuẩn của Viện kiểm sát. Phân loại giúp cơ quan chức năng lựa chọn biện pháp phù hợp với từng trường hợp cụ thể, đảm bảo tính hiệu quả và hạn chế tối đa xâm phạm quyền công dân. Các biện pháp có thể bao gồm: tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, tạm hoãn xuất cảnh. Mỗi biện pháp có đặc điểm và điều kiện áp dụng riêng, cần tuân thủ nghiêm ngặt quy định của pháp luật.

II. Thực Trạng Áp Dụng Biện Pháp Ngăn Chặn Trong Luật Tố Tụng

Thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn trong Tố tụng hình sự Việt Nam còn nhiều bất cập. Tình trạng lạm dụng, áp dụng không đúng quy định vẫn xảy ra, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Việc kiểm soát, giám sát quá trình áp dụng còn chưa chặt chẽ, dẫn đến những sai sót, oan sai. Bên cạnh đó, cơ chế bồi thường thiệt hại cho người bị oan do áp dụng sai biện pháp ngăn chặn còn nhiều hạn chế, chưa đảm bảo quyền lợi chính đáng của người dân. Theo tài liệu gốc, việc áp dụng, thay thế, hủy bỏ biện pháp tạm giam đôi khi chịu sự tác động của các yếu tố tiêu cực, làm giảm uy tín của cơ quan tiến hành tố tụng.

2.1. Những vi phạm thường gặp khi áp dụng biện pháp ngăn chặn

Các vi phạm thường gặp bao gồm: áp dụng không đúng căn cứ, thẩm quyền, thủ tục; kéo dài thời hạn áp dụng quá mức cần thiết; không thông báo kịp thời cho người bị áp dụng và gia đình; không giải thích rõ quyền và nghĩa vụ của người bị áp dụng. Tình trạng "bắt thay cho điều tra" vẫn còn tồn tại, gây bức xúc trong dư luận. Việc lạm dụng biện pháp tạm giam cũng là một vấn đề nhức nhối, cần có giải pháp khắc phục. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

2.2. Đánh giá hiệu quả và hạn chế của các quy định hiện hành

Các quy định hiện hành về biện pháp ngăn chặn còn nhiều điểm chưa rõ ràng, thiếu cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng. Một số quy định còn chồng chéo, mâu thuẫn, tạo kẽ hở cho việc lạm dụng. Cơ chế kiểm soát, giám sát chưa đủ mạnh để ngăn chặn các sai phạm. Việc đánh giá hiệu quả áp dụng còn mang tính hình thức, chưa đi vào thực chất. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả.

2.3. Khó khăn trong việc bồi thường thiệt hại cho người bị oan

Thủ tục bồi thường thiệt hại còn rườm rà, phức tạp, gây khó khăn cho người bị oan. Mức bồi thường còn thấp, chưa tương xứng với thiệt hại thực tế. Cơ chế xác định thiệt hại còn thiếu khách quan, minh bạch. Trách nhiệm bồi thường chưa được quy định rõ ràng, gây khó khăn cho việc thực hiện. Cần đơn giản hóa thủ tục, nâng cao mức bồi thường và hoàn thiện cơ chế xác định thiệt hại để đảm bảo quyền lợi của người bị oan.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Biện Pháp Ngăn Chặn

Để nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp ngăn chặn trong Luật Tố tụng Hình sự, cần có những giải pháp đồng bộ, toàn diện. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, cụ thể. Thứ hai, cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác tố tụng. Thứ ba, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Thứ tư, cần hoàn thiện cơ chế bồi thường thiệt hại cho người bị oan, đảm bảo quyền lợi chính đáng của người dân. Theo tài liệu gốc, việc hoàn thiện chế định biện pháp ngăn chặn là yêu cầu cấp thiết, góp phần xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh.

3.1. Sửa đổi bổ sung các quy định về căn cứ áp dụng

Cần quy định rõ ràng, cụ thể các căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn, tránh tình trạng áp dụng tùy tiện, chủ quan. Cần lượng hóa các yếu tố định tính, đảm bảo tính khách quan, minh bạch. Cần quy định rõ trách nhiệm chứng minh của cơ quan tiến hành tố tụng. Cần bổ sung các quy định về bảo vệ quyền của người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn.

3.2. Nâng cao năng lực của cán bộ tiến hành tố tụng

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác tố tụng. Cần trang bị cho cán bộ những kiến thức pháp luật vững chắc, kỹ năng nghiệp vụ thành thạo và phẩm chất đạo đức trong sáng. Cần có cơ chế kiểm tra, đánh giá năng lực cán bộ thường xuyên, định kỳ. Cần xử lý nghiêm các trường hợp cán bộ vi phạm pháp luật.

3.3. Tăng cường kiểm soát và giám sát việc áp dụng

Cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc áp dụng biện pháp ngăn chặn từ các cơ quan có thẩm quyền. Cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập, đảm bảo tính khách quan, minh bạch. Cần tăng cường vai trò giám sát của Viện kiểm sát, Tòa án và các tổ chức xã hội. Cần xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm pháp luật trong quá trình áp dụng biện pháp ngăn chặn.

IV. Đề Xuất Sửa Đổi Về Thời Hạn Áp Dụng Biện Pháp Ngăn Chặn

Thời hạn áp dụng biện pháp ngăn chặn cần được quy định hợp lý, đảm bảo tính hiệu quả và hạn chế tối đa xâm phạm quyền công dân. Cần phân biệt rõ thời hạn áp dụng cho từng loại biện pháp ngăn chặn, từng giai đoạn tố tụng. Cần quy định rõ cơ chế gia hạn thời hạn áp dụng, đảm bảo tính minh bạch, công khai. Cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ việc gia hạn thời hạn áp dụng, tránh tình trạng kéo dài quá mức cần thiết. Theo tài liệu gốc, việc định lượng thời hạn tạm giam bao nhiêu là cần thiết để hoàn thành hoạt động điều tra là một vấn đề cần được nghiên cứu kỹ lưỡng.

4.1. Quy định cụ thể về thời hạn tạm giữ tạm giam

Cần quy định rõ thời hạn tạm giữ, tạm giam cho từng loại tội phạm, từng giai đoạn tố tụng. Cần quy định rõ cơ chế gia hạn thời hạn tạm giữ, tạm giam, đảm bảo tính minh bạch, công khai. Cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ việc gia hạn thời hạn tạm giữ, tạm giam, tránh tình trạng kéo dài quá mức cần thiết. Cần đảm bảo quyền được bào chữa của người bị tạm giữ, tạm giam.

4.2. Điều chỉnh thời hạn cấm đi khỏi nơi cư trú

Cần quy định rõ thời hạn cấm đi khỏi nơi cư trú, đảm bảo tính hợp lý, phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Cần quy định rõ cơ chế gia hạn thời hạn cấm đi khỏi nơi cư trú, đảm bảo tính minh bạch, công khai. Cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ việc gia hạn thời hạn cấm đi khỏi nơi cư trú, tránh tình trạng kéo dài quá mức cần thiết. Cần đảm bảo quyền được đi lại, sinh hoạt bình thường của người bị cấm đi khỏi nơi cư trú.

V. Nghiên Cứu Về Thẩm Quyền Áp Dụng Biện Pháp Ngăn Chặn Hiện Nay

Thẩm quyền áp dụng biện pháp ngăn chặn cần được quy định rõ ràng, cụ thể, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ. Cần phân định rõ thẩm quyền giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, tránh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn. Cần quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn. Cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện thẩm quyền, đảm bảo tính đúng đắn, hợp pháp. Theo tài liệu gốc, việc tiếp thu thẩm quyền áp dụng biện pháp tạm giam tại phiên tòa là một vấn đề cần được xem xét.

5.1. Phân định rõ thẩm quyền giữa các cơ quan tố tụng

Cần phân định rõ thẩm quyền giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn. Cần quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan trong việc kiểm tra, giám sát việc áp dụng biện pháp ngăn chặn. Cần có cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan để đảm bảo tính hiệu quả của công tác tố tụng.

5.2. Quy định trách nhiệm của người có thẩm quyền

Cần quy định rõ trách nhiệm của người có thẩm quyền trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn. Cần quy định rõ các trường hợp người có thẩm quyền phải chịu trách nhiệm khi áp dụng sai biện pháp ngăn chặn. Cần có cơ chế xử lý nghiêm các trường hợp người có thẩm quyền vi phạm pháp luật trong quá trình áp dụng biện pháp ngăn chặn.

VI. Kết Luận Về Hoàn Thiện Biện Pháp Ngăn Chặn Trong TTHS

Việc hoàn thiện chế định biện pháp ngăn chặn trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và người dân trong việc xây dựng, thực thi pháp luật. Cần thường xuyên rà soát, đánh giá hiệu quả của các quy định pháp luật, kịp thời sửa đổi, bổ sung những bất cập, hạn chế. Cần nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân, giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình tố tụng. Theo tài liệu gốc, việc tiếp tục nghiên cứu sâu sắc hơn nữa những vấn đề lý luận và thực tiễn đối với chế định biện pháp ngăn chặn là vấn đề cần thiết mang tính thời sự.

6.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người

Việc áp dụng biện pháp ngăn chặn cần đảm bảo tôn trọng quyền con người, quyền công dân. Cần hạn chế tối đa việc xâm phạm quyền tự do cá nhân, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm. Cần đảm bảo quyền được bào chữa, quyền được khiếu nại, tố cáo của người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn. Cần có cơ chế giám sát chặt chẽ việc thực hiện các quyền này.

6.2. Hướng tới một hệ thống pháp luật công bằng minh bạch

Việc hoàn thiện chế định biện pháp ngăn chặn cần hướng tới xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng, minh bạch, hiệu quả. Cần đảm bảo mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, không ai bị phân biệt đối xử. Cần đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quá trình tố tụng. Cần có cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo nhanh chóng, hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học được biên tập và mô tả là luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Chế định các biện pháp ngăn chặn theo luật tố tụng hình sự Việt Nam", chuyên ngành Luật hình sự (mã số: 62 38 40 01), do nghiên cứu sinh Nguyễn Trọng Phúc thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TSKH. Lê Văn Cảm và TS. Trần Quang Tiệp, bảo vệ tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2010.

Về tính cấp thiết, luận án được thực hiện trong bối cảnh Đảng và Nhà nước Việt Nam đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị. Trong tố tụng hình sự, các biện pháp ngăn chặn là phương tiện cưỡng chế nhà nước hiệu quả nhằm phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm và bảo đảm giải quyết vụ án đúng pháp luật. Tuy nhiên, việc áp dụng chế định này trực tiếp hạn chế quyền và tự do cá nhân được Hiến pháp ghi nhận. Thực tiễn áp dụng còn bộc lộ nhiều vi phạm nghiêm trọng như lạm dụng bắt khẩn cấp, tạm giam quá hạn, tư tưởng "bắt thay cho điều tra", dùng nhục hình, và tình trạng áp dụng, thay thế, hủy bỏ tạm giam chịu sự tác động tiêu cực. Đáng chú ý, trung bình hàng năm có gần một trăm người bị oan do người có thẩm quyền tố tụng gây ra, gây tổn hại nặng nề cho cá nhân, gia đình người bị oan, làm phát sinh chi phí bồi thường và làm suy giảm uy tín của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam chưa làm sáng tỏ toàn diện khái niệm, bản chất pháp lý, căn cứ áp dụng, tiêu chí phân loại và nguyên tắc áp dụng, thay thế, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 vẫn chưa có định nghĩa pháp lý về biện pháp ngăn chặn; các quy phạm thuộc chế định này còn tản mát ở nhiều chương khác nhau; các quy định về bắt bị can, bị cáo để tạm giam, tạm giữ, cấm đi khỏi nơi cư trú (các điều 80, 86, 91) đều không có căn cứ áp dụng cụ thể; căn cứ khởi tố bị can (Điều 126) thiếu rõ ràng về định tính và định lượng; quy định về bắt giữ trong Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý mâu thuẫn với quy định về bắt và tạm giữ trong Bộ luật Tố tụng hình sự; Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH ngày 17/3/2003 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về bồi thường thiệt hại cho người bị oan còn tồn tại nhiều bất cập.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cụ thể của chế định các biện pháp ngăn chặn, khảo sát thực tiễn áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp này và thực tiễn bồi thường thiệt hại cho người bị oan, từ đó xác định nguyên nhân của các hạn chế và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định hai nhóm nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Về mặt lý luận:

• 1. Xây dựng khái niệm khoa học về biện pháp ngăn chặn bảo đảm tính khoa học, logic, chính xác, thể hiện rõ bản chất pháp lý; xác định các tiêu chí, căn cứ phân loại, phân biệt và ý nghĩa của chúng.
• 2. Phân tích các nguyên tắc áp dụng, thay thế, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn.
• 3. Hệ thống hóa sự hình thành và phát triển của chế định từ thời kỳ phong kiến đến thời điểm nghiên cứu để kế thừa các giá trị lập pháp tiến bộ.

2. Về mặt thực tiễn:

• 1. Nghiên cứu, đánh giá các quy phạm về biện pháp ngăn chặn theo bốn tiêu chí (đối tượng, căn cứ, thẩm quyền, thủ tục), quy phạm bắt tạm giữ để dẫn độ và quy định bồi thường cho người bị oan theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH.
• 2. Khảo sát, đánh giá thực tiễn áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn và việc bồi thường oan sai, chỉ ra những hạn chế và nguyên nhân.
• 3. Đề xuất sự cần thiết, quan điểm và phương hướng hoàn thiện chế định các biện pháp ngăn chặn nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chế định các biện pháp ngăn chặn theo luật tố tụng hình sự Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Phạm vi nội dung và không gian: Luận án nghiên cứu các vấn đề lý luận (khái niệm, bản chất pháp lý, căn cứ, chủ thể, đối tượng, mục đích, phân loại, nguyên tắc); phân tích các quy phạm trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, các Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý mà Việt Nam đã ký kết, Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH; khảo sát thực tiễn áp dụng trên phạm vi toàn quốc dựa trên báo cáo của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương và thực tiễn tại tỉnh Thừa Thiên - Huế.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực tiễn áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn trong 11 năm liên tục (1998 - 2008), chia làm hai giai đoạn 1988 - 2002 (áp dụng theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988) và 2003 - 2008 (áp dụng theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003). Đánh giá thực tiễn bồi thường thiệt hại cho người bị oan theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH trong 4 năm (2003 - 2006).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được tác giả phân nhóm theo nguồn nghiên cứu quốc tế và trong nước:

Ở nước ngoài, tác giả khảo sát các công trình tại Liên Xô trước đây và Liên bang Nga:

• Nhóm nghiên cứu về biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự gồm: M. Trenlnôv (1954), M. Strôgôvich (1958), P. Jakimop (1961), I. Karpes (1961), A. Philiusencô (1974), E. Kliukôp (1974), Z. Kovriga (1975), N. Ogursov (1976), P. Đavưđôp (1976), G. Capkicôv (1978), V. Kornukov (1978), I. Pêtrukhin (1985).
• Nhóm nghiên cứu chuyên sâu về các biện pháp ngăn chặn gồm: P. Đavưđôp (1953), Iu. Livsix (1964), Z. Enhikeev (1982), I.K Trunova (2003). Các công trình này đã làm sáng tỏ khái niệm, căn cứ, thẩm quyền, mục đích, ý nghĩa và bản chất cưỡng chế mang tính phòng ngừa của biện pháp ngăn chặn, song còn bỏ ngỏ nguyên tắc áp dụng, thay thế, hủy bỏ và căn cứ phân loại toàn diện.

Ở trong nước, các công trình được phân chia thành:

• Nhóm nghiên cứu chung và nâng cao hiệu quả áp dụng: TS. Nguyễn Vạn Nguyên (1995), Nguyễn Minh Ngọc (2003), TS. Trần Quang Tiệp (2005), Lại Văn Trình (2006).
• Nhóm nghiên cứu toàn diện hoặc từng biện pháp cụ thể: ThS. Nguyễn Mai Bộ (1998, 2003), Đinh Văn Quế (1999), Bùi Kiên Điện (1999), TS. Nguyễn Duy Thuân (1999), Đặng Xuân Đào (2001), TS. Trịnh Văn Thanh (2001), ThS. Nguyễn Trọng Phúc (2002), Nguyễn Văn Oanh (2003), Đinh Hữu Tời (2003), Mai Bộ và Hoàng Ngọc Thành (2003), Tạ Tấn Phong (2003), TS. Trần Quang Tiệp (2006), Phan Hữu Kỳ và Phạm Quang Mỹ.
• Các giáo trình và bình luận khoa học: Giáo trình của Đại học Quốc gia Hà Nội (2001, do TS. Nguyễn Ngọc Chí chủ biên), Giáo trình của Học viện Cảnh sát nhân dân / Đại học Công an nhân dân (2003 do GS.TS Đỗ Ngọc Quang chủ biên; 2006 do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên), Giáo trình của Đại học Luật Hà Nội (2007), Giáo trình của Trường Đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm sát (2007 do TS. Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự (2007 do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên).
• Ở cấp độ luận án tiến sĩ gần nhất, luận án năm 2003 của Nguyễn Văn Điệp chỉ nghiên cứu ba biện pháp tác động lên thể chất là bắt, tạm giữ, tạm giam.

Về khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trước đây mới tiếp cận từng biện pháp đơn lẻ hoặc phạm vi một chương giáo trình; chưa nghiên cứu quy phạm bắt tạm giữ để dẫn độ trong các Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý; chưa nghiên cứu quy định và thực tiễn bồi thường thiệt hại cho người bị oan theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH; chưa đưa ra định nghĩa biện pháp ngăn chặn chứa đựng đầy đủ 5 tiêu chí; chưa phân loại theo 3 căn cứ mới; chưa đánh giá thực tiễn liên tục 11 năm (1998 - 2008) theo cả hai bộ luật tố tụng hình sự và chưa bám sát các định hướng cải cách tư pháp của Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận là quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách của Nhà nước về phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm trong thời kỳ cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Luận án cũng kế thừa tri thức từ các chuyên ngành khoa học pháp lý liên quan như triết học, lịch sử nhà nước và pháp luật, lý luận về nhà nước và pháp luật, xã hội học pháp luật, luật hình sự và luật tố tụng hình sự.

Khung phân tích lý thuyết của tác giả tập trung vào các khái niệm và cấu trúc cốt lõi:

• Khái niệm "ngăn chặn" và "biện pháp" theo ngữ nghĩa học để đi đến bản chất của biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự là cách thức chặn lại, làm hạn chế khả năng gây tác hại của tội phạm.
• Bản chất pháp lý: Được xác định là biện pháp cưỡng chế nhà nước mang tính phòng ngừa, chịu sự điều chỉnh của phương pháp "quyền uy", tác động lên thể chất hoặc tâm lý của đối tượng, hoàn toàn phân biệt với hình phạt và không phải là giai đoạn bắt đầu thực thi trách nhiệm hình sự.
• Căn cứ áp dụng: Được phân tích thành hai nhóm tài liệu thực tế: nhóm tài liệu dự báo khả năng thực hiện hành vi bất lợi (trốn tránh, cản trở xác định sự thật, tiếp tục phạm tội) và nhóm chứng cứ khẳng định người đó đã thực hiện hành vi phạm tội.

Phương pháp nghiên cứu thực tế: Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng, trong đó phương pháp phân tích, thống kê và so sánh giữ vai trò chủ đạo:

• Phương pháp lịch sử: Sử dụng để hệ thống hóa sự hình thành và phát triển của các quy phạm biện pháp ngăn chặn qua các giai đoạn lập pháp tại Việt Nam từ thời kỳ phong kiến đến thời điểm nghiên cứu.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Dùng để mổ xẻ các quan điểm học thuật, chuẩn hóa các khái niệm, phân tích nội dung các quy phạm trong văn bản luật và các bất cập nội tại.
• Phương pháp so sánh: Dùng để đối chiếu các quan điểm học thuật trong và ngoài nước; phân biệt biện pháp ngăn chặn với các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự khác; so sánh quy định giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 và năm 2003; so sánh luật trong nước với các Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý.
• Phương pháp thống kê: Khảo sát, phân tích các bảng số liệu, tổng hợp dữ liệu thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn trong 11 năm và bồi thường oan sai trong 4 năm.

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án gồm:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp năm 1992; Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 và năm 2003; Bộ luật Hình sự năm 1999; Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH ngày 17/3/2003; các Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý song phương; các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật của các cơ quan tư pháp trung ương.
• Nguồn số liệu thực tiễn: Báo cáo của Viện kiểm sát nhân dân tối cao về "Tổng kết công tác kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù" liên tục từ năm 1998 đến năm 2008; Báo cáo của Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương về kết quả 4 năm triển khai thực hiện Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị; Báo cáo của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Thừa Thiên - Huế về thực hiện Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH; các tài liệu rút ra từ các đề tài nghiên cứu cấp bộ và chuyên đề khoa học do chính tác giả công bố từ năm 2002 đến năm 2008.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung về chế định các biện pháp ngăn chặn trong luật tố tụng hình sự Việt Nam

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý luận về chế định các biện pháp ngăn chặn qua ba nội dung lớn:

Thứ nhất, tác giả phân tích khái niệm biện pháp ngăn chặn dựa trên việc đánh giá ưu điểm và hạn chế của các định nghĩa trong và ngoài nước (Z. Enhikeev, P. Đavưđôp, Iu. Livsic, M. Strogovich, I. Karpes, Từ điển Luật học, Trịnh Văn Thanh, Nguyễn Văn Điệp, Nguyễn Vạn Nguyên, Phan Hữu Kỳ và Phạm Quang Mỹ). Tác giả bác bỏ các quan điểm đồng nhất biện pháp ngăn chặn với hình phạt hoặc coi biện pháp ngăn chặn là sự bắt đầu thi hành trách nhiệm hình sự. Tác giả đưa ra định nghĩa khoa học: Biện pháp ngăn chặn là biện pháp cưỡng chế nhà nước mang tính phòng ngừa do người có quyền hạn được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự áp dụng đối với bị can, bị cáo, người liên quan đến tội phạm chưa bị khởi tố, khi có căn cứ áp dụng nhằm ngăn chặn tội phạm, bảo đảm cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự.

Tác giả làm rõ năm tiêu chí cấu thành biện pháp ngăn chặn: bản chất pháp lý (cưỡng chế mang tính phòng ngừa); căn cứ áp dụng (nhóm tài liệu dự báo hành vi bất lợi và nhóm tài liệu chứng minh tội phạm); chủ thể có quyền áp dụng (người có thẩm quyền trong cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan được giao một số hoạt động điều tra và công dân khi bắt quả tang); đối tượng bị áp dụng (người liên quan đến tội phạm chưa bị khởi tố, bị can, bị cáo); mục đích áp dụng (ngăn chặn tội phạm, bảo đảm tiến độ tố tụng và thi hành án). Tác giả đồng thời phân tích bản chất biện pháp giám sát người chưa thành niên phạm tội (Điều 304 Bộ luật Tố tụng hình sự) và khẳng định đây là một biện pháp ngăn chặn độc lập.

Bên cạnh đó, tác giả lập luận phân biệt biện pháp ngăn chặn với các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự khác qua bảng đối chiếu các đặc điểm:

Tiêu chí phân biệt	Các biện pháp ngăn chặn	Các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự khác
Nội dung cưỡng chế	Hạn chế quyền và tự do cá nhân (cách ly khỏi cộng đồng hoặc ràng buộc tâm lý, tài sản); tại một thời điểm chỉ áp dụng một biện pháp đối với một người.	Tác động thu giữ chứng cứ hoặc duy trì trật tự tố tụng; không áp dụng nguyên tắc chỉ áp dụng một biện pháp duy nhất tại một thời điểm.
Đối tượng áp dụng	Giới hạn trong 3 diện đối tượng: người liên quan tội phạm chưa bị khởi tố, bị can, bị cáo.	Rộng hơn: bị can, bị cáo, người làm chứng, người bị hại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan, người vi phạm trật tự phiên tòa.
Mục đích áp dụng	Kịp thời ngăn chặn tội phạm; bảo đảm cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.	Thu thập, bảo quản chứng cứ hoặc bảo đảm trật tự phiên tòa, hỗ trợ mục đích giải quyết vụ án.
Số lượng và tính hệ thống	Gồm 7 biện pháp tạo thành một hệ thống thống nhất tại Chương VI và Điều 304.	Gồm nhiều biện pháp độc lập, không tạo thành hệ thống riêng (khám xét, kê biên, áp giải, dẫn giải...).

Về phân loại, luận án thiết lập ba căn cứ:

• Theo đối tượng tác động: Nhóm tác động lên thể chất (bắt, tạm giữ, tạm giam) và nhóm tác động lên tâm lý, tài sản (cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm, giám sát người chưa thành niên).
• Theo sự cách ly đối tượng ra khỏi cộng đồng: Nhóm cách ly khỏi cộng đồng (tạm giữ, tạm giam) và nhóm không cách ly khỏi cộng đồng (các biện pháp còn lại).
• Theo sự phê chuẩn của Viện kiểm sát: Nhóm áp dụng phải có phê chuẩn của Viện kiểm sát và nhóm áp dụng không phải có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát.

Thứ hai, tác giả luận giải ba nguyên tắc áp dụng, thay thế, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn: nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa; nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền cơ bản của công dân; nguyên tắc quán triệt phương châm "không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội".

Thứ ba, tác giả khái quát lịch sử hình thành và phát triển của chế định trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam qua các thời kỳ: thời kỳ phong kiến (Bộ luật Hồng Đức, Bộ luật Gia Long); thời kỳ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến trước năm 1988 (Sắc lệnh số 13-SL năm 1946, Thông tư số 121/VKS-P1 năm 1972...); thời kỳ thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, rút ra các giá trị tiến bộ và nhân đạo cần kế thừa.

Chương 2: Những quy phạm pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về chế định các biện pháp ngăn chặn và thực tiễn áp dụng

Chương này chia làm ba nội dung phân tích thực định và đánh giá thực tiễn:

Nội dung 2.1 phân tích các quy phạm hiện hành trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 theo bốn tiêu chí thống nhất (đối tượng, căn cứ, thẩm quyền, thủ tục) đối với từng biện pháp: bắt (gồm bắt người trong trường hợp khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã, bắt bị can, bị cáo để tạm giam), tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm, và giám sát người chưa thành niên phạm tội. Tác giả đồng thời phân tích các quy định về bắt, tạm giữ để dẫn độ trong các Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý. Qua đó, tác giả phát hiện nhiều lỗ hổng lập pháp:

• Quy phạm về bắt bị can, bị cáo để tạm giam (Điều 80), tạm giữ (Điều 86) và cấm đi khỏi nơi cư trú (Điều 91) đều không có quy định về căn cứ áp dụng cụ thể.
• Quy định căn cứ khởi tố bị can tại Điều 126 không rõ ràng về định lượng và định tính, ảnh hưởng trực tiếp đến tính có căn cứ khi ra quyết định áp dụng các biện pháp ngăn chặn.
• Các quy phạm biện pháp ngăn chặn chưa được tập trung trọn vẹn tại Chương VI mà nằm rải rác ở các chương khác (như Điều 304 về giám sát người chưa thành niên thuộc Chương XXXII).
• Quy định về bắt giữ người trong Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý có sự không tương thích với khái niệm bắt và tạm giữ theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.

Nội dung 2.2 đánh giá thực tiễn áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn trong 11 năm (1998 - 2008) thông qua các báo cáo thực tế của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và địa phương:

• So sánh thực tiễn áp dụng giữa giai đoạn 1988 - 2002 (theo Bộ luật năm 1988) và giai đoạn 2003 - 2008 (theo Bộ luật năm 2003).
• Chỉ ra các tồn tại nổi cộm: tình trạng lạm dụng bắt khẩn cấp; tư tưởng xem việc bắt giữ là phương tiện thay thế cho hoạt động thu thập chứng cứ ("bắt thay cho điều tra"); lạm dụng tạm giam đối với các vụ án không thật sự cần thiết; tình trạng tạm giam quá hạn; bức cung, nhục hình gây chết người; và tỷ lệ áp dụng các biện pháp ngăn chặn không tước tự do (cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản) còn rất thấp, kém hiệu quả do thiếu cơ chế hướng dẫn thi hành chặt chẽ.

Nội dung 2.3 phân tích thực tiễn bồi thường thiệt hại cho người bị oan do người có thẩm quyền tố tụng gây ra theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH trong 4 năm (2003 - 2006):

• Phản ánh số liệu trung bình hàng năm có gần một trăm người bị oan sai trong quá trình áp dụng các biện pháp cưỡng chế, ngăn chặn.
• Phân tích những vướng mắc của Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH: diện đối tượng được bồi thường còn hẹp; trách nhiệm bồi thường của cơ quan có thẩm quyền chưa rõ ràng; quy định về nghĩa vụ bồi hoàn giữa những người tiến hành tố tụng cùng có lỗi chưa bảo đảm tính công bằng; thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại còn nhiều bất cập gây khó khăn cho việc phục hồi quyền lợi cho người bị oan.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện chế định các biện pháp ngăn chặn nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng

Chương này gồm ba nhóm vấn đề nhằm hoàn thiện chế định:

Nội dung 3.1 xác định sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp ngăn chặn xuất phát từ yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thực hiện chiến lược cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW, khắc phục các bất cập lý luận và giải quyết tình trạng vi phạm quyền công dân, oan sai trong thực tiễn.

Nội dung 3.2 đề xuất các quan điểm chỉ đạo trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật:

• Thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, chính sách của Đảng về cải cách tư pháp và bảo vệ quyền con người.
• Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và logic nội tại của hệ thống pháp luật hình sự và tố tụng hình sự.
• Bảo đảm tính khả thi và nguyên tắc "tiết kiệm", hạn chế tối đa việc áp dụng các biện pháp cách ly thể chất khi không cần thiết.
• Kế thừa các giá trị lập pháp truyền thống của dân tộc và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm lập pháp tiến bộ của các nước.

Nội dung 3.3 đưa ra các giải pháp cụ thể:

• Hoàn thiện lập pháp: Bổ sung định nghĩa pháp lý hoàn chỉnh về biện pháp ngăn chặn vào Điều 79 Bộ luật Tố tụng hình sự; luật hóa các căn cứ áp dụng cụ thể cho từng biện pháp bắt bị can, bị cáo để tạm giam (Điều 80), tạm giữ (Điều 86), cấm đi khỏi nơi cư trú (Điều 91); chuẩn hóa định tính và định lượng cho căn cứ khởi tố bị can (Điều 126); tập hợp các quy phạm về biện pháp ngăn chặn vào chung một chương; sửa đổi, bổ sung quy định về bắt giữ dẫn độ trong Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý để bảo đảm tính tương thích.
• Hoàn thiện cơ chế thi hành và bồi thường: Quy định rõ cơ chế kiểm sát và căn cứ nhằm khắc phục tình trạng lạm dụng bắt khẩn cấp và tạm giam; định lượng hợp lý thời hạn tạm giam theo từng loại tội phạm; mở rộng và tạo điều kiện thuận lợi áp dụng các biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản; sửa đổi Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH để mở rộng diện đối tượng được bồi thường, phân định rõ trách nhiệm bồi hoàn công bằng giữa những người tiến hành tố tụng có lỗi; tiếp thu thẩm quyền áp dụng biện pháp tạm giam tại phiên tòa của Tòa án.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định sáu điểm mới về mặt khoa học:

1. Luận án phân tích ưu điểm và hạn chế của các khái niệm khoa học trong và ngoài nước, từ đó xây dựng định nghĩa khoa học về biện pháp ngăn chặn dựa trên 5 tiêu chí: bản chất pháp lý, căn cứ áp dụng, thẩm quyền áp dụng, đối tượng bị áp dụng, mục đích và phạm vi áp dụng; lập luận khẳng định bản chất pháp lý của biện pháp ngăn chặn có tính cưỡng chế nhà nước và tính phòng ngừa.
2. Luận án phân loại các biện pháp ngăn chặn theo ba căn cứ (đối tượng tác động; việc cách ly ra khỏi cộng đồng; sự phê chuẩn của Viện kiểm sát) và chỉ ra ý nghĩa lý luận, thực tiễn của việc phân loại.
3. Luận án phân tích ba nguyên tắc áp dụng, thay thế, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn nhằm quán triệt phương châm "không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội".
4. Luận án phân tích nội dung từng biện pháp ngăn chặn cụ thể theo các tiêu chí thống nhất (đối tượng, căn cứ, thẩm quyền, thủ tục thực hiện), làm rõ các trường hợp thay thế, hủy bỏ; phát hiện các thiếu sót lập pháp (Điều 80, 86, 91 thiếu căn cứ áp dụng; Điều 126 thiếu định lượng, định tính; mâu thuẫn trong bắt giữ dẫn độ) và chỉ ra các điểm bất cập của Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH.
5. Luận án khảo sát, đánh giá toàn diện thực tiễn áp dụng, thay thế, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn qua 11 năm (1998 - 2008) theo hai giai đoạn tương ứng với hai bộ luật tố tụng hình sự, đồng thời đánh giá thực tiễn 4 năm (2003 - 2006) thực hiện bồi thường oan sai theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH, xác định các hạn chế và nguyên nhân tồn tại.
6. Luận án xác lập sự cần thiết, quan điểm chỉ đạo và đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện hoàn thiện chế định biện pháp ngăn chặn trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp.

Về mặt kiến nghị, luận án đề xuất sửa đổi cụ thể Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (bổ sung căn cứ áp dụng cho các Điều 80, 86, 91; bổ sung định nghĩa Điều 79; chuẩn hóa Điều 126), sửa đổi cơ chế bồi thường oan sai theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH, và thiết lập cơ chế kiểm soát bắt khẩn cấp, tạm giam, nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp thay thế tại cộng đồng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án chỉ giới hạn phạm vi khảo sát thực tiễn áp dụng các biện pháp ngăn chặn theo số liệu báo cáo của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong khoảng thời gian từ năm 1998 đến năm 2008, và số liệu bồi thường oan sai theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH trong giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2006. Về mặt không gian địa phương, các khảo sát chuyên sâu chỉ tập trung vào địa bàn tỉnh Thừa Thiên - Huế. Bên cạnh đó, luận án được hoàn thành vào năm 2010 nên các phân tích thực định chỉ dừng lại ở khuôn khổ Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án mở ra nhu cầu tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật khi có các đạo luật mới thay thế; nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế kiểm soát tư pháp độc lập của Tòa án đối với các lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam của Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát; nghiên cứu cơ chế bảo đảm quyền bào chữa của người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn; và hoàn thiện các quy định về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong các giai đoạn cải cách tư pháp tiếp theo.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị đối với các đối tượng cụ thể:

• Đối với cơ quan lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự, đặc biệt là việc xây dựng định nghĩa pháp lý tại Điều 79, luật hóa căn cứ áp dụng tại các Điều 80, 86, 91, và hoàn thiện các quy định về tương trợ tư pháp hình sự cũng như pháp luật bồi thường nhà nước.
• Đối với cơ quan tiến hành tố tụng và cán bộ thực tiễn (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán): Cung cấp các tiêu chí thống nhất để đánh giá tính có căn cứ khi áp dụng, thay thế, hủy bỏ từng biện pháp; quán triệt nguyên tắc "tiết kiệm", giúp hạn chế tình trạng lạm dụng bắt khẩn cấp, giảm tỷ lệ tạm giam không cần thiết và phòng ngừa oan sai.
• Đối với các cơ sở đào tạo luật học và người nghiên cứu: Là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu phục vụ giảng viên, học viên cao học, sinh viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự, đặc biệt là hệ thống lý luận ở Chương 1 và phương pháp khảo sát thực tiễn 11 năm ở Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

Khái niệm khoa học về biện pháp ngăn chặn được luận án xác định như thế nào?
Luận án xác định: Biện pháp ngăn chặn là biện pháp cưỡng chế nhà nước mang tính phòng ngừa do người có quyền hạn được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự áp dụng đối với bị can, bị cáo, người liên quan đến tội phạm chưa bị khởi tố, khi có căn cứ áp dụng nhằm ngăn chặn tội phạm, bảo đảm cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự.

Luận án phân loại các biện pháp ngăn chặn dựa trên những căn cứ nào?
Luận án đưa ra ba căn cứ phân loại:

1. Căn cứ vào đối tượng tác động (tác động lên thể chất hoặc tác động lên tâm lý, tài sản).
2. Căn cứ vào việc cách ly đối tượng ra khỏi cộng đồng (nhóm cách ly khỏi cộng đồng và nhóm không cách ly khỏi cộng đồng).
3. Căn cứ vào sự phê chuẩn của Viện kiểm sát (nhóm bắt buộc phải có phê chuẩn và nhóm không phải có phê chuẩn).

Luận án phát hiện những bất cập cụ thể nào trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003?
Luận án chỉ rõ: Bộ luật năm 2003 chưa có định nghĩa pháp lý về biện pháp ngăn chặn; các quy định về căn cứ áp dụng đối với bắt bị can, bị cáo để tạm giam (Điều 80), tạm giữ (Điều 86), cấm đi khỏi nơi cư trú (Điều 91) đều bị bỏ trống; căn cứ khởi tố bị can (Điều 126) thiếu định lượng và định tính; quy phạm nằm rải rác ngoài Chương VI (như Điều 304); và quy định bắt giữ dẫn độ trong các Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý mâu thuẫn với quy định về bắt, tạm giữ trong nước.

Thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn giai đoạn 1998 - 2008 và bồi thường oan sai giai đoạn 2003 - 2006 có những hạn chế gì nổi bật?
Thực tiễn giai đoạn này tồn tại tình trạng lạm dụng bắt khẩn cấp; tư tưởng "bắt thay cho điều tra"; lạm dụng tạm giam và tạm giam quá hạn; xảy ra các vụ bức cung, nhục hình gây chết người; tỷ lệ áp dụng các biện pháp không giam giữ rất thấp. Về oan sai, trung bình mỗi năm có gần một trăm người bị oan; việc bồi thường theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH gặp vướng mắc do diện đối tượng hẹp, trách nhiệm cơ quan tố tụng chưa rõ ràng, thiếu công bằng trong quy định bồi hoàn và thời hiệu yêu cầu bồi thường bất cập.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Trọng Phúc là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về chế định các biện pháp ngăn chặn trong luật tố tụng hình sự Việt Nam trên cả bình diện lý luận và thực tiễn. Tác giả đã chuẩn hóa khái niệm biện pháp ngăn chặn theo 5 tiêu chí, phân loại theo 3 căn cứ, chỉ ra các lỗ hổng lập pháp của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và bất cập của Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH. Thông qua việc phân tích dữ liệu thực tiễn 11 năm áp dụng biện pháp ngăn chặn và 4 năm bồi thường oan sai, luận án đã cung cấp hệ thống luận cứ khoa học xác đáng, đề xuất các phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, hạn chế oan sai và đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHẾ ĐỊNH CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ, PHÂN BIỆT VÀ PHÂN LOẠI CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN Để thực hiện nhiệm vụ chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, kịp thời và xử lý nghiêm minh mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, BLTTHS cho phép cơ quan THTT áp dụng nhiều biện pháp, trong đó có các biện pháp cưỡng chế TTHS. Các biện pháp cưỡng chế ấy được hầu hết các giáo trình luật TTHS Việt Nam chia ra làm ba nhóm, như sau: a) Nhóm thứ nhất, các BPNC, gồm: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lãnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm; b) Nhóm thứ hai, các biện pháp thu thập chứng cứ, gồm: khám xét người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm; xem xét dấu vết trên thân thể; thu giữ thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm; tạm giữ đồ vật là vật chứng, tài liệu có liên quan trực tiếp đến vụ án; c) Nhóm thứ ba, các biện pháp bảo đảm cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, gồm: kê biên tài sản; áp giải bị can, bị cáo, dẫn giải người làm chứng; tạm đình chỉ chức vụ của bị can; những biện pháp kỷ luật người vi phạm trật tự phiên tòa. Trong ba nhóm biện pháp cưỡng chế TTHS nói trên, thì các BPNC thuộc nhóm thứ nhất chiếm vị trí trung tâm và vai trò quan trọng hơn cả.

Bởi vì nhiều lẽ: thứ nhất, nó có khả năng ngăn chặn việc thực hiện tội phạm, việc bỏ trốn, tiêu hủy chứng cứ, ngăn ngừa phạm tội mới và bảo đảm cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án nhằm góp phần hạn chế tội phạm và các vi phạm pháp luật khác; thứ hai, việc áp dụng các BPNC làm hạn chế một 18 z số quyền và tự do cá nhân được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật và có mức độ hạn chế nghiêm khắc hơn so với các biện pháp khác trong TTHS; thứ ba, nếu việc áp dụng các BPNC đối với người bị oan có thể gây ra hậu quả rất nghiêm trọng không những đối với cá nhân người bị áp dụng mà cả gia đình họ, đồng thời, làm mất uy tín của cả hệ thống cơ quan tư pháp, giảm sút lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Vấn đề tự do cá nhân và bảo đảm các quyền công dân được Hiến pháp năm 1992 ghi nhận, như: a) Công dân có quyền bất khả xâm phạm thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe danh dự, nhân phẩm; b) Không ai bị bắt, nếu không có quyết định của Tòa án, quyết định hoặc phê chuẩn của VKS trừ trường hợp phạm tội quả tang. Việc bắt và giam giữ người phải đúng pháp luật; c) Nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình, xúc phạm danh dự nhân phẩm của công dân, đồng thời, luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm nên thể hiện trong nhiều văn bản trước đây và gần đây nhất là Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng khẳng định: "Tiếp tục thực hiện cải cách tư pháp, xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, quyền con người" [21, tr.