mở đầu): đưa ra tình huống, vấn đề hoặc câu hỏi kèm theo hình ảnh,… thuộc lĩnh vực vật lí, gắn với ngữ cảnh của cuộc sống, nhằm giúp HS liên tưởng đến thực tiễn, định hướng cho HS sử dụng năng lực vào giải quyết các vấn đề trong bài học. Hoạt động hình thành kiến thức mới (còn gọi là khám phá): là một chuỗi các hoạt động quan sát, thực hành thí nghiệm, thảo luận, báo cáo,… dựa trên những nhiệm vụ được gợi ý trong SGK. Từ những hoạt động này, HS có thể rút ra được kiến thức trọng tâm của bài học, đồng thời có thể hình thành nên phẩm chất và năng lực phù hợp. 9 Tài liệu tập huấn, bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Vật lí lớp11 * Lưu ý: SCĐ học tập Vật lí được biên soạn như sách chuyên khảo, phục vụ yêu cầu phân hoá sâu, giúp HS tăng cường kiến thức vật lí để giải quyết những vấn đề của thực tiễn, đáp ứng yêu cầu định hướng nghề nghiệp.
Vì vậy trong SCĐ học tập Vật lí không có phần tóm tắt kiến thức trọng tâm (được trực quan hoá bằng biểu tượng ). Hoạt động luyện tập: là những câu hỏi, bài tập nhỏ giúp HS ôn tập kiến thức và rèn luyện kĩ năng vừa học. Hoạt động vận dụng: là những yêu cầu để HS có thể sử dụng những kiến thức, kĩ năng được học để giải quyết một nhiệm vụ liên quan đến thực tiễn cuộc sống. Đưa ra một số ví dụ về tác hại và lợi ích của dao động tắt dần.
Từ đó tìm hiểu và sưu tầm hình ảnh về một số ứng dụng của dao động tắt dần trong cuộc sống. 10 Tài liệu tập huấn, bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Vật lí lớp 11 Hoạt động mở rộng: là phần đọc thêm xuất hiện trong một số bài, cung cấp cho HS những kiến thức và ứng dụng liên quan đến bài học. Máy đo địa chấn Máy đo địa chấn là một thiết bị được dùng để ghi nhận những chuyển động bất thường của mặt đất gây ra bởi sự lan truyền sóng chấn động từ tâm của những trận động đất. Đa phần các máy đo địa chấn thường hoạt động như sau: Một giá treo được gắn chặt vào mặt đất, một vật nặng được treo lơ lửng vào giá và có xu hướng đứng yên trong khi giá treo chuyển động theo mặt đất.
Chuyển động của lớp vỏ Trái Đất trong các trận động đất được đo tương đối với bất kì vật thể nào, không phụ thuộc vào chuyển động của mặt đất. Khi mặt đất rung chuyển, đầu bút trên quả nặng sẽ dao động và vạch lên bản ghi (một cuộn giấy được quay đều). Việc phân tích tín hiệu thu được trên bản ghi cho ta biết thông tin của những sóng địa chấn gây ra bởi những trận động đất. Bài tập: là hệ thống bài luyện tập định tính và định lượng, giúp HS tự kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của mình.
Cho ví dụ về một số ứng dụng của dao động tắt dần trong thực tiễn. Hãy chỉ ra hai trường hợp cộng hưởng có lợi và hai trường hợp cộng hưởng có hại. Trong từng trường hợp hãy chỉ rõ hệ dao động và nguồn gốc gây ra sự cộng hưởng. Máy đo địa chấn được sử dụng để phát hiện và đo đạc những rung động địa chấn được tạo ra bởi sự dịch chuyển của lớp vỏ Trái Đất.
Năng lượng từ các cơn địa chấn có khả năng kích thích con lắc lò xo bên trong máy đo làm đầu bút di chuyển để vẽ lên giấy (Hình 4P. a) Dao động của con lắc lò xo trong máy đo địa chấn khi cơn địa chấn xuất hiện là loại dao động gì? Giải thích. b) Tần số của những cơn địa chấn thường nằm trong khoảng 30 Hz – 40 Hz. Để kết quả ghi nhận là tốt nhất, hệ con lắc lò xo trong máy đo địa chấn cần được thiết kế để có tần số dao động riêng trong khoảng nào? Giải thích.
Những điểm mới về nội dung − Những nội dung được bổ sung, thay đổi so với Chương trình Vật lí 11 hiện hành: + Giảm tải toàn bộ nội dung dòng điện trong các môi trường. + Chuyển phần từ trường, cảm ứng điện từ sang Chương trình Vật lí 12. + Phần quang hình đã được chuyển sang giảng dạy một cách cơ bản ở môn Khoa học tự nhiên cấp THCS. + Chuyển chủ đề “Dao động và Sóng” từ Chương trình Vật lí 12 sang giảng dạy trong hai chương đầu SGK Vật lí 11.
11 Tài liệu tập huấn, bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Vật lí lớp11 − Chương Dao động: Chú trọng khai thác kĩ năng làm việc với đồ thị của HS, kết hợp với các thí nghiệm và những tình huống thực tiễn để giúp HS nêu được các đại lượng vật lí đặc trưng cho dao động điều hoà như: li độ, biên độ, tần số, tần số góc,… cũng như vận tốc, gia tốc và các dạng năng lượng của vật dao động điều hoà. SGK Vật lí 11 cũng chú trọng khai thác những vấn đề thực tiễn để HS đánh giá được tác hại và lợi ích của dao động tắt dần và hiện tượng cộng hưởng. − Chương Sóng: Tích hợp kiến thức của sóng cơ, sóng điện từ. HS được yêu cầu sử dụng mô hình sóng giải thích được một số tính chất đơn giản của âm thanh và ánh sáng.
HS cũng cần thực hiện được các thí nghiệm như: chứng minh sự giao thoa hai sóng kết hợp bằng dụng cụ thực hành sử dụng sóng nước (hoặc sóng ánh sáng), thí nghiệm tạo sóng dừng. Đồng thời ở cuối chương, HS sẽ thực hiện thí nghiệm thực hành đo tần số của sóng âm và tốc độ truyền âm. − Chương Điện trường: HS được tạo điều kiện để thực hiện dự án học tập nhằm tìm hiểu một số ứng dụng của tụ điện trong cuộc sống. − Chương Dòng điện không đổi: HS cần thực hiện thí nghiệm (hoặc dựa vào tài liệu đa phương tiện) để nêu được cường độ dòng điện là đại lượng đặc trưng cho tác dụng mạnh yếu của dòng điện.
Ngoài ra, HS cũng cần phải mô tả được ảnh hưởng của nhiệt độ lên điện trở của đèn sợi đốt, điện trở nhiệt (thermistor). Ở cuối chương, HS sẽ thực hiện thí nghiệm thực hành đo suất điện động và điện trở trong của pin. − Số lượng thí nghiệm khảo sát, thực hành được tăng lên: thí nghiệm đơn giản tạo ra được dao động; thí nghiệm để tạo ra đồ thị độ dịch chuyển – khoảng cách của sóng; thí nghiệm để nêu được mối liên hệ các đại lượng đặc trưng của sóng với các đại lượng đặc trưng cho dao động của phần tử môi trường; thí nghiệm chứng minh sự giao thoa hai sóng kết hợp bằng dụng cụ thực hành sử dụng sóng nước (hoặc sóng ánh sáng); thí nghiệm tạo sóng dừng; thí nghiệm về sự hút (hoặc đẩy) của một điện tích lên một điện tích khác, thí nghiệm để nêu được cường độ dòng điện đặc trưng cho tác dụng mạnh yếu của dòng điện; thí nghiệm thực hành đo tần số sóng âm và tốc độ truyền âm; thí nghiệm thực hành xác định suất điện động và điện trở trong của pin. − SGK Vật lí 11 thiết kế một dự án nghiên cứu cho HS: dự án học tập nhằm tìm hiểu một số ứng dụng của tụ điện trong cuộc sống.
− Ngoài ra, SGK Vật lí 11 chú trọng nhiều đến các kiến thức thực tiễn, giảm tải một số kiến thức hàn lâm và nặng về toán học. Điểm mới về cách trình bày Sách được trình bày có sự kết hợp hài hoà, cân đối giữa kênh chữ và kênh hình, đảm bảo tính khoa học và tính giáo dục cao, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của HS cấp THPT. Cụ thể là: 12 Tài liệu tập huấn, bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Vật lí lớp 11 – Kênh chữ: Câu văn ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu. Kiến thức của bài được trình bày gọn gàng và súc tích, đảm bảo tính khoa học.
– Kênh hình: Hình ảnh minh hoạ thực tế với mục đích cung cấp cho HS các dữ liệu có thực trong đời sống, giúp HS có cơ hội tiếp nhận thông tin một cách chính xác. Bên cạnh đó, nội dung kiến thức trong sách được trình bày theo hai tuyến nhằm hỗ trợ một cách hiệu quả nhất cho hoạt động học tập của HS, cụ thể: – Tuyến 1 (khoảng 2/3 trang sách): là các thông tin liên quan đến nội dung bài học. Thông tin được cung cấp dưới nhiều dạng khác nhau: đoạn chính văn, hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu,…; đọc thêm và tóm tắt kiến thức trọng tâm. – Tuyến 2 (khoảng 1/3 trang sách): là hệ thống các câu hỏi thảo luận, luyện tập, vận dụng và một số hình ảnh.
Điểm mới về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học − SGK Vật lí 11 được thiết kế nhằm giúp cho GV và HS có thể triển khai việc dạy và học theo các phương pháp và hình thức tổ chức đa dạng, phù hợp với điều kiện thực tiễn về cơ sở vật chất. Ví dụ: GV có thể tổ chức cho HS thực hiện thí nghiệm ngay trên lớp như là một hoạt động học tập hoặc có thể dựa vào số liệu thí nghiệm cho sẵn mà GV cung cấp (trong SGV) để giúp HS hình thành kiến thức nếu điều kiện thiết bị không cho phép. 13 Tài liệu tập huấn, bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Vật lí lớp11 − Trong quá trình tổ chức dạy học, GV cũng có thể linh hoạt sử dụng nhiều phương pháp và kĩ thuật dạy học khác nhau: + Phương pháp lớp học đảo ngược: trong đó GV yêu cầu HS đọc trước bài, chuẩn bị sẵn nội dung để tiến hành thảo luận và rút ra được kiến thức mới trên lớp. + Phương pháp dạy học hợp tác: trong đó GV yêu cầu HS làm việc theo nhóm để hoàn thành một nhiệm vụ cụ thể.
Khi tổ chức hoạt động, GV cần giao nhiệm vụ rõ ràng cho cá nhân và cho từng nhóm. + GV có thể kết hợp nhiều kĩ thuật dạy học như: động não, sơ đồ tư duy, KWL(H), XYZ, các mảnh ghép, khăn trải bàn/cánh hoa, đóng vai, chia nhóm, bể cá, phòng tranh,… để phát huy tối đa điều kiện giúp HS thảo luận, trải nghiệm, sáng tạo. Từ đó, HS có thể hình thành nên kĩ năng và năng lực cần thiết. Điểm mới về đánh giá kết quả giáo dục Tương tự như SGK Vật lí 10, điểm mới trong công tác đánh giá kết quả học tập của HS học môn Vật lí 11 là đánh giá theo năng lực.