CHÖÔNG 1 ÑAËT VAÁN ÑEÀ §aát ñai laø moät taøi nguyeân thieân nhieân voâ cuøng quí giaù, laø tö lieäu saûn xuaát ñaëc bieät, laø thaønh phaàn quan troïng haøng ñaàu cuûa söï soáng, laø ñòa baøn xaây döïng vaø phaùt trieån daân sinh. Khoa hoïc cuõng nhö thöïc tieãn ñaõ chöùng minh ñöôïc taàm quan troïng cuûa ñaát trong saûn xuaát Noâng-Laâm nghieäp, ñaát vöøa laø ñòa baøn vöøa laø ñoái töôïng chính cuûa quaù trình saûn xuaát Noâng-Laâm nghieäp cuõng nhö vieäc nghieân cöùu cuûa caùc ñeà taøi khoa hoïc. Ngaøy nay nhôø söï phaùt trieån cuûa khoa hoïc maø ñaát khoâng coøn ñöôïc coi laø moät heä vaät cheát maø noù laø moät phöùc heä bieán ñoäng do aûnh höôûng cuûa caùc nhaân toá moâi tröôøng xung quanh (ñòa hình, thöïc vaät, ñaù meï, khí haäu, con ngöôøi…)[1].Trong nhöõng naêm gaàn ñaây ñaõ xuaát hieän nhieàu thieân tai nhö luõ luït, haïn haùn, nhieät ñoä traùi ñaát noùng leân, hieäu öùng nhaø kính…ñaõ laøm cheát raát nhieàu ngöôøi, phaù hoaïi nhaø cöûa, muøa maøng vv…Töø ñoù con ngöôøi môùi baét ñaàu nhaän thöùc ñöôïc vieäc chaët phaù röøng böøa baõi, söû duïng ñaát khoâng ñuùng muïc ñích…laø nguyeân nhaân chính gaây neân nhöõng thieân tai ñoù. VÊn ®Ò moâi tröôøng sinh thaùi laø moät trong nhöõng vaán ñeà thôøi söï noùng hoåi treân theá giôùi.
Nguyeân nhaân chính cuûa moïi quaù trình bieán ñoåi veà moâi tröôøng soáng cuûa con ngöôøi laø caùc hoaït ñoäng kinh teá xaõ hoäi. Chính con ngöôøi ñaõ taïo neân moät cuoäc soáng ñaày ñuû, sung tuùc veà vaät chaát vaø tinh thaàn, vaø cuõng chính con ngöôøi ñaõ taïo ra haøng loaït vaán ñeà nhö caïn kieät taøi nguyeân thieân nhieân, gaây oâ nhieãm nguoàn nöôùc, laøm suy thoaùi chaát löôïng moâi tröôøng soáng. Chính vì theá maø hieän nay vieäc söû duïng hôïp lyù vaø beàn vöõng taøi nguyeân thieân nhieân, cuõng nhö vieäc xaây döïng moät neàn noâng nghieäp beàn vöõng khoâng coøn laø traùch nhieäm cuûa moät quoác gia naøo maø noù laø moät coâng vieäc chung cho taát caû caùc nöôùc treân theá giôùi. Muïc tieâu cuûa vieäc quaûn lyù, QHSDÑ beàn vöõng laø ñònh höôùng cho söï thay ñoåi coâng ngheä vaø toå chöùc thöïc hieän nhaèm ñaûm baûo vieäc thoûa maõn lieân tuïc nhu caàu cuûa con ngöôøi thuoäc caùc theá heä hoâm nay vaø cho caû mai sau.
Söï phaùt trieån beàn vöõng aáy coøn coù caû moät heä quaû voâ cuøng quan troïng ñoù laø baûo veä ñöôïc taøi nguyeân ñaát, nöôùc vaø taøi nguyeân di truyeàn. Ñieàu naøy noùi leân raèng chuùng ta caàn phaûi bieát 1 c caùch quaûn lyù vaø söû duïng taøi nguyeân thieân nhieân moät caùch hôïp lyù vaø beàn vöõng. Coù nhö vaäy chuùng ta khoâng nhöõng khoâng laøm huûy hoaïi moâi tröôøng, maø coøn phuïc hoài laïi ñöôïc nhöõng caûnh quan truyeàn thoáng voán coù cuûa töï nhieân laøm cho cuoäc soáng tinh thaàn cuõng nhö vaät chaát cuûa con ngöôøi ngaøy moät naâng cao. Söû duïng ñaát laøm sao phuø hôïp vôùi quan ñieåm sinh thaùi vaø phaùt trieån beàn vöõng trong cuûa thôøi kú coâng nghieäp hoùa, hieän ñaïi hoùa ñaát nöôùc.
Moät hieän töôïng phoå bieán ôû ñoàng baøo daân toäc Taây nguyeân laø chaët phaù röøng laøm nöông raãy theo phöông thöùc canh taùc du canh du cö. Nhöõng ngöôøi söû duïng ñaát chæ muoán khai thaùc, boùc loät ñaát nhöng hoï chöa töøng nghó ñeán vieäc baûo veä vaø phuïc hoài laïi ñoä phì nhieâu cuûa ñaát. Caùc hoaït ñoäng saûn xuaát nhö vaäy ñaõ laøm maát ñi tính heä thoáng trong vieäc quaûn lyù söû duïng ñaát vaø töø ñoù phaù vôõ theá caân baèng trong töï nhieân. Nhö vaäy ñeå ñaùnh giaù moät moâ hình söû duïng ñaát beàn vöõng laø khoâng phaûi chØ nhaèm vaøo giaù trò lôïi nhuaän kinh teá cao maø cßn caàn phaûi chuù troïng ñeán nhöõng vaán ñeà coát loõi, chaúng haïn nhö söû duïng taøi nguyeân thieân nhieân phaûi beàn vöõng veà maët kinh teá, beàn vöõng veà baûo veä moâi tröôøng, beàn vöõng veà heä sinh thaùi vaø ña daïng sinh hoïc, cuoái cuøng laø beàn vöõng veà maët xaõ hoäi vaø nhaân vaên.
Nöôùc ta laø moät nöôùc coù ngaønh noâng nghieäp chieám tyû leä lao ñoäng cao, nhöng moät ñieàu baát hôïp lyù laø nöôùc ta ñöôïc xeáp vaøo haøng caùc nöôùc thieáu ñaát canh taùc. Ñaây chính laø moät ñieåm maáu choát gaây ra naïn chaët phaù röøng laøm nöông raãy vaø laø moät moái hieåm hoïa cho söï phaùt trieån kinh teá xaõ hoäi vaø moâi tröôøng soáng cuûa con ngöôøi. Chuùng ta bieát raèng saûn xuaát Noâng-Laâm nghieäp laø moät trong nhöõng ngaønh kinh teá muõi nhoïn cuûa nöôùc ta. Saûn xuaát Noâng-Laâm nghieäp goùp phaàn cung caáp löông thöïc thöïc phaåm, nguyeân lieäu hoaït ñoäng cho moät soá ngaønh kinh teá khaùc.
Chuùng ta cuõng bieát raèng daân toäc Vieät Nam töø ngaøn xöa ñeán nay coù moät ñöùc tính voâ cuøng quí baùu ñoù laø ñöùc tính caàn cuø, saùng taïo trong lao ñoäng, ñieàu kieän töï nhieân cuõng khoâng quaù khaéc nghieät nhöng thu nhaäp cuûa ngöôøi daân nöôùc ta thì ñang ôû möùc quaù thaáp vaø ñöôïc xeáp vaøo dieän ngheøo treân theá giôùi. Ñieàu naøy phaûi chaêng laø do chuùng ta chöa phaùt huy heát ñöôïc tieàm naêng saün coù cuûa ñaát ñai hay laø vieäc quaûn lyù vaø söû duïng taøi nguyeân thieân nhieân ñaëc 2 c bieät laø ñaát chöa thaät hôïp lyù ? Ñaây chính laø moät vaán ñeà laøm cho caùc nhaø khoa hoïc phaûi traên trôû, ñau ñaàu. Trong giai ñoaïn hieän nay ñöôïc söï quan taâm cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc ñaõ coù nhöõng chuû tröông ñoåi môùi cô caáu kinh teá, ñaõ coù nhöõng chính saùch veà ñaát ñai hôïp lyù, ña daïng hoùa saûn phaåm, taïo ra thò tröôøng oån ñònh, töøng böôùc caûi thieän ñôøi soáng cuûa ngöôøi daân nhaát laø ôû vuøng saâu, vuøng xa, vuøng ñoàng baøo daân toäc ôû Taây nguyeân. Tröôùc thöïc traïng ñoù, trong giai ñoaïn vöøa qua, nhaø nöôùc ta ñaõ töông ñoái hoaøn thieän coâng taùc QHSDÑ vó moâ, QHSDÑ vi moâ coù söï tham gia cuûa ngöôøi daân böôùc ñaàu ñaõ ñöôïc aùp duïng treân ñòa baøn noâng thoân mieàn nuùi ñöa ra moät soá chuû tröông, chính saùch nhö giao quyeàn söû duïng ñaát laâu daøi cho ngöôøi daân, ñaàu tö voán, kyõ thuaät cho phaùt trieån Noâng-Laâm nghieäp thoâng qua chöông trình döï aùn cuûa nhaø nöôùc.
Theo Ñumanski vaø Smyth, 1993 [5] thì beàn vöõng laø moät khaùi nieäm ñoäng beàn vöõng ôû nôi naøy nhöng coù theå khoâng beàn vöõng ôû nôi khaùc, beàn vöõng taïi thôøi ñieåm naøy nhöng coù theå khoâng beàn vöõng ôû thôøi ñieåm khaùc. Maëc duø tính beàn vöõng khoù xaùc ñònh chính xaùc, nhöng vieäc ñaùnh giaù noù coù theå thöïc hieän döïa vaøo nhöõng bieåu hieän vaø xu höôùng cuûa caùc quaù trình chi phoái chöùc naêng cuûa moät heä thoáng canh taùc nhaát ñònh taïi moät ñòa baøn cuï theå. Chính vì theá maø do ñieàu kieän veà töï nhieân, xaõ hoäi, nguyeän voïng cuûa ngöôøi daân ôû moãi vuøng laø khoâng gioáng nhau, do ñoù coâng taùc QHSDÑ phaûi mang tính ñaëc thuø cuûa moãi vuøng. Coù nhö vaäy thì môùi ñaûm baûo ñöôïc vieäc söû duïng quaûn lyù ñaát ñai moät caùch hôïp lyù, naâng cao ñöôïc hieäu quaû kinh teá vaø an toaøn moâi tröôøng sinh thaùi.
Ñaây cuõng chính laø moät trong nhöõng nhieäm vuï quan troïng trong coâng cuoäc phaùt trieån noâng nghieäp, noâng thoân hieän nay cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc ta. Töø nhöõng yeâu caàu caáp baùch cuûa thöïc tieãn cuõng nhö hieän traïng quaûn lyù söû duïng nguoàn taøi nguyeân thieân nhieân vieäc thöïc hieän ñeà taøi“ Nghieân cöùu cô sôû lyù luaän vaø thöïc tieãn laøm cô sôû ñeà xuaát giaûi phaùp quy hoaïch söû duïng ñaát beàn vöõng taïi xaõ EaH’ding–huyeän CÊöM’gar -tænh Ñaêk Laêk “laø ñuùng höôùng vaø caàn thieát. Töø ñoù laøm neàn taûn cho vieäc xaây döïng phöông phaùp luaän veà QHSDÑ beàn vöõng ôû huyeän CÊöM’gar trong thôøi gian tôùi. TOÅNG QUAN VAÁN ÑEÀ NGHIEÂN CÖÙU Quaù trình phaùt trieån vaø toàn taïi cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi coù lieân quan maät thieát ñeán caùc nguoàn taøi nguyeân thieân nhieân nhö ñaát, nöôùc, khoâng khí, khoaùng saûn, ñoäng thöïc vaät.
Trong ñoù, coù theå noùi raèng ñaát coù vai troø raát lôùn ñoái vôùi saûn xuaát Noâng - Laâm nghieäp noùi rieâng vaø ñoái vôùi caùc ngaønh kinh teá noùi chung. Xaõ hoäi loaøi ngöôøi töø thôøi nguyeân thuûy chuû yeáu soáng baèng caùch haùi quaû chöa bieát saûn xuaát neân chöa quan taâm ñeán ñaát ñai. Toác ñoä taêng daân soá ngaøy caøng cao ñaõ ñöa ñaåy loaøi ngöôøi tôùi vieäc laïm duïng quaù möùc giôùi haïn voán coù cuûa traùi ñaát vaø ñöa traùi ñaát ngaøy caøng gaàn hôn vôùi khaû naêng chòu ñöïng cuoái cuøng. Chuùng ta bieát raèng daân soá theá giôùi taêng leân theo moät toác ñoä choùng maët, chaúng haïn vaøo nhöõng naêm ñaàu theá kyû XVI thì daân soá treân theá giôùi ôû khoaûng 500 trieäu ngöôøi, nhöng ñeán nay thì con soá xaáp xæ laø 6,2 tæ ngöôøi.
Theo Baùo caùo veà phaùt trieån theá giôùi (1993) döï ñoaùn daân soá theá giôùi seõ laø khoaûng 8,3 tæ ngöôøi vaøo naêm 2025[11]. Vôùi toác ñoä taêng daân soá nhö vaäy cho neân vieäc khai thaùc taøi nguyeân thieân nhieân moät caùch oà aït ñaõ laøm cho nguoàn taøi nguyeân thieân nhieân bò caï n kieät nhanh choùng. Tröôùc ñaây, theá giôùi coù khoaûng 17,6 tæ ha röøng, hieän nay chæ coøn khoaûng 4,1 tæ ha röøng. Dieän tích röøng che phuû che phuû chieám 31,7% dieän tích luïc ñòa.
Moãi naêm tính trung bình dieän tích röøng nhieät ñôùi giaûm khoaûn g 11 trieäu ha. Dieän tích röøng troàng haøng naêm ôû caùc nöôùc nhieät ñôùi baèng 1/10 dieän tích röøng bò maát. Rieâng ôû vuøng chaâu AÙ–Thaùi bình döông, trong thôøi gian töø 1976–1980 maát 9.ha röøng, trung bình haøng naêm maát khoaûng 1.800 000 ha röøng, moãi ngaøy trung bình maát 5000 ha röøng. Cuõng trong thôøi gian naøy, chaâu Phi maát 18.
Naïn phaù röøng dieãn ra traàm troïng ôû 56 nöôùc nhieät ñôùi vaø theá giôùi thöù 3. Do naïn phaù röøng dieãn ra traøn lan, vôùi toác ñoä lôùn cho neân hieän nay coù tôùi 875 trieäu ngöôøi phaûi soáng ôû nhöõng vuøng sa maïc hoùa. Sa maïc hoùa ñaõ laøm maát ñi 26 tæ USD giaù trò saûn phaåm moãi naêm. Do xoùi moøn haøng naêm theá giôùi maát ñi 12 tæ taán ñaát, vôùi löôïng maát ñaát nhö vaäy coù theå saûn xuaát ra 50 trieäu 4 c taán löông thöïc.
Haøng ngaøn hoà chöùa nöôùc ôû vuøng nhieät ñôùi ñang bò caïn daàn, tuoåi thoï nhieàu coâng trình thuûy ñieän vuøng nhieät ñôùi bò ruùt ngaén [7].1 Treân theá giôùi. Chuùng ta bieát raèng vieäc quaûn lyù söû duïng vaø phaùt trieån taøi nguyeân thieân nhieân beàn vöõng noùi chung vaø veà ñaát ñai noùi rieâng ñaõ ñöôïc caùc nhaø khoa hoïc trong nöôùc vaø treân theá giôùi quan taâm. Tuøy theo caùch nhìn nhaän veà quaûn lyù vaø söû duïng ñaát sao cho hôïp lyù ñaõ ñöôïc nhieàu taùc giaû khaùc nhau ñeà caäp tôùi ôû nhöõng möùc ñoä roäng heïp khaùc nhau.