CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ HỌC VĨ MÔ Khi nhắc đến khái niệm kinh tế học, nhiều người xem nó như một môn khoa học xa lạ, tuy nhiên trên thực tế chúng ta ai nấy đều ít nhiều biết về kinh tế học. Chẳng hạn, bạn biết rằng mọi sự lựa chọn đều mang lại các kết quả, rằng có nhiều tiền thì sẽ vui hơn có ít tiền, rằng bạn giàu có hơn một số người, song lại nghèo hơn so với mức mà bạn mong muốn,. Có những bài học kinh tế bạn chỉ đơn giản học được từ thực tế cuộc sống, cái mà bạn không có chính là phương pháp tư duy hệ thống về các tư tưởng kinh tế, đó là điều mà môn học này cung cấp cho bạn. Mục tiêu của chương này là giúp sinh viên tiếp cận với khái niệm kinh tế học, phân tích các đặc trưng và các khái niệm cơ bản trong kinh tế học.
Đồng thời, giới thiệu về mục tiêu môn học, các vấn đề kinh tế vĩ mô then chốt và những công cụ mà Chính phủ sử dụng điều tiết nền kinh tế. Khái niệm và đặc trưng của kinh tế học 1. Khái niệm về kinh tế học Kinh tế học bắt đầu từ bao giờ ? Năm 1776, khi Adam Smith công bố tác phẩm kinh điển “ Bàn về bản chất và sự giàu có của các quốc gia” là năm khởi đầu cho kinh tế học hiện đại. Ông cũng là người đã đặt nền móng cho lĩnh vực kinh tế học vi mô, và được xem là ông tổ của kinh tế học vi mô.
Trong tác phẩm của mình, Smith đã nghiên cứu về giá cả hàng hóa cá biệt được hình thành như thế nào, thị trường tự nó vận hành ra sao. Đồng thời tác phẩm này đã đưa ra thuật ngữ “bàn tay vô hình” nhấn mạnh tính hiệu quả của thị trường, sau này “ bàn tay vô hình” trở thành một thuật ngữ phổ biến được sử dụng trong nhiều tài liệu kinh tế học khi đề cập đến sức mạnh thị trường. Gần 160 năm sau, một nhánh khác của kinh tế học là kinh tế học vĩ mô chính thức ra đời năm 1936 khi John Maynard Keynes công bố tác phẩm có tính cách mạng của ông “Lý thuyết chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ”. Đây cũng là thời điểm hai nền kinh tế lớn nhất lúc bấy giờ là Anh và Mỹ đang chìm sâu vào cuộc Đại Suy thoái những năm 1930, tỷ lệ thất nghiệp lên đến ¼ lực lượng lao động xã hội.
Trong quá trình nghiên cứu, Keynes nhận ra nền kinh tế thị trường đã không làm tròn chức năng của nó và cần thiết phải có vai trò điều tiết của chính phủ nhằm -1- Bài giảng kinh tế vĩ mô 1 giảm bớt những thăng trầm trong chu kỳ kinh doanh, chính thức đánh dấu những bước phát triển trong nghiên cứu kinh tế học vĩ mô. Hai nhánh – Kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô hợp lại hình thành nên kinh tế học hiện đại. Khái niệm Kinh tế học không phải là một khái niệm xa lạ, nó luôn ở quanh chúng ta, xuất hiện khi chúng ta tư duy để chọn lựa trong xã hội khan hiếm. “ Kinh tế học là môn khoa học xã hội nghiên cứu xem xã hội sử dụng như thế nào các nguồn lực khan hiếm để sản xuất ra những hàng hóa cần thiết và phân phối nó cho các thành viên trong xã hội”.
Để hiểu thấu đáo khái niệm này, có một vài cụm từ chúng ta cần làm rõ: “ Kinh tế học là môn khoa học xã hội”: Kinh tế học là môn học nghiên cứu hoạt động của con người trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa. Đối tượng kinh tế học nghiên cứu là sự lựa chọn của con người khi đối mặt với sự khan hiếm. Kinh tế học nghiên cứu về các hành vi của con người, song chúng ta mô tả nó là môn khoa học, điều này được thể hiện ở phương pháp phân tích. Kinh tế học phát triển các lý thuyết về hành vi của con người trong các hoạt động kinh tế và kiểm chứng chúng so với thực tế.
Kinh tế học có mối quan hệ chặt chẽ với nhiều môn học khác như triết học, kinh tế chính trị đặc biệt liên quan chặt chẽ với toán học và thống kê học. “ Sự khan hiếm”: là vấn đề chúng ta thất bại trong việc thỏa mãn các mong muốn. Nguyên nhân là mong muốn của con người là vô hạn trong khi các nguồn lực lại bị giới hạn, hay nói cách khác chúng ta mong muốn nhiều hơn cái mà chúng ta có thể nhận được. Không xã hội nào hay một cá nhân nào không phải đối mặt với khan hiếm.
“Sự khan hiếm” công bằng với tất cả mọi người, mọi quốc gia, không phân biệt giàu nghèo. Thậm chí ngay cả một quốc gia giàu có như Mỹ, nền sản xuất cũng chưa thể đáp ứng đủ mọi nhu cầu của tất cả công dân. Nếu cộng tất cả nhu cầu lại, bạn sẽ nhanh chóng nhận thấy rằng, sản phẩm hàng hóa dịch vụ sản xuất ra chỉ thỏa mãn một phần nhỏ trong tổng nhu cầu của tất cả mọi người mà thôi. Nguồn lực khan hiếm bao gồm tài nguyên thiên nhiên, đất đai, của cải vật chất, thời gian, sức khỏe,.
-2- Bài giảng kinh tế vĩ mô 1 “ Vấn đề kinh tế cơ bản là dung hòa mâu thuẫn giữa những nhu cầu gần như vô hạn của con người và khả năng hạn chế của xã hội để sản xuất ra hàng hóa, dịch vụ đáp ứng được những nhu cầu đó”. “Sự khan hiếm” dẫn chúng ta đến với khái niệm về “Sự lựa chọn” và “Sự đánh đổi”: “ Sự lựa chọn” Khi sự khan hiếm không cho phép chúng ta thoản mãn tất cả các nhu cầu, tất yếu dẫn đến lựa chọn tối ưu giữa các phương án sẵn có. Vì thế nhiều nhà kinh tế cho rằng “ Kinh tế học là khoa học của sự lựa chọn” bởi nó giải thích tại sao các cá nhân, doanh nghiệp, hoặc chính phủ lại đưa ra lựa chọn như vậy khi họ phải đối mặt với sự khan hiếm. “Sự đánh đổi” Sự khan hiếm còn có hàm ý rằng không thể theo đuổi cùng một lúc nhiều mục tiêu xã hội với cùng một số các nguồn lực sẵn có, sự đánh đổi sẽ xảy ra khiến mục tiêu này xung đột với mục tiêu khác.
Bài học đầu tiên về ra quyết định được tóm tắt trong câu ngạn ngữ sau: “Chẳng có gì là cho không cả”. Để có được một thứ ưa thích, chúng ta thường phải từ bỏ một thứ khác mà mình thích. Ra quyết định đòi hỏi phải đánh đổi mục tiêu này để đạt được một mục tiêu khác. VD: Khi cân nhắc nên sử dụng quỹ thời gian như thế nào, bạn phải đánh đổi giữa các mục tiêu khác nhau, nên học bài hay đi xem phim, nên học kinh tế học hay học tâm lý học.
Tương tự như đối với cá nhân, xã hội cũng phải đối mặt với “sự đánh đổi”. Khi con người tập hợp nhau lại thành xã hội, họ đối mặt với nhiều loại đánh đổi hơn. Ví dụ kinh điển là sự đánh đổi giữa “súng và bơ”. Khi chi tiêu cho quốc phòng nhiều hơn để bảo vệ chủ quyền quốc gia (súng), ngân sách nhà nước dành cho hàng tiêu dùng để nâng cao phúc lợi xã hội (bơ) ít hơn.
Sự đánh đổi quan trọng trong xã hội hiện đại là giữa môi trường trong sạch và mức thu nhập cao. Các đạo luật yêu cầu doanh nghiệp phải cắt giảm lượng chất thải gây ô nhiễm sẽ đẩy chi phí sản xuất lên cao. Do chi phí cao hơn, nên cuối cùng các doanh nghiệp này kiếm được ít lợi nhuận hơn, trả lương thấp hơn, định giá cao hơn hoặc kết hợp của cả ba yếu tố này. Như vậy, mặc dù các quy định về chống ô nhiễm đem lại ích lợi cho chúng ta ở chỗ làm cho môi trường trong sạch hơn và nhờ đó sức khỏe của chúng ta tốt hơn, nhưng chúng ta phải chấp nhận tổn thất là giảm thu nhập của chủ doanh nghiệp, công nhân hoặc phúc lợi của người tiêu dùng.
Một sự đánh đổi khác mà xã hội đối mặt là giữa công bằng và hiệu quả. Hiệu quả có nghĩa là xã hội thu được kết quả cao nhất từ các nguồn lực khan hiếm của mình. Công bằng hàm ý ích lợi thu được từ các nguồn lực khan hiếm đó được phân -3- Bài giảng kinh tế vĩ mô 1 phối công bằng giữa các thành viên của xã hội. Hai mục tiêu này thường mâu thuẫn với nhau trong quá trình đưa ra các chính sách của chính phủ.
Những vấn đề cần lưu ý: Kinh tế học là môn khoa học nên đòi hỏi bảo đảm tính khách quan. Tuy nhiên đây cũng môn học thuộc lĩnh vực xã hội nên không thể tách rời hoàn toàn quan điểm chủ quan trong nội dung nghiên cứu. Sự đánh đổi là tư tưởng trung tâm trong toàn bộ chương trình kinh tế học. Chúng ta có thể đưa ra mọi câu hỏi trong kinh tế học dưới dạng những sự đánh đổi.
Những sự đánh đổi quan trọng mà tổng thể nền kinh tế phải đối mặt là: Sự đánh đổi liên quan đến nỗ lực cải thiện mức sống: sự cải thiện về mức sống theo thời gian và tốc độ cải thiện mức sống phụ thuộc nhiều vào sự lựa chọn của mỗi cá nhân, doanh nghiệp và chính phủ. Thứ nhất, lựa chọn sử dụng bao nhiêu thu nhập cho tiêu dùng và bao nhiêu cho tiết kiệm. Thứ hai, lựa chọn xem dành bao nhiêu nguồn lực cho giáo dục và đào tạo. Thứ ba, lựa chọn nên dành bao nhiêu nguồn lực cho nghiên cứu và triển khai các phương pháp sản xuất mới Sự đánh đổi trong ngắn hạn giữa thất nghiệp và lạm phát.
Mục tiêu cuối cùng của nghiên cứu kinh tế là nhằm thỏa mãn tốt nhất nhu cầu của con người. Muốn thỏa mãn được nhu cầu đòi hỏi sản xuất phải được tăng trưởng. Do đó nghiên cứu tăng trưởng kinh tế là một nội dung quan trọng của kinh tế học. Theo truyền thống, kinh tế học được chia thành hai phân ngành lớn và thường được giảng dạy thành 2 môn học riêng tại các trường đại học: Kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô.
Kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô Kinh tế học vi mô (Microeconomics): là môn học nghiên cứu cách thức ra quyết định của hộ gia đình và doanh nghiệp cũng như sự tương tác giữa họ trên các thị trường cụ thể. VD: kinh tế học vi mô nghiên cứu các yếu tố nhằm xác định giá và lượng xe hơi, đồng thời nghiên cứu các qui định và thuế của chính phủ tác động đến giá cả và sản lượng xe hơi trên thị trường.