Luận án về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường tại Việt Nam

Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một trong những vấn đề quan trọng trong quá trình chuyển đổi… 184 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Tái Cơ Cấu Doanh Nghiệp Nhà Nước Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu đã công bố ngoài nước
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu đã công bố trong nước
• 1.1.3. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan
• 1.1.4. Những vấn đề luận án sẽ tập trung nghiên cứu giải quyết
• 1.1.5. Hướng nghiên cứu của luận án
• 1.1.6. Mục tiêu nghiên cứu đề tài luận án
• 1.1.7. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.1.8. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.1.9. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu đề tài luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 2.1. Doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển sang kinh tế thị trường
• 2.2. Những vấn đề cơ bản về doanh nghiệp nhà nước
• 2.3. Tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường tác động đến doanh nghiệp nhà nước
• 2.4. Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 2.4.1. Khái niệm, nội dung tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 2.4.2. Phương thức tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường
• 2.5. Các yếu tố tác động tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 2.5.1. Yếu tố chính trị
• 2.5.2. Chính sách, pháp luật
• 2.5.3. Năng lực của cán bộ, công chức và người quản lý doanh nghiệp
• 2.5.4. Hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.6. Kinh nghiệm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của một số nước và bài học cho Việt Nam
• 2.6.1. Kinh nghiệm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của một số nước trên thế giới
• 2.6.2. Một số bài học cho Việt Nam từ kinh nghiệm nước ngoài về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011-2020
• 3.1. Thực trạng doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020
• 3.2. Thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020
• 3.2.1. Định vị lại vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình tái cơ cấu
• 3.2.2. Cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước tại doanh nghiệp
• 3.2.3. Thực hiện tái cấu trúc quản trị doanh nghiệp nhà nước
• 3.2.4. Đánh giá chung thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020
• 3.2.4.1. Những kết quả đạt được
• 3.2.4.2. Những hạn chế
• 3.2.4.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3.2.5. Những vấn đề đặt ra đối với tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2021-2030
• 4.1. Bối cảnh và các chủ trương chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ảnh hưởng tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới
• 4.1.1. Bối cảnh trong nước và quốc tế tác động tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 4.1.2. Các định hướng của Đảng và Nhà nước về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 4.1.3. Quan điểm và định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn tới
• 4.2. Quan điểm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn tới
• 4.3. Định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước
• 4.4. Giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2021-2030
• 4.4.1. Các giải pháp từ phía Nhà nước
• 4.4.2. Các giải pháp từ phía doanh nghiệp nhà nước
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một trong những vấn đề quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường tại Việt Nam. Doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, nhưng hiệu quả hoạt động của họ chưa tương xứng với kỳ vọng. Việc tái cơ cấu không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh mà còn để đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, tái cơ cấu DNNN cần tập trung vào các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, nhằm cải thiện năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động. Để thực hiện điều này, cần có những chính sách cải cách doanh nghiệp mạnh mẽ và đồng bộ, từ việc xác định rõ vai trò của DNNN đến việc xây dựng khung pháp lý phù hợp.

1.1. Khái niệm và nội dung tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Khái niệm tái cơ cấu DNNN bao gồm việc thay đổi cơ cấu tổ chức, quản lý và hoạt động của doanh nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả và khả năng cạnh tranh. Nội dung của tái cơ cấu bao gồm việc sắp xếp lại danh mục tài sản, cải cách quản trị và nâng cao năng lực của cán bộ quản lý. Việc cải cách hành chính trong DNNN cũng là một phần quan trọng, giúp giảm thiểu thủ tục hành chính, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tái cơ cấu không chỉ là một quá trình đơn thuần mà còn là một chiến lược dài hạn nhằm phát triển bền vững cho DNNN trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

1.2. Các yếu tố tác động đến tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Có nhiều yếu tố tác động đến quá trình tái cơ cấu DNNN, trong đó có yếu tố chính trị, chính sách và pháp luật. Chính sách kinh tế của Nhà nước có ảnh hưởng lớn đến hoạt động của DNNN. Việc quản lý nhà nước cần phải được cải cách để tạo điều kiện thuận lợi cho DNNN hoạt động hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, năng lực của cán bộ quản lý cũng là một yếu tố quyết định đến thành công của quá trình tái cơ cấu. Việc nâng cao năng lực quản lý và chuyên môn cho cán bộ là cần thiết để đảm bảo DNNN có thể thích ứng với những thay đổi trong môi trường kinh doanh.

II. Thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011 2020

Giai đoạn 2011-2020 chứng kiến nhiều nỗ lực trong việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam. Tuy nhiên, kết quả đạt được còn hạn chế. Theo báo cáo, tỷ lệ DNNN hoàn thành kế hoạch tái cơ cấu còn thấp, nhiều doanh nghiệp vẫn hoạt động kém hiệu quả. Việc cải cách doanh nghiệp chưa thực sự đi vào chiều sâu, nhiều DNNN vẫn duy trì cơ cấu tổ chức lạc hậu và thiếu tính chuyên nghiệp. Đặc biệt, tình trạng nợ xấu và thua lỗ vẫn diễn ra phổ biến, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của DNNN. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và doanh nghiệp, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Đánh giá kết quả tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Kết quả tái cơ cấu DNNN giai đoạn 2011-2020 cho thấy một số tiến bộ nhất định, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Nhiều DNNN đã thực hiện cổ phần hóa và thoái vốn, tạo ra nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các DNNN sau tái cơ cấu vẫn chưa cao. Tỷ lệ đóng góp của DNNN vào GDP giảm dần, trong khi khu vực tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ngày càng chiếm ưu thế. Điều này cho thấy cần phải có những chính sách đầu tư công và chính sách kinh tế phù hợp hơn để hỗ trợ DNNN trong quá trình tái cơ cấu.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân của tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc tái cơ cấu DNNN, nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu sự đồng bộ trong các chính sách, cũng như sự chậm trễ trong việc thực hiện các kế hoạch tái cơ cấu. Nhiều DNNN vẫn chưa xác định rõ chiến lược phát triển, dẫn đến việc đầu tư dàn trải và không hiệu quả. Bên cạnh đó, tình trạng tham nhũng và lợi ích nhóm trong DNNN cũng là một vấn đề nghiêm trọng, cản trở quá trình tái cơ cấu. Để khắc phục những hạn chế này, cần có sự quyết tâm từ cả phía Nhà nước và các DNNN trong việc thực hiện các giải pháp tái cơ cấu một cách hiệu quả.

III. Phương hướng và giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2021 2030

Giai đoạn 2021-2030, việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cần được thực hiện một cách quyết liệt hơn. Các chính sách cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới của nền kinh tế. Cần xác định rõ vai trò của DNNN trong nền kinh tế, từ đó xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp. Việc hợp tác công tư cũng cần được thúc đẩy để tăng cường nguồn lực cho DNNN. Bên cạnh đó, cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao năng lực quản lý và hiệu quả hoạt động của DNNN, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

3.1. Định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Định hướng tái cơ cấu DNNN trong giai đoạn tới cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh. Cần xác định rõ các ngành, lĩnh vực mà DNNN cần tập trung đầu tư, từ đó xây dựng các chiến lược phát triển cụ thể. Việc đổi mới doanh nghiệp cũng cần được thực hiện để phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và DNNN trong việc thực hiện các kế hoạch tái cơ cấu.

3.2. Giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Các giải pháp tái cơ cấu DNNN cần bao gồm việc cải cách quản trị, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của DNNN. Cần có các chính sách khuyến khích DNNN tham gia vào các lĩnh vực có tính cạnh tranh cao, đồng thời giảm thiểu sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động của DNNN. Việc đầu tư công cũng cần được thực hiện một cách hiệu quả, nhằm tạo điều kiện cho DNNN phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Sau hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới, khu vực kinh tế nhà nước, trong đó nòng cốt là các tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước, đã đóng góp vào các thành tựu tăng trưởng kinh tế và giải quyết việc làm tại Việt Nam. Về mặt chính sách, các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) luôn nhận được sự ưu tiên đầu tư và phân bổ nguồn lực từ các cơ quan quản lý với kỳ vọng tạo động lực lan tỏa và định hướng nền kinh tế. Mặc dù vậy, tỷ trọng đóng góp của khu vực DNNN vào GDP chỉ đạt khoảng 28%, thấp hơn khu vực kinh tế tư nhân (trên 40%) và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (khoảng 20,1%). Cơ chế quản lý đối với DNNN còn bộc lộ nhiều bất cập như đầu tư dàn trải, kỷ luật tài chính chưa nghiêm, thiếu trách nhiệm giải trình và tính công khai, minh bạch, cùng với cơ cấu quản trị chậm đổi mới so với nguyên tắc của kinh tế thị trường.

Nhằm giải quyết các bất cập này, Đảng và Chính phủ đã ban hành các chủ trương, đề án trọng điểm như Quyết định số 929/QĐ-TTg ngày 17/7/2012 phê duyệt Đề án tái cơ cấu DNNN trọng tâm là tập đoàn, tổng công ty nhà nước và Quyết định số 707/QĐ-TTg năm 2017 phê duyệt Đề án cơ cấu lại DNNN giai đoạn 2016-2020. Tuy nhiên, kết quả thực hiện trên thực tế vẫn chậm và chưa đạt mục tiêu đề ra. Tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn kéo dài; chất lượng đề án tái cơ cấu chưa cao; chính sách xác định giá trị quyền sử dụng đất khi cổ phần hóa còn vướng mắc; năng lực cạnh tranh và hiệu quả sử dụng nguồn lực của DNNN còn thấp; tình trạng thất thoát, tiêu cực và lợi ích nhóm còn diễn biến phức tạp. Vì vậy, việc đánh giá toàn diện công tác tái cơ cấu DNNN trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường từ năm 2011 đến nay nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho giai đoạn tiếp theo là lý do tác giả lựa chọn đề tài luận án tiến sĩ kinh tế.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các công trình đã công bố trước đây chưa đặt yêu cầu đổi mới, tái cơ cấu DNNN một cách toàn diện trong mối quan hệ gắn liền với tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường tại Việt Nam; chưa phân tích sâu các yếu tố thể chế tác động tới quá trình tái cơ cấu; chưa làm rõ tác động tiêu cực của việc xác định chức năng, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước đến cải cách thể chế kinh tế thị trường, mức độ cản trở cạnh tranh đối với khu vực tư nhân, cũng như sự phân biệt đối xử trên thực tế giữa DNNN và các thành phần kinh tế khác.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là cung cấp những luận cứ khoa học và căn cứ thực tiễn để hoàn thiện chính sách, nâng cao chất lượng tổ chức thực hiện tái cơ cấu DNNN trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường ở Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án được xác định bao gồm:

1. Cơ sở lý luận về tái cơ cấu DNNN trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường bao gồm những nội dung, phương thức và các yếu tố tác động nào?
2. Thực trạng tái cơ cấu DNNN tại Việt Nam giai đoạn 2011-2020 đã đạt được những kết quả gì, tồn tại những hạn chế nào và nguyên nhân chủ yếu của các hạn chế đó là gì?
3. Bối cảnh mới và các chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước đặt ra những yêu cầu, quan điểm, định hướng và giải pháp cụ thể nào nhằm thúc đẩy tái cơ cấu DNNN giai đoạn 2021-2030?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường.
• Phạm vi về không gian: Hệ thống doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.
• Phạm vi về thời gian: Nghiên cứu thực trạng giai đoạn 2011-2020; các quan điểm, định hướng và giải pháp được đề xuất cho giai đoạn 2021-2030.
• Phạm vi về nội dung: Luận án tập trung vào 3 nội dung chính của tái cơ cấu gồm định vị lại vai trò của DNNN, cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước tại doanh nghiệp (cổ phần hóa, thoái vốn, bán doanh nghiệp) và tái cấu trúc quản trị DNNN; luận án không đi sâu vào tái cơ cấu công nghệ, sản phẩm và lao động nội bộ của từng doanh nghiệp cụ thể.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan các công trình nghiên cứu ngoài nước:

• Về vai trò và sứ mệnh của DNNN: Báo cáo của OECD (2005a) chỉ ra DNNN được thành lập để phục vụ các mục tiêu chính trị và kinh tế của Nhà nước, từng có vai trò trong việc gánh vác các ngành đòi hỏi vốn lớn hoặc hỗ trợ rủi ro xã hội, nhưng sau đó nhiều trường hợp trở thành gánh nặng chi phí, mở ra trào lưu tư nhân hóa từ những năm 1960 tại Đức và thập niên 1980 tại Anh và các nước OECD. Kevin R. Kosar (2011) và báo cáo của GAO (1995) phân tích mục tiêu thành lập DNNN cấp liên bang ở Hoa Kỳ là cung cấp dịch vụ công có bản chất kinh doanh theo định hướng thị trường với số lượng hiện nay còn rất ít (17 doanh nghiệp). UNIDO (2003) phân tích vai trò của DNNN tại các nước đang phát triển trong giai đoạn 1950-1960 và nguyên nhân dẫn đến hiệu quả kém trong những thập niên tiếp theo. Eslie Cohen (1997) phân tích các hạn chế của Nhà nước trong vai trò cổ đông và phản đối việc bao cấp, đầu tư dàn trải.
• Về mối quan hệ giữa Nhà nước với DNNN và phân bổ nguồn lực: Báo cáo của OECD (2011) và nhận định của Robert Z. Lawrence (2014) tại hội thảo của UNDP/Bộ Ngoại giao chỉ ra rằng các ưu đãi về vốn ngân sách, tín dụng, thuế và mua sắm công dành cho DNNN đã tạo ra độc quyền mạng lưới và kìm hãm cơ hội gia nhập thị trường của khu vực tư nhân.
• Về giải pháp cải cách DNNN: UNIDO (2003) tổng kết 5 phương pháp cải cách trên thế giới gồm: thay đổi cơ cấu sở hữu; cải cách khung khổ hoạt động; cải cách quản trị doanh nghiệp; cơ cấu lại tổ chức quản lý; và giải thể, phá sản. Ngân hàng Thế giới (WB, 2012) đề xuất khung giải pháp DREAM: Disclose (Công khai), Regulate (Quy định), Equitize (Cổ phần hóa), Accountable (Trách nhiệm giải trình) và Monitor (Giám sát).
• Về kinh tế thị trường: Trần Văn Thọ (2014) phân tích kết quả tái cơ cấu DNNN Việt Nam giai đoạn 2011-2013, so sánh giữa hướng tái cơ cấu không có tư nhân hóa và tái cơ cấu theo hướng tư nhân hóa. Tài liệu của Edward Elgar (2014) phân tích các chính sách duy trì cạnh tranh và chống độc quyền trong nền kinh tế toàn cầu.

Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước:

• Về khái niệm và sự cần thiết tái cơ cấu: Nguyễn Đình Cung và nhóm tác giả (2013) rà soát sự thay đổi của khái niệm DNNN qua các văn bản pháp luật từ trước năm 1995 đến Luật Doanh nghiệp. Đỗ Tiến Long (2013) nghiên cứu mô hình tái cơ cấu dưới góc độ tư vấn và vai trò của người lãnh đạo. Nguyễn Kim Đức (2013) tiếp cận tái cơ cấu từ góc độ thẩm định giá trị doanh nghiệp. Phạm Hồng Mạnh (2010) đề xuất quy trình 5 bước tái cấu trúc tập đoàn kinh tế nhà nước. Nguyễn Phúc Hưởng (2013) xây dựng khung lý thuyết gồm 10 biến và 13 vấn đề đặt ra khi tái cấu trúc DNNN ngành xây dựng (nghiên cứu trường hợp Vinaconex).
• Về vai trò và đánh giá phân bổ nguồn lực: MPI (2012) rà soát các văn kiện Đảng từ năm 1995 về chức năng của DNNN. Bảo Duy (2018) chỉ ra DNNN không còn giữ vị trí dẫn dắt nền kinh tế. Báo cáo của Fulbright và Harvard Kennedy (2008) phân tích sự lãng phí từ cơ chế quản lý đầu tư lỏng lẻo đối với các tập đoàn nhà nước. Nguyễn Văn Thắng và Nick J. Freeman (2008) chỉ ra mối liên hệ giữa sự thiên vị DNNN tại các địa phương với mức tăng trưởng GDP thấp hơn. B-WTO (2007) so sánh khung chính sách với các cam kết WTO về DNNN. Nguyễn Minh Phong (2013, 2014) dẫn chứng các số liệu tài chính, quy mô nợ và đề xuất hạ tỷ trọng DNNN trong GDP xuống mức 10-15%.
• Về thực trạng và giải pháp cải cách: Các báo cáo của MPI (2011, 2012, 2013), CIEM-WB (2002, 2005), Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp (2014); các luận án tiến sĩ của Lê Hồng Anh (2010), Phan Thị Thùy Linh (2017), Dương Đức Tâm (2016), Nguyễn Hoàng Mạnh (2016), Nguyễn Tuấn Đạt (2016), Vũ Thị Như Quỳnh (2020), Huỳnh Thị Cẩm Hà (2020), Hoàng Tuấn (2016); cùng các công trình của Phùng Thị Phương Anh (2018), Phạm Đức Trung (2018), Lê Hường (2019), Trần Tiến Cường (2005), Võ Trí Thành (2011).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết:

1. Chưa có công trình phân tích có tính hệ thống việc tái cơ cấu DNNN đặt trong yêu cầu vận hành đồng bộ của tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
2. Chưa làm rõ các yếu tố chính trị, pháp luật, năng lực cán bộ và cam kết quốc tế tác động đa chiều tới quá trình tái cơ cấu DNNN.
3. Chưa đánh giá sâu sắc các biểu hiện phân biệt đối xử, tình trạng độc quyền nhà nước chuyển hóa thành độc quyền doanh nghiệp và tác động của cơ chế bảo lãnh tín dụng đối với môi trường cạnh tranh.
4. Chưa xác định rõ ràng sứ mệnh, phạm vi hoạt động của các nhóm DNNN còn lại sau khi đã cổ phần hóa dựa trên các chuẩn mực quốc tế và nguyên tắc thị trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích:

• Luận án hệ thống hóa các định nghĩa về DNNN qua các thời kỳ lập pháp tại Việt Nam: Sắc lệnh số 104/SL ngày 01/01/1948 ("doanh nghiệp quốc gia"); Nghị định 388/HĐBT ngày 20/11/1991; Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995; Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003 (nắm giữ từ trên 50% đến 100% vốn điều lệ); Luật Doanh nghiệp năm 2005; Luật Doanh nghiệp năm 2014 (quy định hẹp là 100% vốn điều lệ); và Nghị quyết số 12-NQ/TW năm 2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII.
• Luận án xác định khái niệm sử dụng xuyên suốt: "DNNN là doanh nghiệp do nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ để chi phối hoạt động của doanh nghiệp theo mục tiêu của Nhà nước, trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc thị trường".
• Khung phân tích (Hình 1.1) và khung khổ tái cơ cấu khu vực DNNN (Hình 2.1) được thiết lập dựa trên 3 nội dung cốt lõi:
  • (i) Định vị lại vai trò của DNNN: Xác định rõ phạm vi ngành, lĩnh vực cần duy trì sự hiện diện của Nhà nước (an ninh, quốc phòng; độc quyền tự nhiên; dịch vụ công ích thiết yếu; công nghệ nền tảng).
  • (ii) Cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước tại doanh nghiệp: Bố trí lại nguồn lực thông qua cổ phần hóa, bán doanh nghiệp, thoái vốn nhà nước và chuyển giao quyền đại diện chủ sở hữu về SCIC.
  • (iii) Tái cấu trúc quản trị DNNN: Tách bạch chức năng chủ sở hữu và chức năng quản lý nhà nước, áp dụng chuẩn mực quản trị theo thông lệ OECD, tăng cường tính minh bạch, kỷ luật tài chính và trách nhiệm giải trình.
• Các yếu tố tác động tới tái cơ cấu gồm: Yếu tố chính trị; Chính sách, pháp luật; Năng lực của cán bộ, công chức và người quản lý doanh nghiệp; Hội nhập kinh tế quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu:

• Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp phân tích thực chứng thể chế.
• Phương pháp cụ thể: Phân tích và tổng hợp tài liệu văn kiện của Đảng, văn bản quy phạm pháp luật; phương pháp lịch sử và logic để theo dõi tiến trình chính sách; phương pháp so sánh đối chiếu giữa thực trạng Việt Nam và thông lệ quốc tế (OECD, WB, WTO, CPTPP); phương pháp thống kê mô tả nhằm tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo chính thức.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê (GSO) về hệ thống doanh nghiệp Việt Nam.
• Báo cáo và đề án của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (MPI), Bộ Tài chính, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp.
• Báo cáo phân tích của Ngân hàng Thế giới (World Bank), OECD, UNIDO, UNDP, B-WTO.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường và hướng nghiên cứu của luận án

Chương này tổng kết hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến DNNN và tái cơ cấu DNNN. Tác giả phân chia các công trình thành các nhóm chủ đề: vai trò và sứ mệnh của DNNN; mối quan hệ giữa Nhà nước và DNNN trong phân bổ nguồn lực; các giải pháp và kết quả cải cách DNNN; các nghiên cứu về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trên cơ sở chỉ ra những điểm đã được làm rõ và 4 nhóm vấn đề còn bỏ trống, chương 1 xác lập mục tiêu nghiên cứu, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi và xây dựng khung phân tích của luận án (Hình 1.1).

Chương 2: Cơ sở lý luận về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường

Chương 2 luận giải các vấn đề lý luận nền tảng về DNNN: quá trình phát triển khái niệm từ Sắc lệnh 104/SL năm 1948 đến Luật Doanh nghiệp 2014 và Nghị quyết 12-NQ/TW năm 2017; các đặc điểm về sở hữu, hình thức tổ chức (công ty TNHH, công ty cổ phần), lĩnh vực hoạt động, mục tiêu và trách nhiệm pháp lý. Tác giả phân tích 5 vai trò then chốt của DNNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN (giữ vị trí then chốt ở lĩnh vực thiết yếu; cung ứng dịch vụ công ích; dẫn dắt các thành phần kinh tế khác; đóng góp ngân sách/GDP; giải quyết việc làm). Tiếp đó, chương 2 làm rõ tác động của các quy luật kinh tế thị trường (cạnh tranh, giá cả, cung cầu) buộc DNNN phải tái cơ cấu. Tác giả xây dựng khung khổ tái cơ cấu gồm 3 trụ cột chính (Hình 2.1) và phân tích 4 nhóm yếu tố tác động (chính trị; chính sách pháp luật; năng lực bộ máy; hội nhập quốc tế). Cuối chương, tác giả phân tích kinh nghiệm cải cách DNNN của CHLB Đức, Hoa Kỳ, các nước OECD và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về phân định vai trò chủ sở hữu, áp dụng kỷ luật thị trường và quản trị công khai.

Chương 3: Thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam giai đoạn 2011-2020

Chương 3 phân tích thực trạng hệ thống DNNN và việc triển khai các đề án tái cơ cấu theo Quyết định 929/QĐ-TTg và Quyết định 707/QĐ-TTg. Về quy mô và hiệu quả, số lượng DNNN có xu hướng giảm nhưng vẫn nắm giữ tỷ trọng tài sản lớn; hiệu suất sinh lời và tỷ lệ hoàn vốn giảm mạnh so với bình quân toàn ngành doanh nghiệp.

Bảng tổng hợp một số dữ liệu tài chính và quy mô của khu vực DNNN được ghi nhận trong luận án:

Chỉ tiêu / Tiêu chí	Số liệu ghi nhận trong văn bản luận án	Nguồn trích dẫn trong luận án
Tỷ trọng đóng góp vào GDP	Khoảng 28% GDP (Khu vực tư nhân >40%, FDI ~20,1%)	Phần Mở đầu luận án
Tỷ trọng nắm giữ nguồn lực kinh doanh	Nắm 37,2% nguồn vốn; 44,8% tài sản cố định & đầu tư dài hạn	Tổng cục Thống kê (GSO)
Đóng góp ngân sách và lao động	Tạo ra 37,8% lợi nhuận trước thuế; đóng góp 37,4% nộp ngân sách; tạo 19,5% việc làm	Tổng cục Thống kê (GSO)
Tổng số nợ phải trả của 127 tập đoàn, TCT năm 2012	1.752 nghìn tỷ đồng (xấp xỉ 62-63 tỷ USD, chiếm ~50% GDP cả nước; bằng 78,9% doanh thu năm 2012; vượt 132% vốn CSH)	Nguyễn Minh Phong (2014)
Nợ vay ngân hàng và nợ nước ngoài (2012)	Nợ vay NHTM: 402.955 tỷ đồng (1/3 tổng dư nợ nền kinh tế); Vay nợ nước ngoài: 315.851 tỷ đồng (2/3 là ODA Chính phủ bảo lãnh)	Nguyễn Minh Phong (2014)
Hệ số nợ phải trả / Vốn CSH bình quân (2012)	Bình quân 1,46 lần; có 48 đơn vị có tỷ lệ gấp 3 lần trở lên	Nguyễn Minh Phong (2014)
Tỷ lệ hoàn vốn trung bình DNNN năm 2000 so với toàn ngành	DNNN đạt 1,6 (toàn khu vực doanh nghiệp đạt 8,8)	WB (2012)
Tỷ lệ hoàn vốn trung bình DNNN năm 2009 so với toàn ngành	DNNN giảm xuống 1,1 (toàn khu vực doanh nghiệp tăng lên 21,0)	WB (2012)
Tỷ trọng các nguồn lực năm 2000	Chiếm 68% vốn, 55% tài sản cố định, 45% tín dụng, 59% việc làm khu vực DN	WB (2012)

Thực trạng triển khai 3 trụ cột tái cơ cấu:

• Định vị lại vai trò: Ban hành tiêu chí phân loại DNNN theo Quyết định 58/2016/QĐ-TTg, thu hẹp diện doanh nghiệp nắm giữ 100% vốn (Hình 3.1).
• Cơ cấu danh mục tài sản: Đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn ngoài ngành chính, chuyển giao quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước về SCIC (Hình 3.2).
• Tái cấu trúc quản trị: Từng bước tách chức năng chủ sở hữu khỏi chức năng quản lý hành chính nhà nước, thành lập Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Đánh giá chung:

• Kết quả đạt được: Giảm số lượng DNNN 100% vốn, thu hồi nguồn vốn lớn cho ngân sách, xóa bỏ dần các bao cấp trực tiếp, bước đầu hình thành cơ chế đại diện vốn chuyên trách.
• Hạn chế: Tốc độ cổ phần hóa và thoái vốn không đạt kế hoạch; tỷ lệ vốn bán ra cho khu vực tư nhân còn thấp; hiệu quả kinh doanh chưa tương xứng; nợ xấu và thua lỗ tại một số dự án lớn; cơ chế quản trị chậm áp dụng chuẩn mực quốc tế; công tác định giá quyền sử dụng đất gây nghẽn tiến độ.
• Nguyên nhân: Nhận thức chưa đầy đủ về kinh tế thị trường, vướng mắc pháp luật chồng chéo, trách nhiệm của người đứng đầu chưa cao, sự can thiệp hành chính kéo dài và ảnh hưởng của lợi ích cục bộ.

Chương 4: Phương hướng và giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường tại Việt Nam giai đoạn 2021-2030

Chương 4 phân tích bối cảnh phát triển giai đoạn 2021-2030, tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và các cam kết hội nhập thế hệ mới (CPTPP, EVFTA). Tác giả làm rõ các định hướng của Đảng theo Nghị quyết số 12-NQ/TW và xác lập hệ thống quan điểm tái cơ cấu: vận hành DNNN theo cơ chế thị trường; bình đẳng và không phân biệt đối xử; lấy hiệu quả kinh tế làm thước đo chủ yếu; xây dựng khuôn khổ thống nhất cho quản trị DNNN (Hình 4.1).

Các nhóm giải pháp đề xuất bao gồm:

• Nhóm giải pháp từ phía Nhà nước: Hoàn thiện thể chế pháp luật về quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp; sửa đổi quy định định giá quyền sử dụng đất khi cổ phần hóa theo giá trị thị trường; củng cố mô hình cơ quan chuyên trách làm đại diện chủ sở hữu vốn (Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và SCIC) nhằm tách bạch hoàn toàn chức năng chủ sở hữu với chức năng quản lý nhà nước; xóa bỏ triệt để các ưu đãi tín dụng, bảo lãnh vay vốn không đúng nguyên tắc thị trường; tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm sai phạm, tham nhũng.
• Nhóm giải pháp từ phía doanh nghiệp nhà nước: Áp dụng các nguyên tắc quản trị hiện đại theo hướng dẫn của OECD; thực hiện kiểm toán độc lập bắt buộc và công khai minh bạch báo cáo tài chính; chuyên nghiệp hóa đội ngũ Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị và Ban điều hành thông qua cơ chế tuyển dụng, thuê tổng giám đốc trên thị trường; tách bạch rõ ràng giữa chi phí thực hiện nhiệm vụ chính trị - công ích và hoạt động sản xuất kinh doanh thương mại.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Làm sáng tỏ nội hàm khái niệm doanh nghiệp nhà nước phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (như CPTPP), xác định DNNN theo tiêu chí nắm giữ trên 50% vốn điều lệ để thực hiện quyền chi phối dựa trên tư cách phiếu bầu của nhà đầu tư thay vì can thiệp bằng mệnh lệnh hành chính.
• Hệ thống hóa khung lý luận về tái cơ cấu DNNN trong nền kinh tế chuyển đổi bao gồm 3 nội dung gắn kết hữu cơ: định vị lại vai trò, cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước (thay đổi sở hữu) và tái cấu trúc quản trị doanh nghiệp.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh đánh giá thực trạng tái cơ cấu DNNN giai đoạn 2011-2020 dựa trên số liệu thống kê cụ thể về tài chính, lao động, nợ phải trả và hiệu quả sử dụng vốn; chỉ ra những điểm nghẽn về thể chế định giá đất đai và xung đột vai trò quản lý.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ giai đoạn 2021-2030 cho cả cơ quan quản lý nhà nước và bản thân DNNN, trọng tâm là phân định dứt điểm chức năng quản lý vĩ mô của bộ máy hành chính với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn đầu tư, áp dụng chuẩn mực quản trị OECD và thúc đẩy môi trường cạnh tranh bình đẳng với khu vực tư nhân.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở cấp độ thể chế, chính sách vĩ mô và mô hình quản lý của chủ sở hữu nhà nước; không nghiên cứu sâu các hoạt động tái cấu trúc nội bộ về công nghệ, dây chuyền kỹ thuật và cơ cấu lao động chi tiết tại từng đơn vị doanh nghiệp cụ thể.
• Phạm vi dữ liệu đánh giá thực trạng chủ yếu tập trung đến hết năm 2020 theo chu kỳ kế hoạch tái cơ cấu giai đoạn 2011-2020.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Nghiên cứu, đánh giá sâu hiệu quả vận hành của mô hình Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và SCIC trong giai đoạn sau năm 2020.
• Đi sâu nghiên cứu cơ chế tái cấu trúc tài chính, xử lý kiệt quệ tài chính gắn với chu kỳ sống của các doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn thuộc diện sắp xếp trong giai đoạn mới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các đối tượng và mục đích sau:

• Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp): Tham khảo các đánh giá thực trạng tại Chương 3 và các đề xuất hoàn thiện khung khổ pháp lý, cơ chế định giá đất đai, phân định chức năng chủ sở hữu tại Chương 4.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế học: Tham khảo khung tổng quan tài liệu (Chương 1) và cơ sở lý luận về tái cơ cấu DNNN trong nền kinh tế chuyển đổi (Chương 2).
• Ban lãnh đạo, người đại diện vốn tại các tập đoàn, tổng công ty và DNNN: Tham khảo các tiêu chuẩn quản trị công ty theo thông lệ OECD và các định hướng tái cấu trúc hoạt động kinh doanh theo nguyên tắc thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác giả luận án định nghĩa Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) như thế nào?
Luận án quan niệm: "DNNN là doanh nghiệp do nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ để chi phối hoạt động của doanh nghiệp theo mục tiêu của Nhà nước, trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc thị trường". Định nghĩa này tiếp cận theo tỷ lệ sở hữu vốn chi phối để đảm bảo Nhà nước can thiệp thông qua tư cách phiếu bầu của nhà đầu tư, phù hợp với tinh thần Nghị quyết 12-NQ/TW và các cam kết quốc tế như CPTPP.

2. Ba nội dung cốt lõi của tái cơ cấu DNNN được xác định trong luận án là gì?
Ba nội dung cốt lõi gồm: (1) Định vị lại vai trò của DNNN trong nền kinh tế, tập trung vào ngành then chốt, độc quyền tự nhiên và dịch vụ công ích thiết yếu; (2) Cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước tại doanh nghiệp thông qua cổ phần hóa, thoái vốn và chuyển giao quyền tài sản; (3) Tái cấu trúc quản trị DNNN theo chuẩn mực quốc tế, tách bạch chức năng chủ sở hữu và chức năng quản lý nhà nước.

3. Số liệu nợ của khối tập đoàn, tổng công ty nhà nước năm 2012 được luận án ghi nhận như thế nào?
Theo số liệu từ Nguyễn Minh Phong (2014) được luận án trích dẫn, năm 2012 có 127 tập đoàn, tổng công ty nhà nước với tổng số nợ phải trả là 1.752 nghìn tỷ đồng (xấp xỉ 62-63 tỷ USD, tương đương gần 50% GDP cả nước, bằng 78,9% doanh thu năm 2012 và vượt 132% vốn chủ sở hữu). Trong đó, nợ vay ngân hàng thương mại là 402.955 tỷ đồng và vay nợ nước ngoài là 315.851 tỷ đồng (2/3 là ODA được Chính phủ bảo lãnh).

4. Mô hình DREAM của Ngân hàng Thế giới (WB, 2012) được luận án trích dẫn bao gồm các giải pháp nào?
Mô hình DREAM gồm 5 trụ cột: Disclose (Công khai thông tin), Regulate (Hoàn thiện quy định pháp lý), Equitize (Đẩy mạnh cổ phần hóa), Accountable (Nâng cao trách nhiệm giải trình) và Monitor (Tăng cường cơ chế giám sát).

5. Vướng mắc chính nào trong chính sách khiến tiến độ cổ phần hóa DNNN giai đoạn 2011-2020 bị chậm?
Văn bản luận án chỉ ra các vướng mắc chủ yếu xuất phát từ: cơ chế xác định giá trị quyền sử dụng đất khi cổ phần hóa; quy trình thẩm định giá trị doanh nghiệp phức tạp; khó khăn trong việc lựa chọn nhà đầu tư chiến lược; năng lực và trách nhiệm của người đứng đầu còn hạn chế; cùng với tình trạng né tránh trách nhiệm, sợ sai phạm và sự can thiệp của các lợi ích nhóm.

Kết luận

Luận án "Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường tại Việt Nam" đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về cải cách khu vực DNNN trong bối cảnh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường. Thông qua việc phân tích dữ liệu thực trạng giai đoạn 2011-2020, công trình đã làm rõ những hạn chế về hiệu quả sử dụng nguồn lực, sự chậm trễ trong cổ phần hóa và những bất cập về mô hình quản trị. Các định hướng và giải pháp đề xuất cho giai đoạn 2021-2030 tập trung vào hoàn thiện thể chế, phân định rõ chức năng chủ sở hữu nhà nước và áp dụng các chuẩn mực quản trị hiện đại, tạo cơ sở để DNNN vận hành bình đẳng theo các nguyên tắc thị trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Các công trình nghiên cứu đã công bố ngoài nước 1. Nghiên cứu về vai trò, sứ mệnh của doanh nghiệp nhà nước OECD (2005a), Corporate Governance of State-Owned Enterprises: A SURVEY OF OECD COUNTRIES, © OECD 2005.

Theo kết quả nghiên cứu của công trình này, DNNN được Nhà nước thành lập hoặc tham gia đầu tư, quản lý để trở thành công cụ phục vụ những mục tiêu nhất định của Nhà nước, cơ bản bao gồm mục tiêu chính trị và mục tiêu kinh tế [130]. DNNN từng có vai trò rất quan trọng trong các nền kinh tế, không chỉ ở các nước XHCN mà còn ở nhiều nước công nghiệp phát triển. Cơ sở cho vai trò này nằm ở ý chí của Nhà nước muốn sử dụng DNNN làm công cụ bảo đảm việc làm; phát triển các ngành công nghiệp đòi hỏi đầu tư lớn mà khu vực tư nhân chưa đáp ứng được; kiểm soát sự suy giảm của các ngành công nghiệp nặng có giá trị gia tăng thấp (đóng tàu, khai thác quặng, than đá); hỗ trợ khu vực tư nhân phải gánh chịu những rủi ro lớn (chẳng hạn thiên tai trong sản xuất nông nghiệp). DNNN cũng được kỳ vọng để gánh vác sứ mệnh thúc đẩy phát triển kinh tế; bảo đảm mục tiêu bình đẳng và ổn định xã hội thông qua việc đầu tư cơ sở hạ tầng, tạo việc làm mới; tạo nguồn thu, nguồn ngân sách cho các trợ cấp xã hội v.

Vì vậy, đã có giai đoạn trong lịch sử, nhiều quốc gia đầu tư hàng loạt DNNN ở nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau, từ công nghiệp nặng, cơ sở hạ tầng, cho tới nông nghiệp, thông tin liên lạc, công nghệ. Tuy nhiên, thực tế đã chỉ ra DNNN không thể hoàn thành các sứ mệnh và mục tiêu rộng lớn đó, trong nhiều trường hợp còn trở thành gánh nặng chi phí cho Nhà nước, cho xã hội. Cùng với việc khu vực tư nhân phát triển nhanh hơn, 6 hiệu quả hơn, trào lưu tư nhân hóa DNNN đã diễn ra mạnh mẽ, bắt đầu từ CHLB Đức (đầu những năm 1960), Anh (đầu những năm 1980) sang các nước OECD khác (trong những năm 1980) và các nền kinh tế chuyển đổi ở Đông Âu (cuối 90s đầu 90s). Sang đến đầu thế kỷ 21, vai trò của DNNN đã giảm mạnh tuy rằng vẫn có vai trò nhất định trong nền kinh tế của nhiều nước OECD, trước hết trong đóng góp GDP, tạo việc làm và thị trường vốn; có vai trò quan trọng trong các ngành cung cấp dịch vụ công cộng và cơ sở hạ tầng như năng lượng, giao thông và viễn thông, là những ngành cần thiết cho đời sống của phần lớn dân cư và sự phát triển của các ngành kinh tế khác.

Tại nền kinh tế thị trường hàng đầu thế giới như Hoa kỳ, Kevin R. Kosar(2011),“Federal Government Corporations:An Overview”, cho rằng mục tiêu thành lập các DNNN ở Hoa kỳ đầu thế kỷ 20 là trở thành công cụ can thiệp của Nhà nước khi có tình trạng “khẩn cấp", tạo thu nhập và phục vụ cho một số chức năng của Nhà nước. Báo cáo của GAO (1995), "Profiles of Existing Government Corpo ratin" thì lập luận rằng, DNNN được thành lập để cung cấp dịch vụ công có bản chất kinh doanh. Theo liệt kê của Kevin R.

Kosar số lượng DNNN cấp liên bang của Hoa kỳ hiện nay không còn nhiều (17 doanh nghiệp), chủ yếu trong lĩnh vực tài chính, bảo hiểm, đường sắt và bưu chính, không có doanh nghiệp nào trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, chế tác. Các DNNN này do Quốc hội phê chuẩn thành lập để “cung cấp các dịch vụ công the o định hướng thị trường, tạo ra doanh thu bằng hoặc xấp xỉ với chi phí” [125]. Ở Châu Âu, điển hình là CHLB Đức, Luật Ngân sách liên bang (Điều 65) nhấn mạnh tới điều kiện để Chính phủ thành lập một DNNN hoặc tham gia đầu tư vào các doanh nghiệp là "có lợi ích quan trọng của Nhà nước và đạt được quyền lợi nhà nước này với hiệu suất cao hơn so với việc sử dụng các công cụ kinh tế khác, chẳng hạn công cụ hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách". CIEM (2012) dẫn nguồn trên Website của Bộ Tài chính Bang Hạ Xắc Xông: Mục tiêu ưu tiên trong đầu tư vốn vào các doanh nghiệp của Bang Hạ Xắc Xông không phải lợi nhuận mà là định hướng và khuyến khích doanh nghiệp phục vụ các mục tiêu tạo việc làm và phát triển kinh tế vùng.

Danh mục đầu tư của Bang là các doanh nghiệp trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học (dược phẩm, môi trường, động vật, 7 khảo cổ…), vận tải đường sắt, vận tải xe bus, điện, cảng nước sâu, xử lý chất thải, trung tâm triển lãm hội chợ và một số ngân hàng, xổ số kiến thiết… Tại các nước đang và kém phát triển, theo UNIDO(2003), “ Reforming State-Owned Enterprises: Lessons of International Experience, especially for the Least Developed Countries” trong giai đoạn đầu mới giành được độc lập, nhất là thập kỷ 1950-1960, DNNN có vai trò quan trọng trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng; sản xuất, cung ứng hàng hóa và dịch vụ thiết yếu; tạo việc làm, xóa đói giảm nghèo; thúc đẩy phát triển và bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia; tạo nguồn thu cho Chính phủ. Dù vậy, trong giai đoạn sau đó, kết quả và hiệu quả hoạt động của DNNN rất yếu kém, không đạt mục tiêu, nhiều doanh nghiệp thua lỗ, chỉ đóng góp trung bình khoảng 4% GDP của các nước đang và kém phát triển vào cuối những năm 1970, là một trong những nguyên nhân mở ra quá trình tư nhân hóa mạnh mẽ trong 2 thập kỷ 1980 và 1990 [138]. Eslie Cohen (1997), Nghiên cứu “Khu vực quốc doanh: phạm vi và hạn chế của Nhà nước trong vai trò cổ đông”: Thể hiện quan điểm phản đối việc đầu tư ồ ạt và bao cấp của Nhà nước. Tác giả cho rằng, về cơ bản, Nhà nước không còn khả năng đảm nhận thành công vai trò do bị chi phối bởi quá nhiều mục tiêu, nghiên cứu này mới chỉ ra sự cần thiết phải tái cơ cấu nhưng chưa đưa ra được các định hướng và giải pháp của tái cơ cấu [118].

Nghiên cứu về quan hệ của Nhà nước với doanh nghiệp nhà nước và vấn đề phân bổ nguồn lực OECD (2011), “Development Co- Operarion Report” chỉ ra, từ năm 2000 đến nay DNNN không sử dụng các cơ hội và lợi thế chính sách của mình để có các hành vi cản trở cạnh tranh. Tuy nhiên, trong những ngành, lĩnh vực mà DNNN tồn tại hoặc có vị trí thống lĩnh, độc quyền thì không còn cơ hội tốt để doanh nghiệp khác gia nhập thị trường. Đặc biệt, khi mà DNNN đã hình thành và phát triển trong trong các ngành có tính "liên kết mạng", các lĩnh vực được nhà nước hỗ trợ hoặc được thanh toán cho việc cung cấp dịch vụ công, thì doanh nghiệp bên ngoài khó có thể chen vào chuỗi giá trị của DNNN. Hiện tượng này có bản chất của độc quyền và kìm hãm cạnh tranh.

Robert Z Lawrence (2014) tại Hội thảo quốc tế về Cải cách Kinh tế vì tăng trưởng bao trùm và bền vững - Kinh nghiệm Quốc tế và Bài học đối với 8 Việt Nam do Bộ Ngoại giao, UNDP tổ chức tháng 3/2014 tại Hà Nội cũng nhận định: DNNN hiện nay thường nhận được các ưu đãi thông qua vốn ngân sách chính phủ với chi phí thấp, ít chịu ảnh hưởng của những quy định thông thường, miễn giảm thuế và được tạo điều kiện khi ký các hợp đồng mua sắm. Nghiên cứu về giải pháp cải cách doanh nghiệp nhà nước UNIDO(2003),”Reforming State-Owned Enterprises: Lessons of International Experience, especially for the Least Developed Countries” First published September 2003. Công trình nghiên cứu này đã tổng kết các phương pháp cải cách DNNN trên thế giới và rút ra những phương pháp như sau: ✓ Thay đổi cơ cấu sở hữu (Tư nhân hoá, đa dạng hoá sở hữu DNNN) ✓ Cải cách khung khổ hoạt động (Cải thiện môi trường của các DNNN nhằm tăng cường động lực cho các DNNN hoạt động có hiệu quả hơn, tăng động lực và trách nhiệm vật chất; tăng quyền tự chủ; buộc DNNN đối mặt với cạnh tranh.) ✓ Cải cách quản trị doanh nghiệp (Cải thiện cơ chế giám sát các DNNN và quá trình tổ chức thực hiện chức năng chủ sở hữu vốn đầu tư của Nhà nước) ✓ Cơ cấu lại (Thay đổi cơ cấu tổ chức quản lý và hoạt động; giữ nguyên cơ cấu sở hữu nhưng thay đổi cơ cấu quản lý). ✓ Giải thể phá sản (Chấm dứt pháp nhân DNNN và bán toàn bộ tài sản cho những người sử dụng khác) [138].

Cũng theo WB(2012), “ Vietnam Development Report 2012” các giải pháp cải cách DNNN cần thực hiện là: Disclose, Regulate, Equitize, Accountable, and Monitor (DREAM) [140]. Các công trình nghiên cứu về kinh tế thị trường Tran Van Tho (2014). “Vietnamese Gradualism in Reforms of the State- Owned Enterprises”. Waseda University, Tokyo.

Vietnam Asia-Pacific Economic Center (VAPEC). Tại công trình nghiên cứu này, tác giả Trần Văn Thọ đã tổng kết được kết quả của tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của Việt Nam giai đoạn 2011-2013 và đặt ra câu hỏi: Có phải DNNN đang kéo lùi tốc độ cải cách kinh tế của Việt Nam? Để trả lời câu hỏi này, tác giả đã phân tích vị trí của DNNN trong nền kinh tế, cấu trúc ngành nghề mà DNNN nắm giữ, kết quả 9 hoạt động sản xuất kinh doanh của DNNN trên các lĩnh vực nắm giữ tương ứng. Thông qua phân tích, tác giả đánh giá hai hướng tái cơ cấu DNNN của Việt Nam là: Tái cơ cấu mà không có sự tư nhân hóa, và hướng tái cơ cấu theo hướng tư nhân hóa, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm về tái cơ cấu doanh nghiệp của Việt Nam. “Chính sách cạnh tranh quốc tế: Duy trì thị trường mở trong nền kinh tế toàn cầu”, Cheltenham- Northampton: Edward Elga).

Cuốn sách trình bày những nét cơ bản về cạnh tranh và các chính sách thươg mại. Những tác động của toàn cầu hòa thị trường đến doanh nghiệp, chống phá giá, chống độc quyền. Phân tích những khó khăn phát sinh do có sự hạn chế và bó buộc hợp tác, phân tích thống kê giá cả của các công ty có uy tín và liên doanh, liên kết quốc tế [127]. Trong cuốn sách này, tác giả đã cho chúng ta thấy những thách thức mà doanh nghiệp, đặc biệt là DNNN phải đối mặt và cần phải thay đổi để phù hợp với thị trường mở cửa và hoạt động theo thông lệ quốc tế.