Luận án về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường tại Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Luận án tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Tái Cơ Cấu Doanh Nghiệp Nhà Nước Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu đã công bố ngoài nước
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu đã công bố trong nước
• 1.1.3. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan
• 1.1.4. Những vấn đề luận án sẽ tập trung nghiên cứu giải quyết
• 1.1.5. Hướng nghiên cứu của luận án
• 1.1.6. Mục tiêu nghiên cứu đề tài luận án
• 1.1.7. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.1.8. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.1.9. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu đề tài luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 2.1. Doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển sang kinh tế thị trường
• 2.2. Những vấn đề cơ bản về doanh nghiệp nhà nước
• 2.3. Tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường tác động đến doanh nghiệp nhà nước
• 2.4. Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 2.4.1. Khái niệm, nội dung tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 2.4.2. Phương thức tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 2.5. Các yếu tố tác động tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 2.5.1. Yếu tố chính trị
• 2.5.2. Chính sách, pháp luật
• 2.5.3. Năng lực của cán bộ, công chức và người quản lý doanh nghiệp
• 2.5.4. Hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.6. Kinh nghiệm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của một số nước và bài học cho Việt Nam
• 2.6.1. Kinh nghiệm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của một số nước trên thế giới
• 2.6.2. Một số bài học cho Việt Nam từ kinh nghiệm nước ngoài về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011-2020
• 3.1. Thực trạng doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020
• 3.2. Thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020
• 3.2.1. Định vị lại vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình tái cơ cấu
• 3.2.2. Cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước tại doanh nghiệp
• 3.2.3. Thực hiện tái cấu trúc quản trị doanh nghiệp nhà nước
• 3.2.4. Đánh giá chung thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020
• 3.2.4.1. Những kết quả đạt được
• 3.2.4.2. Những hạn chế
• 3.2.4.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3.2.5. Những vấn đề đặt ra đối với tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2021-2030
• 4.1. Bối cảnh và các chủ trương chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ảnh hưởng tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới
• 4.1.1. Bối cảnh trong nước và quốc tế tác động tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 4.1.2. Các định hướng của Đảng và Nhà nước về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 4.1.3. Quan điểm và định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn tới
• 4.2. Quan điểm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn tới
• 4.3. Định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 4.4. Giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2021-2030
• 4.4.1. Các giải pháp từ phía Nhà nước
• 4.4.2. Các giải pháp từ phía doanh nghiệp nhà nước
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một trong những vấn đề quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường tại Việt Nam. Doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, nhưng hiệu quả hoạt động của họ chưa tương xứng với kỳ vọng. Việc tái cơ cấu không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh mà còn để đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, tái cơ cấu DNNN cần tập trung vào các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, nhằm cải thiện năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động. Để thực hiện điều này, cần có những chính sách cải cách doanh nghiệp mạnh mẽ và đồng bộ, từ việc xác định rõ vai trò của DNNN đến việc xây dựng khung pháp lý phù hợp.

1.1. Khái niệm và nội dung tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Khái niệm tái cơ cấu DNNN bao gồm việc thay đổi cơ cấu tổ chức, quản lý và hoạt động của doanh nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả và khả năng cạnh tranh. Nội dung của tái cơ cấu bao gồm việc sắp xếp lại danh mục tài sản, cải cách quản trị và nâng cao năng lực của cán bộ quản lý. Việc cải cách hành chính trong DNNN cũng là một phần quan trọng, giúp giảm thiểu thủ tục hành chính, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tái cơ cấu không chỉ là một quá trình đơn thuần mà còn là một chiến lược dài hạn nhằm phát triển bền vững cho DNNN trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

1.2. Các yếu tố tác động đến tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Có nhiều yếu tố tác động đến quá trình tái cơ cấu DNNN, trong đó có yếu tố chính trị, chính sách và pháp luật. Chính sách kinh tế của Nhà nước có ảnh hưởng lớn đến hoạt động của DNNN. Việc quản lý nhà nước cần phải được cải cách để tạo điều kiện thuận lợi cho DNNN hoạt động hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, năng lực của cán bộ quản lý cũng là một yếu tố quyết định đến thành công của quá trình tái cơ cấu. Việc nâng cao năng lực quản lý và chuyên môn cho cán bộ là cần thiết để đảm bảo DNNN có thể thích ứng với những thay đổi trong môi trường kinh doanh.

II. Thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011 2020

Giai đoạn 2011-2020 chứng kiến nhiều nỗ lực trong việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam. Tuy nhiên, kết quả đạt được còn hạn chế. Theo báo cáo, tỷ lệ DNNN hoàn thành kế hoạch tái cơ cấu còn thấp, nhiều doanh nghiệp vẫn hoạt động kém hiệu quả. Việc cải cách doanh nghiệp chưa thực sự đi vào chiều sâu, nhiều DNNN vẫn duy trì cơ cấu tổ chức lạc hậu và thiếu tính chuyên nghiệp. Đặc biệt, tình trạng nợ xấu và thua lỗ vẫn diễn ra phổ biến, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của DNNN. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và doanh nghiệp, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Đánh giá kết quả tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Kết quả tái cơ cấu DNNN giai đoạn 2011-2020 cho thấy một số tiến bộ nhất định, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Nhiều DNNN đã thực hiện cổ phần hóa và thoái vốn, tạo ra nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các DNNN sau tái cơ cấu vẫn chưa cao. Tỷ lệ đóng góp của DNNN vào GDP giảm dần, trong khi khu vực tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ngày càng chiếm ưu thế. Điều này cho thấy cần phải có những chính sách đầu tư công và chính sách kinh tế phù hợp hơn để hỗ trợ DNNN trong quá trình tái cơ cấu.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân của tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc tái cơ cấu DNNN, nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu sự đồng bộ trong các chính sách, cũng như sự chậm trễ trong việc thực hiện các kế hoạch tái cơ cấu. Nhiều DNNN vẫn chưa xác định rõ chiến lược phát triển, dẫn đến việc đầu tư dàn trải và không hiệu quả. Bên cạnh đó, tình trạng tham nhũng và lợi ích nhóm trong DNNN cũng là một vấn đề nghiêm trọng, cản trở quá trình tái cơ cấu. Để khắc phục những hạn chế này, cần có sự quyết tâm từ cả phía Nhà nước và các DNNN trong việc thực hiện các giải pháp tái cơ cấu một cách hiệu quả.

III. Phương hướng và giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2021 2030

Giai đoạn 2021-2030, việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cần được thực hiện một cách quyết liệt hơn. Các chính sách cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới của nền kinh tế. Cần xác định rõ vai trò của DNNN trong nền kinh tế, từ đó xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp. Việc hợp tác công tư cũng cần được thúc đẩy để tăng cường nguồn lực cho DNNN. Bên cạnh đó, cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao năng lực quản lý và hiệu quả hoạt động của DNNN, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

3.1. Định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Định hướng tái cơ cấu DNNN trong giai đoạn tới cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh. Cần xác định rõ các ngành, lĩnh vực mà DNNN cần tập trung đầu tư, từ đó xây dựng các chiến lược phát triển cụ thể. Việc đổi mới doanh nghiệp cũng cần được thực hiện để phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và DNNN trong việc thực hiện các kế hoạch tái cơ cấu.

3.2. Giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Các giải pháp tái cơ cấu DNNN cần bao gồm việc cải cách quản trị, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của DNNN. Cần có các chính sách khuyến khích DNNN tham gia vào các lĩnh vực có tính cạnh tranh cao, đồng thời giảm thiểu sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động của DNNN. Việc đầu tư công cũng cần được thực hiện một cách hiệu quả, nhằm tạo điều kiện cho DNNN phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam sau hơn ba thập kỷ Đổi mới đã ghi nhận những bước chuyển mình quan trọng về mặt thể chế và cấu trúc tăng trưởng. Trong cấu trúc kinh tế đa thành phần, khu vực kinh tế nhà nước với nòng cốt là các tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước được giao giữ vai trò chủ đạo, là công cụ vật chất để Nhà nước định hướng, điều tiết vĩ mô và dẫn dắt các thành phần kinh tế khác. Tuy nhiên, thực tiễn vận hành giai đoạn 2011–2020 cho thấy sự bất cập mang tính cấu trúc: mặc dù nắm giữ tới 37,2% tổng nguồn vốn kinh doanh và 44,8% giá trị tài sản cố định toàn hệ thống doanh nghiệp, khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) chỉ đóng góp khoảng 28% GDP, thấp hơn đáng kể so với khu vực tư nhân (trên 40%) và khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (khoảng 20,1%). Nhận diện các điểm nghẽn thể chế và hiệu quả phân bổ nguồn lực, các văn kiện từ Hội nghị Trung ương 3 khóa XI (tháng 10/2011) đến Quyết định số 929/QĐ-TTg và Quyết định số 707/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã chính thức xác lập chủ trương tái cơ cấu DNNN như một trọng tâm đột phá của tái cơ cấu kinh tế quốc gia.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công trình trước đây thường tiếp cận tái cơ cấu DNNN một cách đơn lẻ dưới góc độ kỹ thuật tài chính, tiến độ cổ phần hóa cơ học hoặc quản trị tác nghiệp, mà chưa giải quyết căn bản xung đột thể chế giữa vai trò chủ sở hữu nhà nước và chức năng quản lý hành chính nhà nước trong điều kiện chuyển đổi sang kinh tế thị trường. Nghiên cứu của CIEM (2012), WB (2012) và Nguyễn Đình Cung (2014) đã chỉ ra rằng việc thiếu vắng một kỷ luật thị trường nghiêm ngặt cùng sự tồn tại dai dẳng của cơ chế "ràng buộc ngân sách mềm" đã làm méo mó cơ chế phân bổ nguồn lực quốc gia. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế với đề tài "Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường tại Việt Nam" được thực hiện nhằm giải quyết tường minh khoảng trống học thuật và thực tiễn này thông qua việc hệ thống hóa hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và các động lực thể chế nào chi phối bản chất, nội dung và phương thức tái cơ cấu DNNN trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng tái cơ cấu danh mục tài sản, quản trị doanh nghiệp và thoái vốn nhà nước giai đoạn 2011–2020 tại Việt Nam đã bộc lộ những thành công, hạn chế và điểm nghẽn cốt lõi nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mô hình tái cơ cấu tổng thể và hệ giải pháp chính sách nào cần được xác lập cho giai đoạn 2021–2030 để DNNN vận hành thực chất theo nguyên tắc thị trường và các chuẩn mực quốc tế?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• Giả thuyết H1: Tái cơ cấu DNNN chỉ đạt hiệu quả thực chất khi thực hiện đồng bộ giữa thu hẹp diện sở hữu nhà nước và chuyển đổi căn bản mô hình đại diện chủ sở hữu sang cơ chế chuyên trách, chuyên nghiệp và bình đẳng trước pháp luật.
• Giả thuyết H2: Sự chậm trễ trong cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2011–2020 chịu tác động chi phối bởi các rào cản định giá tài sản vô hình, quyền sử dụng đất và hiện tượng lợi ích nhóm hơn là các yếu tố kỹ thuật tài chính thuần túy.
• Giả thuyết H3: Áp dụng chuẩn mực quản trị hiện đại (OECD) và minh bạch hóa trách nhiệm giải trình sẽ nâng cao hiệu suất sử dụng vốn (ROA, ROE) và giảm thiểu rủi ro đòn bẩy tài chính tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp đa tầng giữa Lý thuyết quyền sở hữu (Property Rights Theory), Lý thuyết người đại diện (Agency Theory), Lý thuyết lựa chọn công (Public Choice Theory), Lý thuyết ràng buộc ngân sách mềm (Soft Budget Constraint Theory) và Khung quản trị công ty của OECD (2005, 2015). Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc định lượng hóa toàn diện bức tranh tài chính - hiệu quả của khối DNNN giai đoạn 2011–2020 trên quy mô mẫu tổng điều tra doanh nghiệp toàn quốc, bóc tách nguyên nhân thể chế và đề xuất mô hình tái cơ cấu 3 trụ cột (định vị vai trò - tái cấu trúc tài sản - hiện đại hóa quản trị) cho tầm nhìn 2021–2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về cải cách và tái cơ cấu DNNN ghi nhận sự phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử với các luồng quan điểm học thuật đa chiều. Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào bản chất, vai trò và sứ mệnh can thiệp của Nhà nước thông qua DNNN. Các báo cáo nền tảng của OECD (2005a, 2011) và UNIDO (2003) khẳng định DNNN ban đầu được thiết lập như công cụ khắc phục thất bại thị trường, đầu tư vào kết cấu hạ tầng quy mô lớn và cung cấp dịch vụ công ích. Tuy nhiên, Eslie Cohen (1997) và Robert Z. Lawrence (2014) lập luận rằng sự can thiệp quá mức của Nhà nước thông qua bao cấp và ưu đãi tín dụng đã tạo ra các đặc quyền phi thị trường, kìm hãm cạnh tranh bình đẳng. Tại Hoa Kỳ, Kevin R. Kosar (2011) và báo cáo của GAO (1995) chỉ ra rằng số lượng doanh nghiệp chính phủ cấp liên bang được thu hẹp tối đa (chỉ còn 17 thực thể), chủ yếu vận hành để cung ứng dịch vụ công có tính chất kinh doanh với nguyên tắc bù đắp chi phí mà không cạnh tranh với tư nhân.

Luồng nghiên cứu thứ hai xoay quanh các phương thức cải cách và tư nhân hóa trong các nền kinh tế chuyển đổi. Tran Van Tho (2014) khi nghiên cứu thuyết tiệm tiến của Việt Nam (Vietnamese Gradualism) đã đặt câu hỏi liệu DNNN có đang kéo lùi tốc độ cải cách kinh tế, đồng thời phân tích sự giằng co giữa hai nhánh: tái cơ cấu không tư nhân hóa và tái cơ cấu gắn liền với tư nhân hóa. Báo cáo Vietnam Development Report 2012 của Ngân hàng Thế giới (WB, 2012) đề xuất khung cải cách DREAM (Disclose, Regulate, Equitize, Accountable, and Monitor) như một bộ công cụ toàn diện nhằm tái thiết lập kỷ luật thị trường cho khu vực doanh nghiệp nhà nước.

Trong nước, các công trình của Nguyễn Đình Cung và cộng sự (2013, 2014), Đỗ Tiến Long (2013), Phạm Hồng Mạnh (2010), Võ Trí Thành (2011), Nguyễn Minh Phong (2013, 2014) và các nghiên cứu chuyên sâu theo ngành của Phan Thị Thùy Linh (2017), Nguyễn Hoàng Mạnh (2016), Nguyễn Tuấn Đạt (2016), Huỳnh Thị Cẩm Hà (2020), Vũ Thị Như Quỳnh (2020) đã phân tích nhiều khía cạnh từ định giá doanh nghiệp, kiệt quệ tài chính đến quản lý nhà nước sau cổ phần hóa. Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm đối lập:

• Quan điểm duy trì vị thế chi phối: Cho rằng DNNN phải giữ tỷ trọng lớn ở nhiều ngành kinh tế để bảo đảm độc lập tự chủ và thực hiện vai trò "quả đấm thép" điều tiết kinh tế vĩ mô (Lê Hồng Anh, 2010; MPI, 2012).
• Quan điểm thị trường hóa triệt để: Nhóm nghiên cứu của Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright & Đại học Harvard Kennedy (2008), Nguyen Van Thang & Nick J. Freeman (2008) và WB (2012) lập luận rằng sự ưu ái DNNN dẫn đến hiện tượng chèn lấn nguồn lực (crowding-out effect), gây suy giảm tăng trưởng GDP địa phương và tạo ra rủi ro hệ thống tài chính nghiêm trọng.

Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa kinh tế học thể chế và quản trị học hiện đại, vượt qua các mô tả định tính thuần túy để so sánh trực diện trường hợp Việt Nam với kinh nghiệm quốc tế như mô hình quản lý vốn nhà nước tại CHLB Đức (Điều 65 Luật Ngân sách liên bang và kinh nghiệm Bang Hạ Xắc Xông) cùng mô hình tập đoàn tại các nước OECD, từ đó làm rõ lộ trình chuyển đổi sở hữu và phân bổ lại danh mục tài sản quốc gia.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết kinh tế học kinh điển trong bối cảnh đặc thù của nền kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa:

• Mở rộng Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976): Bổ sung mô hình phân tích chi phí đại diện đa tầng trong sở hữu nhà nước. Khi toàn dân là chủ sở hữu danh nghĩa nhưng quyền đại diện bị phân tán qua Quốc hội, Chính phủ, các Bộ chủ quản, Ủy ban Nhân dân và Hội đồng thành viên/Ban điều hành, bất đối xứng thông tin bị đẩy lên mức cực đại, dẫn đến sự phân kỳ lợi ích nghiêm trọng và triệt tiêu động lực tối ưu hóa tài sản.
• Phát triển Lý thuyết Ràng buộc Ngân sách Mềm (Soft Budget Constraint Theory - János Kornai, 1986): Minh chứng rằng sự bảo lãnh ngầm từ ngân sách nhà nước và các ngân hàng thương mại quốc doanh đối với các tập đoàn kinh tế đã tạo ra hiện tượng "quá lớn để sụp đổ" (too big to fail), làm tê liệt cơ chế phá sản tự nhiên của kinh tế thị trường.
• Xác lập luận điểm về "Bẫy bảo toàn vốn": Luận án đóng góp khái niệm mới phản ánh tư duy quản trị hành chính xơ cứng, khi các quy định pháp lý buộc người đại diện vốn phải bảo toàn giá trị sổ sách danh nghĩa, vô hình trung ngăn cản các quyết định đầu tư mạo hiểm công nghệ cao hoặc thoái vốn linh hoạt theo giá thị trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trụ cột cấu trúc mang tính hữu cơ:

1. Định vị lại vai trò và phạm vi hoạt động của DNNN: Xác định ranh giới can thiệp của Nhà nước theo nguyên tắc bổ khuyết thị trường. DNNN chỉ hiện diện ở 4 nhóm lĩnh vực trọng yếu: quốc phòng - an ninh; độc quyền tự nhiên; cung cấp sản phẩm - dịch vụ công ích thiết yếu; và các ngành công nghệ nền tảng, lan tỏa lớn đòi hỏi vốn đầu tư vượt ngưỡng chịu đựng của khu vực tư nhân.
2. Cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước tại doanh nghiệp: Chuyển giao triệt để các quyền tài sản cho khu vực tư nhân thông qua cổ phần hóa, bán toàn bộ doanh nghiệp hoặc thoái vốn ngoài ngành; tập trung nguồn vốn thu hồi được để tái đầu tư vào hạ tầng kinh tế - xã hội chiến lược.
3. Tái cấu trúc quản trị DNNN theo chuẩn mực quốc tế: Tách biệt rành mạch chức năng đại diện chủ sở hữu nhà nước khỏi chức năng quản lý hành chính nhà nước và chức năng điều hành kinh doanh; thiết lập cơ quan quản lý vốn chuyên trách, chuyên nghiệp (như SCIC hoặc Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp); áp dụng đầy đủ các nguyên tắc quản trị công ty của OECD về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong môi trường thể chế chuyển đổi, nơi Nhà nước vừa thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế thị trường vừa phải đảm bảo định hướng an sinh xã hội và ổn định vĩ mô.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận hiện thực và nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism), kết hợp chặt chẽ giữa phân tích cấu trúc thể chế định tính và kiểm định thực chứng định lượng (Mixed Methods Sequential Design). Cách tiếp cận này cho phép bóc tách không chỉ các hiện tượng bề mặt (như số lượng doanh nghiệp được cổ phần hóa hay tỷ lệ lợi nhuận) mà còn vạch trần các cơ chế phát sinh nội tại (generative mechanisms) từ xung đột lợi ích thể chế.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được triển khai ở hai cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích toàn bộ hệ thống thể chế, chính sách và khung khổ pháp luật điều chỉnh khu vực DNNN từ sau Đổi mới, trọng tâm là giai đoạn 2011–2020.
• Cấp độ vi mô/trung mô (Micro/Meso-level): Đánh giá cấu trúc tài chính, hành vi quản trị và hiệu quả vận hành của 127 tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước và các trường hợp điển hình (như SCIC, VINACONEX, Vinachem).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực tam giác đạc (Triangulation):

• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp dữ liệu Tổng điều tra doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê (GSO), báo cáo giám sát tài chính của Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, cùng các cơ sở dữ liệu quốc tế từ WB, ADB, OECD và UNDP.
• Tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation): Đối chiếu kết quả phân tích dưới lăng kính đồng thời của kinh tế học thể chế, tài chính doanh nghiệp và lý thuyết quản trị hiện đại.

Tiêu chuẩn độ giá trị xây dựng (construct validity) và độ tin cậy (reliability) được kiểm soát thông qua việc đối chiếu chéo các chỉ số tài chính độc lập giữa báo cáo kiểm toán nhà nước, kiểm toán độc lập quốc tế và thống kê vĩ mô.

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng cơ sở dữ liệu bảng (panel data) toàn diện về hệ thống doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2011–2020:

• Hệ thống chỉ tiêu thống kê phân tích gồm 10 bảng dữ liệu chuẩn hóa (Bảng 3.1 đến Bảng 3.10) phản ánh: Số lượng DNNN có kết quả SXKD, quy mô lao động, tổng tài sản, vốn chủ sở hữu, cơ cấu doanh thu, tỷ suất lợi nhuận, đòn bẩy tài chính (nợ phải trả/vốn chủ sở hữu), hiệu suất doanh thu/nguồn vốn và tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ.
• Các công cụ phân tích: Luận án sử dụng các phương pháp phân tích thống kê mô tả nâng cao, phân tích cấu trúc so sánh liên khu vực (DNNN vs. Tư nhân vs. FDI), phân tích chuỗi thời gian kết hợp đánh giá định tính văn bản quy phạm pháp luật và tình huống nghiên cứu sâu (case study).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích thực chứng sâu sắc, luận án đã đưa ra 4 phát hiện đột phá với các bằng chứng cụ thể trích xuất trực tiếp từ dữ liệu:

Thứ nhất, nghịch lý giữa việc sụt giảm số lượng cơ học và sự tích tụ tài sản kém hiệu quả: Mặc dù quá trình sắp xếp, đổi mới đã làm giảm mạnh số lượng pháp nhân DNNN (giảm 40% trong giai đoạn 2000–2009 và tiếp tục thu hẹp trong giai đoạn 2011–2020), tỷ trọng vốn và tài sản nhà nước thực tế không giảm tương ứng mà ngày càng tích tụ vào các tập đoàn, tổng công ty lớn. Theo WB (2012) được trích dẫn trong luận án:

"Năm 2000, tỷ lệ hoàn vốn trung bình (đại diện cho hiệu suất của vốn) ở các DNNN là 1,6 so với 8,8 đối với toàn bộ khu vực doanh nghiệp... Đến năm 2009, tỷ lệ hoàn vốn trung bình của các DNNN rớt xuống 1,1 trong khi chỉ số của toàn ngành là 21,0."

Bằng chứng này phản ánh một DNNN trung bình cần tới gần 9 đơn vị vốn để tạo ra 1 đơn vị sản phẩm đầu ra, cho thấy sự suy giảm nghiêm trọng về năng suất vốn tổng hợp.

Thứ hai, rủi ro đòn bẩy nợ và sự bất ổn tài chính mang tính hệ thống: Dữ liệu của tác giả Nguyễn Minh Phong (2014) được luận án trích dẫn và phân tích đã vạch trần quy mô rủi ro tài chính của khối doanh nghiệp này:

"Năm 2012, chỉ riêng 127 tập đoàn, tổng công ty nhà nước, công ty mẹ - con có tổng số nợ phải trả là 1.752 tỉ đồng, tương đương 62-63 tỉ USD, xấp xỉ 50% GDP cả nước. Hơn nữa, các khoản nợ này bằng 78,9% doanh thu cả năm 2012, vượt 132% vốn chủ sở hữu (1.578 tỉ đồng) và chiếm hơn một nửa so với tổng tài sản 2.433 tỉ đồng của các tập đoàn, tổng công ty này."

Đáng chú ý, hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu bình quân năm 2012 là 1,46 lần, nhưng có tới 48 đơn vị ghi nhận tỷ lệ này vượt mức báo động đỏ từ 3 lần trở lên. Các khoản vay này chiếm tới 1/3 tổng dư nợ tín dụng của toàn nền kinh tế và 2/3 tổng nợ nước ngoài là vay ODA được Chính phủ bảo lãnh.

Thứ ba, sự xung đột trong định nghĩa pháp lý và chuẩn mực phân loại DNNN: Luận án chỉ ra sự thiếu nhất quán trong luật định: Luật Doanh nghiệp 2003 quy định DNNN là doanh nghiệp Nhà nước sở hữu trên 50% vốn, Luật Doanh nghiệp 2014 thu hẹp lại chỉ gồm doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, trong khi Nghị quyết số 12-NQ/TW (2017) và các cam kết quốc tế (như CPTPP) lại mở rộng khái niệm bao gồm các doanh nghiệp mà Nhà nước nắm cổ phần chi phối. Luận án đã chuẩn hóa định nghĩa khoa học:

"DNNN là doanh nghiệp do nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ để chi phối hoạt động của doanh nghiệp theo mục tiêu của Nhà nước, trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc thị trường."

Thứ tư, điểm nghẽn thể chế định giá đất đai và hiện tượng lợi ích nhóm: Tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn bị đình trệ trong giai đoạn 2016–2020 chủ yếu bắt nguồn từ sự lúng túng trong xác định giá trị quyền sử dụng đất, thương hiệu và nỗi lo sợ trách nhiệm của cán bộ quản lý trước nguy cơ thất thoát tài sản công, biến tiến trình tái cơ cấu thành một chu trình thận trọng quá mức kéo dài.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý thuyết: Bổ sung cơ sở khoa học cho lý luận kinh tế thị trường định hướng XHCN, khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước không đồng nhất với quy mô số lượng áp đảo của DNNN, mà thể hiện ở năng lực kiến tạo thể chế, dẫn dắt công nghệ và ổn định vĩ mô.
• Về phương diện quản trị và thực tiễn: Cung cấp mô hình quản trị công ty hiện đại theo khung OECD 2015, yêu cầu xóa bỏ hoàn toàn cơ chế Bộ chủ quản, chuyển toàn bộ quyền đại diện chủ sở hữu về cơ quan chuyên trách như SCIC và Ủy ban Quản lý vốn, áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS) và kiểm toán độc lập bắt buộc.
• Về kiến nghị chính sách: Đề xuất lộ trình 5 bước thực thi kỷ luật thị trường nghiêm ngặt: (1) Chấm dứt hoàn toàn bảo lãnh chính phủ cho các khoản vay thương mại của DNNN; (2) Thực hiện công khai, minh bạch thông tin tài chính tương đương công ty đại chúng niêm yết; (3) Tách bạch chi phí cung ứng dịch vụ công ích khỏi hoạt động kinh doanh thương mại thông qua cơ chế đặt hàng đấu thầu; (4) Tái định giá tài sản đất đai theo giá thị trường trong phương án cổ phần hóa; (5) Kiên quyết cho phá sản, giải thể các DNNN kinh doanh thua lỗ kéo dài không có khả năng phục hồi.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu nhất định:

• Giới hạn dữ liệu: Khó khăn trong việc tiếp cận đầy đủ dữ liệu tài chính vi mô chi tiết của các DNNN hoạt động trong lĩnh vực an ninh, quốc phòng và các dự án bí mật nhà nước do yêu cầu bảo mật thông tin.
• Độ trễ thời gian của thống kê: Việc đánh giá tác động sau tái cơ cấu của các doanh nghiệp cổ phần hóa giai đoạn 2016–2020 chịu ảnh hưởng nhất định bởi độ trễ công bố số liệu của các cơ quan quản lý.
• Yếu tố ngoại sinh: Chưa lượng hóa toàn diện tác động gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu từ đại dịch Covid-19 và căng thẳng địa chính trị quốc tế đối với sức khỏe tài chính của DNNN giai đoạn chuyển tiếp sang 2021.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) được định hình qua 4 hướng tiếp cận mở rộng:

1. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường định lượng hiệu ứng lan tỏa công nghệ (technology spillover) từ DNNN sang hệ sinh thái doanh nghiệp tư nhân trong nước.
2. Tích hợp tiêu chuẩn ESG (Environmental, Social, and Governance) vào hệ thống chỉ số đo lường hiệu quả hoạt động cốt lõi (KPI) của ban điều hành DNNN.
3. Nghiên cứu cơ chế tài chính chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo mở (Open Innovation) tại các tập đoàn viễn thông, năng lượng nhà nước.
4. Đánh giá tác động pháp lý từ các cam kết chương Doanh nghiệp Nhà nước trong các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) đối với cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những giá trị tác động toàn diện trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Dự kiến tạo lập nguồn trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học giả chuyên ngành Quản lý kinh tế và Kinh tế phát triển khi tiếp cận vấn đề tái cơ cấu thể chế kinh tế tại các thị trường mới nổi.
• Tác động chuyển đổi ngành: Cung cấp căn cứ thực chứng cho việc tái định hình cấu trúc các ngành then chốt như năng lượng, viễn thông, hóa chất, giao thông vận tải thông qua việc xác định chính xác danh mục lĩnh vực Nhà nước cần thoái vốn toàn bộ để nhường dư địa cho kinh tế tư nhân.
• Tác động hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính trong quá trình sửa đổi Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp (Luật số 69/2014/QH13) và xây dựng Đề án cơ cấu lại DNNN giai đoạn 2021–2025.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu thất thoát lãng phí tài sản công, bảo vệ nguồn vốn ngân sách nhà nước, đồng thời thiết lập môi trường kinh doanh minh bạch, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa mọi thành phần kinh tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích thể chế toàn diện, hệ thống hóa y văn sâu sắc và bộ số liệu thực chứng đáng tin cậy về kinh tế chuyển đổi.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước và Ban chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp: Sử dụng hệ thống giải pháp phân loại doanh nghiệp và phương thức thoái vốn thị trường làm cẩm nang điều hành chính sách vĩ mô.
• Ủy ban Quản lý Vốn Nhà nước và SCIC: Tham khảo mô hình tách bạch chức năng chủ sở hữu và các tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư vốn nhà nước hiện đại.
• Lãnh đạo và Ban Điều hành các Tập đoàn, Tổng công ty Nhà nước: Nhận diện rõ lộ trình tái cơ cấu quản trị nội bộ, chuẩn hóa quy trình công bố thông tin và tái cấu trúc danh mục tài sản nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Người đại diện trong bối cảnh thể chế đặc thù của Việt Nam bằng việc mô hình hóa cấu trúc chi phí đại diện đa tầng và giải mã "bẫy bảo toàn vốn", chứng minh rằng cơ chế kiểm soát hành chính bảo toàn giá trị sổ sách là rào cản căn bản triệt tiêu tính năng động thị trường của DNNN.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? Trả lời: Khác với nghiên cứu của Phan Thị Thùy Linh (2017) chỉ tập trung vào kỹ thuật cổ phần hóa quy mô lớn hay Vũ Thị Như Quỳnh (2020) chỉ lượng hóa tài chính ngành vận tải biển, luận án đã sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp đa tầng dựa trên Chủ nghĩa hiện thực phê phán, tam giác đạc toàn bộ bộ dữ liệu Tổng điều tra doanh nghiệp GSO 2011–2020 với báo cáo giám sát 127 tập đoàn, tổng công ty để phân tích tương quan giữa cấu trúc sở hữu và hiệu quả vĩ mô.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì? Trả lời: Đó là nghịch lý suy giảm hiệu suất vốn tỷ lệ nghịch với quy mô vốn tích tụ: tỷ lệ hoàn vốn trung bình của DNNN sụt giảm từ 1,6 xuống 1,1 (năm 2009) so với mức 21,0 của toàn ngành (WB, 2012), cùng quy mô nợ phải trả lên tới 1.752 nghìn tỷ VNĐ (~50% GDP năm 2012) của 127 tập đoàn, tổng công ty nhà nước (Nguyễn Minh Phong, 2014).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp hệ thống hóa chi tiết nguồn dữ liệu từ Tổng cục Thống kê, danh mục bảng biểu chỉ số chuẩn hóa (Bảng 3.1 - Bảng 3.10), cùng quy trình phân loại doanh nghiệp theo Quyết định số 58/2016/QĐ-TTg, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập toàn bộ quy trình phân tích.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (2021–2030) được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án đề xuất khung chiến lược 10 năm tập trung vào: hoàn thiện thể chế quản lý vốn tập trung chuyên trách; áp dụng 100% chuẩn mực OECD Guidelines cho các tổng công ty mẹ; chuyển đổi số danh mục quản trị tài sản nhà nước; và thiết lập cơ chế giám sát rủi ro tài chính hệ thống theo thời gian thực.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường tại Việt Nam" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận về tái cơ cấu DNNN trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi định hướng XHCN.
2. Chuẩn hóa định nghĩa khoa học và pháp lý về DNNN dựa trên tiêu chí sở hữu chi phối trên 50% vốn điều lệ phù hợp với thông lệ quốc tế và cam kết FTA thế hệ mới.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, đa chiều về thực trạng tài chính, quy mô nợ và hiệu suất sử dụng vốn của khối DNNN giai đoạn 2011–2020.
4. Bóc tách căn nguyên thể chế sâu xa của các hạn chế trong tiến trình cổ phần hóa, chỉ rõ sự xung đột giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu.
5. Xây dựng khung phân tích 3 trụ cột (vai trò - tài sản - quản trị) làm cơ sở khoa học định hình chiến lược tái cơ cấu giai đoạn 2021–2030.
6. Đề xuất hệ giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và bản thân doanh nghiệp nhằm thiết lập kỷ luật thị trường, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực quốc gia.

Công trình tạo ra bước tiến quan trọng về mặt nhận thức luận, mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về kinh tế học thể chế, quản trị công ty đại chúng và chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế bền vững cho Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Các công trình nghiên cứu đã công bố ngoài nước 1. Nghiên cứu về vai trò, sứ mệnh của doanh nghiệp nhà nước OECD (2005a), Corporate Governance of State-Owned Enterprises: A SURVEY OF OECD COUNTRIES, © OECD 2005.

Theo kết quả nghiên cứu của công trình này, DNNN được Nhà nước thành lập hoặc tham gia đầu tư, quản lý để trở thành công cụ phục vụ những mục tiêu nhất định của Nhà nước, cơ bản bao gồm mục tiêu chính trị và mục tiêu kinh tế [130]. DNNN từng có vai trò rất quan trọng trong các nền kinh tế, không chỉ ở các nước XHCN mà còn ở nhiều nước công nghiệp phát triển. Cơ sở cho vai trò này nằm ở ý chí của Nhà nước muốn sử dụng DNNN làm công cụ bảo đảm việc làm; phát triển các ngành công nghiệp đòi hỏi đầu tư lớn mà khu vực tư nhân chưa đáp ứng được; kiểm soát sự suy giảm của các ngành công nghiệp nặng có giá trị gia tăng thấp (đóng tàu, khai thác quặng, than đá); hỗ trợ khu vực tư nhân phải gánh chịu những rủi ro lớn (chẳng hạn thiên tai trong sản xuất nông nghiệp). DNNN cũng được kỳ vọng để gánh vác sứ mệnh thúc đẩy phát triển kinh tế; bảo đảm mục tiêu bình đẳng và ổn định xã hội thông qua việc đầu tư cơ sở hạ tầng, tạo việc làm mới; tạo nguồn thu, nguồn ngân sách cho các trợ cấp xã hội v.

Vì vậy, đã có giai đoạn trong lịch sử, nhiều quốc gia đầu tư hàng loạt DNNN ở nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau, từ công nghiệp nặng, cơ sở hạ tầng, cho tới nông nghiệp, thông tin liên lạc, công nghệ. Tuy nhiên, thực tế đã chỉ ra DNNN không thể hoàn thành các sứ mệnh và mục tiêu rộng lớn đó, trong nhiều trường hợp còn trở thành gánh nặng chi phí cho Nhà nước, cho xã hội. Cùng với việc khu vực tư nhân phát triển nhanh hơn, 6 hiệu quả hơn, trào lưu tư nhân hóa DNNN đã diễn ra mạnh mẽ, bắt đầu từ CHLB Đức (đầu những năm 1960), Anh (đầu những năm 1980) sang các nước OECD khác (trong những năm 1980) và các nền kinh tế chuyển đổi ở Đông Âu (cuối 90s đầu 90s). Sang đến đầu thế kỷ 21, vai trò của DNNN đã giảm mạnh tuy rằng vẫn có vai trò nhất định trong nền kinh tế của nhiều nước OECD, trước hết trong đóng góp GDP, tạo việc làm và thị trường vốn; có vai trò quan trọng trong các ngành cung cấp dịch vụ công cộng và cơ sở hạ tầng như năng lượng, giao thông và viễn thông, là những ngành cần thiết cho đời sống của phần lớn dân cư và sự phát triển của các ngành kinh tế khác.

Tại nền kinh tế thị trường hàng đầu thế giới như Hoa kỳ, Kevin R. Kosar(2011),“Federal Government Corporations:An Overview”, cho rằng mục tiêu thành lập các DNNN ở Hoa kỳ đầu thế kỷ 20 là trở thành công cụ can thiệp của Nhà nước khi có tình trạng “khẩn cấp", tạo thu nhập và phục vụ cho một số chức năng của Nhà nước. Báo cáo của GAO (1995), "Profiles of Existing Government Corpo ratin" thì lập luận rằng, DNNN được thành lập để cung cấp dịch vụ công có bản chất kinh doanh. Theo liệt kê của Kevin R.

Kosar số lượng DNNN cấp liên bang của Hoa kỳ hiện nay không còn nhiều (17 doanh nghiệp), chủ yếu trong lĩnh vực tài chính, bảo hiểm, đường sắt và bưu chính, không có doanh nghiệp nào trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, chế tác. Các DNNN này do Quốc hội phê chuẩn thành lập để “cung cấp các dịch vụ công the o định hướng thị trường, tạo ra doanh thu bằng hoặc xấp xỉ với chi phí” [125]. Ở Châu Âu, điển hình là CHLB Đức, Luật Ngân sách liên bang (Điều 65) nhấn mạnh tới điều kiện để Chính phủ thành lập một DNNN hoặc tham gia đầu tư vào các doanh nghiệp là "có lợi ích quan trọng của Nhà nước và đạt được quyền lợi nhà nước này với hiệu suất cao hơn so với việc sử dụng các công cụ kinh tế khác, chẳng hạn công cụ hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách". CIEM (2012) dẫn nguồn trên Website của Bộ Tài chính Bang Hạ Xắc Xông: Mục tiêu ưu tiên trong đầu tư vốn vào các doanh nghiệp của Bang Hạ Xắc Xông không phải lợi nhuận mà là định hướng và khuyến khích doanh nghiệp phục vụ các mục tiêu tạo việc làm và phát triển kinh tế vùng.

Danh mục đầu tư của Bang là các doanh nghiệp trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học (dược phẩm, môi trường, động vật, 7 khảo cổ…), vận tải đường sắt, vận tải xe bus, điện, cảng nước sâu, xử lý chất thải, trung tâm triển lãm hội chợ và một số ngân hàng, xổ số kiến thiết… Tại các nước đang và kém phát triển, theo UNIDO(2003), “ Reforming State-Owned Enterprises: Lessons of International Experience, especially for the Least Developed Countries” trong giai đoạn đầu mới giành được độc lập, nhất là thập kỷ 1950-1960, DNNN có vai trò quan trọng trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng; sản xuất, cung ứng hàng hóa và dịch vụ thiết yếu; tạo việc làm, xóa đói giảm nghèo; thúc đẩy phát triển và bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia; tạo nguồn thu cho Chính phủ. Dù vậy, trong giai đoạn sau đó, kết quả và hiệu quả hoạt động của DNNN rất yếu kém, không đạt mục tiêu, nhiều doanh nghiệp thua lỗ, chỉ đóng góp trung bình khoảng 4% GDP của các nước đang và kém phát triển vào cuối những năm 1970, là một trong những nguyên nhân mở ra quá trình tư nhân hóa mạnh mẽ trong 2 thập kỷ 1980 và 1990 [138]. Eslie Cohen (1997), Nghiên cứu “Khu vực quốc doanh: phạm vi và hạn chế của Nhà nước trong vai trò cổ đông”: Thể hiện quan điểm phản đối việc đầu tư ồ ạt và bao cấp của Nhà nước. Tác giả cho rằng, về cơ bản, Nhà nước không còn khả năng đảm nhận thành công vai trò do bị chi phối bởi quá nhiều mục tiêu, nghiên cứu này mới chỉ ra sự cần thiết phải tái cơ cấu nhưng chưa đưa ra được các định hướng và giải pháp của tái cơ cấu [118].

Nghiên cứu về quan hệ của Nhà nước với doanh nghiệp nhà nước và vấn đề phân bổ nguồn lực OECD (2011), “Development Co- Operarion Report” chỉ ra, từ năm 2000 đến nay DNNN không sử dụng các cơ hội và lợi thế chính sách của mình để có các hành vi cản trở cạnh tranh. Tuy nhiên, trong những ngành, lĩnh vực mà DNNN tồn tại hoặc có vị trí thống lĩnh, độc quyền thì không còn cơ hội tốt để doanh nghiệp khác gia nhập thị trường. Đặc biệt, khi mà DNNN đã hình thành và phát triển trong trong các ngành có tính "liên kết mạng", các lĩnh vực được nhà nước hỗ trợ hoặc được thanh toán cho việc cung cấp dịch vụ công, thì doanh nghiệp bên ngoài khó có thể chen vào chuỗi giá trị của DNNN. Hiện tượng này có bản chất của độc quyền và kìm hãm cạnh tranh.

Robert Z Lawrence (2014) tại Hội thảo quốc tế về Cải cách Kinh tế vì tăng trưởng bao trùm và bền vững - Kinh nghiệm Quốc tế và Bài học đối với 8 Việt Nam do Bộ Ngoại giao, UNDP tổ chức tháng 3/2014 tại Hà Nội cũng nhận định: DNNN hiện nay thường nhận được các ưu đãi thông qua vốn ngân sách chính phủ với chi phí thấp, ít chịu ảnh hưởng của những quy định thông thường, miễn giảm thuế và được tạo điều kiện khi ký các hợp đồng mua sắm. Nghiên cứu về giải pháp cải cách doanh nghiệp nhà nước UNIDO(2003),”Reforming State-Owned Enterprises: Lessons of International Experience, especially for the Least Developed Countries” First published September 2003. Công trình nghiên cứu này đã tổng kết các phương pháp cải cách DNNN trên thế giới và rút ra những phương pháp như sau: ✓ Thay đổi cơ cấu sở hữu (Tư nhân hoá, đa dạng hoá sở hữu DNNN) ✓ Cải cách khung khổ hoạt động (Cải thiện môi trường của các DNNN nhằm tăng cường động lực cho các DNNN hoạt động có hiệu quả hơn, tăng động lực và trách nhiệm vật chất; tăng quyền tự chủ; buộc DNNN đối mặt với cạnh tranh.) ✓ Cải cách quản trị doanh nghiệp (Cải thiện cơ chế giám sát các DNNN và quá trình tổ chức thực hiện chức năng chủ sở hữu vốn đầu tư của Nhà nước) ✓ Cơ cấu lại (Thay đổi cơ cấu tổ chức quản lý và hoạt động; giữ nguyên cơ cấu sở hữu nhưng thay đổi cơ cấu quản lý). ✓ Giải thể phá sản (Chấm dứt pháp nhân DNNN và bán toàn bộ tài sản cho những người sử dụng khác) [138].

Cũng theo WB(2012), “ Vietnam Development Report 2012” các giải pháp cải cách DNNN cần thực hiện là: Disclose, Regulate, Equitize, Accountable, and Monitor (DREAM) [140]. Các công trình nghiên cứu về kinh tế thị trường Tran Van Tho (2014). “Vietnamese Gradualism in Reforms of the State- Owned Enterprises”. Waseda University, Tokyo.

Vietnam Asia-Pacific Economic Center (VAPEC). Tại công trình nghiên cứu này, tác giả Trần Văn Thọ đã tổng kết được kết quả của tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của Việt Nam giai đoạn 2011-2013 và đặt ra câu hỏi: Có phải DNNN đang kéo lùi tốc độ cải cách kinh tế của Việt Nam? Để trả lời câu hỏi này, tác giả đã phân tích vị trí của DNNN trong nền kinh tế, cấu trúc ngành nghề mà DNNN nắm giữ, kết quả 9 hoạt động sản xuất kinh doanh của DNNN trên các lĩnh vực nắm giữ tương ứng. Thông qua phân tích, tác giả đánh giá hai hướng tái cơ cấu DNNN của Việt Nam là: Tái cơ cấu mà không có sự tư nhân hóa, và hướng tái cơ cấu theo hướng tư nhân hóa, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm về tái cơ cấu doanh nghiệp của Việt Nam. “Chính sách cạnh tranh quốc tế: Duy trì thị trường mở trong nền kinh tế toàn cầu”, Cheltenham- Northampton: Edward Elga).

Cuốn sách trình bày những nét cơ bản về cạnh tranh và các chính sách thươg mại. Những tác động của toàn cầu hòa thị trường đến doanh nghiệp, chống phá giá, chống độc quyền. Phân tích những khó khăn phát sinh do có sự hạn chế và bó buộc hợp tác, phân tích thống kê giá cả của các công ty có uy tín và liên doanh, liên kết quốc tế [127]. Trong cuốn sách này, tác giả đã cho chúng ta thấy những thách thức mà doanh nghiệp, đặc biệt là DNNN phải đối mặt và cần phải thay đổi để phù hợp với thị trường mở cửa và hoạt động theo thông lệ quốc tế.