Nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam

Tài liệu Tăng cường hiệu quả kinh doanh doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa tại Việt Nam trình bày khoa học, dễ hiểu, dễ áp dụng

• Tác giả: Đoàn Ngọc Phúc
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Nâng Cao Hiệu Quả Hoạt Động Kinh Doanh Của Doanh Nghiệp Nhà Nước Sau Cổ Phần Hóa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ VÀ HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC SAU CỔ PHẦN HÓA
• 1.1. Hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp
• 1.2. Khái niệm hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 1.3. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 1.4. Sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp
• 1.6. Những đặc điểm của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 1.7. Mô hình và các giả thuyết nghiên cứu
• 1.7.1. Mô hình nghiên cứu
• 1.7.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 1.8. Kinh nghiệm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh cho doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Trung Quốc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.8.1. Kinh nghiệm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh cho doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Trung Quốc
• 1.8.2. Thiết lập thể chế quản lý doanh nghiệp minh bạch
• 1.8.3. Tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng đối với mọi loại hình doanh nghiệp
• 1.8.4. Giám sát tài chính đối với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 1.8.5. Lành mạnh hóa tài chính doanh nghiệp, đổi mới phương thức quản trị doanh nghiệp
• 1.8.6. Bài học kinh nghiệm rút ra cho việc nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam
• 1.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC SAU CỔ PHẦN HÓA Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa
• 2.2. Khái quát quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 2.3. Thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam
• 2.4. Khảo sát hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.5. Thực trạng về sở hữu, quản lý và phân phối của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.6. Những hạn chế, yếu kém trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.7. Nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế, yếu kém
• 2.8. Đánh giá những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.9. Nguồn số liệu
• 2.10. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 2.11. Kết quả nghiên cứu tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.11.1. Mô hình lý thuyết
• 2.11.2. Các biến trong mô hình
• 2.11.3. Kết quả kiểm định tác động các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.12. Những vấn đề đặt ra đối với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam
• 2.12.1. Giám sát tài chính và quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.12.2. Quản lý vốn của Nhà nước và người đại diện vốn Nhà nước ở doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.12.3. Sự phân biệt đối xử đối với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.12.4. Chuyển nhượng cổ phần trong doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.12.5. Vai trò của các tổ chức chính trị xã hội (Đảng, công đoàn) trong các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 2.13. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC SAU CỔ PHẦN HÓA Ở VIỆT NAM
• 3.1. Những quan điểm cơ bản về nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2. Các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.1. Các giải pháp vi mô từ phía doanh nghiệp
• 3.2.1.1. Tăng cường giám sát nội bộ đối với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.1.2. Nâng cao năng lực quản trị trong các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.1.3. Tăng cường hiệu quả sử dụng vốn tại các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.1.4. Khuyến khích lợi ích vật chất đối với HĐQT, Ban Giám đốc, Ban kiểm soát và tạo động lực cho người lao động
• 3.2.1.5. Đảm bảo và phát huy tối đa vai trò của cổ đông
• 3.2.1.6. Tái cấu trúc doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.1.7. Tăng cường vai trò của tổ chức Đảng và tổ chức Công đoàn trong doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.2. Các giải pháp vĩ mô từ phía nhà nước
• 3.2.2.1. Hoàn thiện chính sách liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp sau cổ phần hóa
• 3.2.2.2. Phát huy quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.2.3. Đẩy mạnh đổi mới cơ chế quản lý vốn và quy chế người đại diện vốn nhà nước ở doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.2.4. Nâng cao năng lực giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.2.2.5. Thay đổi hình thức hỗ trợ của nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.3. Một số kiến nghị
• 3.3.1. Đối với chính phủ
• 3.3.2. Đối với UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương
• 3.3.3. Đối với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về doanh nghiệp nhà nước và cổ phần hóa

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một trong những chủ trương quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp này tại Việt Nam. Qua quá trình cổ phần hóa, DNNN được chuyển đổi thành công ty cổ phần, từ đó tạo ra một cơ chế quản lý mới, khuyến khích sự tham gia của nhiều chủ sở hữu, trong đó có cả người lao động. Tăng cường hiệu quả hoạt động không chỉ giúp DNNN nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Việc đầu tư công và chuyển đổi mô hình quản lý là những yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu này. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh thị trường ngày càng gia tăng, việc cải cách và tái cấu trúc doanh nghiệp trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

1.1. Khái niệm hiệu quả hoạt động kinh doanh

Hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau cổ phần hóa được đánh giá qua nhiều chỉ tiêu khác nhau như lợi nhuận, doanh thu, và khả năng sử dụng vốn. Các chỉ tiêu này không chỉ phản ánh tình hình tài chính mà còn cho thấy khả năng quản lý và quản trị doanh nghiệp của các nhà lãnh đạo. Để nâng cao hiệu quả kinh doanh, cần thiết phải có một chiến lược rõ ràng và một mô hình quản lý phù hợp nhằm tối ưu hóa nguồn lực và đổi mới sáng tạo trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

II. Thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau cổ phần hóa

Sau một thời gian dài thực hiện cổ phần hóa, hiệu quả hoạt động của DNNN đã có những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong việc quản lý và sử dụng vốn. Phân tích hiệu quả hoạt động cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa đạt được mục tiêu đề ra, phần lớn do chính sách kinh tế chưa đồng bộ và sự thiếu hụt về giám sát tài chính. Một số DNNN gặp khó khăn trong việc huy động vốn và phát triển thị trường do không còn được hưởng những ưu đãi từ nhà nước. Việc cải cách quản lý và phát triển kinh tế cần được thực hiện đồng bộ để tạo ra môi trường thuận lợi cho DNNN phát triển.

2.1. Những hạn chế và yếu kém trong hoạt động kinh doanh

Các DNNN sau cổ phần hóa thường gặp khó khăn trong việc duy trì và mở rộng quy mô hoạt động. Hạn chế trong quản lý vốn và thiếu hụt thông tin thị trường đã ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Nhiều DNNN vẫn còn phụ thuộc vào sự hỗ trợ của nhà nước, điều này không chỉ làm giảm tính tự chủ mà còn gây ra những bất cập trong quản trị doanh nghiệp. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp cụ thể nhằm tăng cường năng lực tài chính và đổi mới mô hình quản lý.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN

Để nâng cao hiệu quả kinh doanh của DNNN sau cổ phần hóa, cần thiết phải thực hiện một số giải pháp vĩ mô và vi mô. Các giải pháp này bao gồm việc hoàn thiện chính sách kinh tế, tạo điều kiện cho DNNN phát huy quyền tự chủ trong hoạt động kinh doanh. Cần xây dựng một môi trường cạnh tranh bình đẳng, khuyến khích đổi mới sáng tạo và tái cấu trúc doanh nghiệp. Đồng thời, việc nâng cao năng lực quản trị và giám sát tài chính cũng là những yếu tố quan trọng nhằm đảm bảo rằng các DNNN hoạt động hiệu quả và bền vững.

3.1. Các giải pháp từ phía doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần tăng cường giám sát nội bộ và nâng cao năng lực quản lý để tối ưu hóa quy trình sản xuất và kinh doanh. Việc khuyến khích lợi ích vật chất cho các thành viên trong ban lãnh đạo và người lao động sẽ tạo động lực cho họ cống hiến và phát triển. Ngoài ra, tái cấu trúc doanh nghiệp cũng cần được thực hiện để phù hợp với yêu cầu của thị trường và nâng cao khả năng cạnh tranh của DNNN. Các giải pháp này sẽ góp phần tạo ra một môi trường làm việc tích cực và hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước Việt Nam, được khởi xướng từ Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ II (khóa VII) và tiếp tục được khẳng định tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ III (khóa IX) nhằm đổi mới cơ chế quản lý, huy động các nguồn lực xã hội và nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh. Sau hơn 20 năm triển khai, tiến trình cổ phần hóa đã đạt được nhiều kết quả quan trọng như mở rộng quy mô vốn, chuyển đổi quan hệ quản lý và phân phối, tạo quyền tự chủ cho doanh nghiệp và tạo việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, hoạt động của nhiều doanh nghiệp sau cổ phần hóa vẫn bộc lộ hạn chế: mất đi các ưu đãi bao cấp về tín dụng, đất đai; vướng mắc trong xử lý lao động dôi dư; bất cập trong mô hình quản trị công ty cổ phần; cơ chế quản lý vốn nhà nước và vai trò của người đại diện phần vốn chưa hoàn thiện; nhận thức của cổ đông còn hạn chế. Do đó, yêu cầu nghiên cứu toàn diện thực trạng và xác định các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của khối doanh nghiệp này là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách.

Luận án xác định mục tiêu nghiên cứu tổng quát và các mục tiêu cụ thể như sau:

• Mục tiêu chung: Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn về hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Nghiên cứu và hệ thống hóa những vấn đề lý luận về hiệu quả và hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
  2. Nghiên cứu kinh nghiệm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở một số quốc gia trên thế giới để rút ra bài học áp dụng cho Việt Nam.
  3. Xây dựng các phương pháp mang tính định lượng trong việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa và những luận cứ khoa học để xây dựng phương pháp đó.
  4. Dựa trên cơ sở đánh giá thực trạng, đề xuất các quan điểm và giải pháp chủ yếu, phù hợp và khả thi nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh cho các doanh nghiệp sau cổ phần hóa ở Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm ba nội dung:

1. Lý luận về hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa nói riêng được hiểu như thế nào và những chỉ tiêu nào được sử dụng để đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh?
2. Thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa hiện nay như thế nào và những nhân tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa?
3. Cần những giải pháp gì để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh cho doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa.
• Phạm vi nghiên cứu: Các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa tại Việt Nam. Dữ liệu khảo sát định tính được thu thập từ 217 doanh nghiệp vào tháng 2 và tháng 10 năm 2012; dữ liệu định lượng gồm báo cáo tài chính của 217 doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) trong giai đoạn 2007–2012.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hiệu quả hoạt động và các nhân tố tác động:

Các công trình nghiên cứu quốc tế

• Prasetyantoko Agustinus và Parmono Rachmadi (2008): Nghiên cứu 238 công ty niêm yết trên sàn Jakarta (JSX) giai đoạn 1994–2004, chỉ ra quy mô doanh nghiệp và các biến vĩ mô tác động đến hiệu quả hoạt động; doanh nghiệp có sở hữu nước ngoài chi phối đạt ROA và tăng trưởng vốn hóa cao hơn doanh nghiệp nội địa.
• Heibatollah Sami, Justin T. Wang và Haiyan Zhou (2009): Phân tích các công ty niêm yết tại Trung Quốc, kết luận mức độ tập trung sở hữu, tính độc lập của Hội đồng quản trị (HĐQT) và sở hữu nước ngoài tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động và giá trị doanh nghiệp.
• Ming Cheng Wu, Hsin Chiang Lin và cộng sự (2010): Khảo sát các công ty niêm yết tại Đài Loan giai đoạn 2001–2008, xác định tính độc lập và tỷ lệ sở hữu của HĐQT có tác động cùng chiều, trong khi quy mô HĐQT tác động ngược chiều đến ROA và Tobin’s Q.
• Humera Khatab, Maryam Masood và cộng sự (2011): Phân tích 20 công ty niêm yết trên sàn Karachi (Pakistan) giai đoạn 2005–2009, nhận thấy đòn bẩy tài chính và tăng trưởng tài sản ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến ROA, ROE và Tobin’s Q, trong khi quy mô doanh nghiệp không ảnh hưởng.
• Ong Tze San và The Boon Heng (2011): Nghiên cứu 49 doanh nghiệp xây dựng tại Malaysia giai đoạn 2005–2008, phát hiện mối liên hệ giữa các chỉ số nợ (DEMV, LDCE, DC) với ROC, EPS và tỷ suất lợi nhuận hoạt động biên tùy thuộc vào quy mô doanh nghiệp.
• Costea Valentin (2012): Khảo sát 16 công ty niêm yết tại sàn Bucharest giai đoạn 2005–2011, chỉ ra tăng trưởng doanh thu, cổ tức và chỉ số P/E tác động tích cực đến lợi nhuận ròng biên; quy mô doanh nghiệp tác động tích cực đến ROA và Tobin’s Q.
• Muhammad Muzaffar Saeedi, Ammar Ali Gull và cộng sự (2013): Nghiên cứu 25 ngân hàng tại sàn Karachi giai đoạn 2007–2011, xác định tỷ lệ nợ ngắn hạn, tổng nợ và quy mô tác động cùng chiều, trong khi nợ dài hạn tác động ngược chiều đến ROA, ROE và EPS.

Các công trình nghiên cứu trong nước

• Vũ Thúy Ngà (2009): Đánh giá thực trạng quản trị tại các công ty cổ phần có nguồn gốc từ doanh nghiệp nhà nước còn mang tính chất "bình mới, rượu cũ" do nhà nước nắm giữ cổ phần chi phối, từ đó đề xuất cơ cấu lại phần vốn nhà nước.
• Mai Công Quyền (2010): Phân tích tác động của chính sách hỗ trợ tài chính đối với doanh nghiệp sau cổ phần hóa.
• Lê Minh Toàn (2010): Tập trung vào khía cạnh pháp lý của quản trị công ty đại chúng và niêm yết.
• Vũ Anh Tuấn (2010): Nghiên cứu cơ chế quản lý tài chính nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các tập đoàn kinh tế nhà nước chưa cổ phần hóa.
• Lê Khương Ninh và Nguyễn Lê Hoa Tuyết (2012): Sử dụng mẫu 495 doanh nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long, chứng minh lợi nhuận chịu ảnh hưởng của quy mô, tài sản lưu động, tăng trưởng doanh thu, chất lượng nhân lực và thái độ đối với rủi ro.
• Trần Thị Thu Phong (2012): Hoàn thiện phân tích hiệu quả kinh doanh của các công ty cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Trần Xuân Long (2012): Nghiên cứu hoàn thiện chính sách quản lý vốn nhà nước tại các doanh nghiệp sau cổ phần hóa.
• Lê Phương Dung và Nguyễn Thị Thùy Trang (2013): Khảo sát 50 doanh nghiệp ngành vật liệu xây dựng về các nhân tố tác động đến cấu trúc tài chính.
• Lê Thị Loan và Trần Thị Ngọc Hạnh (2013): Đánh giá hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam chịu tác động bởi quy mô tài sản, loại hình ngân hàng, tỷ lệ vốn chủ sở hữu và nợ xấu.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận theo từng lát cắt riêng lẻ như khía cạnh pháp lý, chính sách quản lý vốn hoặc phân tích trong phạm vi một ngành hẹp. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách hệ thống hóa lý luận toàn diện về hiệu quả kinh doanh đặc thù của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa, xây dựng khung mô hình định lượng hồi quy bảng trên mẫu 217 doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 2007–2012 để lượng hóa tác động của các nhân tố quản trị, cấu trúc vốn và cấu trúc sở hữu đến hiệu quả tài chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và hệ thống khái niệm

Luận án kế thừa và tổng hợp các quan điểm lý thuyết kinh tế về hiệu quả hoạt động kinh doanh:

• Khái niệm hiệu quả hoạt động kinh doanh: Luận án định nghĩa hiệu quả hoạt động kinh doanh là phạm trù kinh tế phản ánh trình độ và chất lượng sử dụng các nguồn lực sẵn có nhằm đạt được kết quả cao nhất trong hoạt động kinh doanh với chi phí bỏ ra ít nhất để đạt được kết quả đó.
• Lý thuyết nền tảng: Luận án vận dụng Lý thuyết đại diện (Agency Theory của Jensen & Meckling, 1976; Fama & Jensen, 1983) để giải thích sự phân tách giữa quyền sở hữu và quyền điều hành, sự cần thiết của tính độc lập trong HĐQT và cơ chế giám sát người quản lý; Lý thuyết ràng buộc nguồn lực, vốn nhân lực và vốn xã hội (Singh & Davidson, 2007; Murphy & McIntyer, 2007) để phân tích vai trò kinh nghiệm và học vấn của HĐQT.
• Hệ thống chỉ tiêu đo lường:
  • Nhóm chỉ tiêu cổ điển: Chỉ tiêu sức sản xuất (Doanh thu thuần, Giá trị gia tăng VA, Lợi nhuận); Chỉ tiêu sức sinh lợi ($ROI = \text{Tổng lợi nhuận trước thuế và lãi vay} / \text{Tổng vốn bình quân}$; $ROA = \text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Tổng tài sản bình quân}$; $ROE = \text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Vốn chủ sở hữu bình quân}$; $ROS = \text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Doanh thu thuần}$; $ROOE = \text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Tổng chi phí}$; $EPS = (\text{Lợi nhuận sau thuế} - \text{Cổ tức ưu đãi}) / \text{Số lượng cổ phiếu thường lưu hành}$); Nhóm chỉ tiêu suất hao phí (Suất hao phí chi phí, Suất hao phí tài sản so với doanh thu và so với lợi nhuận sau thuế).
  • Nhóm chỉ tiêu hiện đại: Giá trị gia tăng thị trường ($MVA$), Giá trị gia tăng kinh tế ($EVA = \text{Lợi nhuận hoạt động} - \text{Chi phí của toàn bộ vốn}$), hệ số Tobin’s Q, tỷ số $P/E$, $MBVR$, tổng lợi nhuận cổ đông ($TSR$).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính:
  • Nghiên cứu tại bàn: Thu thập, xử lý văn bản, báo cáo của Ban Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Tổng cục Thống kê, báo cáo của các Bộ, ngành và tập đoàn kinh tế.
  • Quan sát trực tiếp: Tiếp cận thực địa hoạt động sản xuất kinh doanh, trao đổi với cán bộ quản lý và người lao động.
  • Điều tra khảo sát bằng bảng hỏi: Sử dụng phiếu điều tra gồm 19 câu hỏi, khảo sát lãnh đạo (Chủ tịch HĐQT, thành viên HĐQT, Ban Tổng giám đốc/Giám đốc, Trưởng/Phó phòng) tại 217 doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa trong hai đợt (tháng 2 và tháng 10 năm 2012).
  • Phỏng vấn chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý tại các trường đại học, viện nghiên cứu, Văn phòng Chính phủ và Ban Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp địa phương.
• Phương pháp định lượng:
  • Nguồn số liệu: Báo cáo tài chính của 217 doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2007–2012, trích xuất từ Niên giám doanh nghiệp niêm yết của Vietstock.
  • Kỹ thuật xử lý: Dữ liệu được lưu trữ trên Excel và phân tích bằng phần mềm Stata 12. Luận án áp dụng kỹ thuật thống kê mô tả (giá trị trung bình, trung vị, độ lệch chuẩn) và phân tích hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data Regression) nhằm kiểm định tác động của các biến độc lập (quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu, nợ ngắn hạn, nợ dài hạn, tuổi cổ phần hóa, quy mô HĐQT, tỷ lệ sở hữu nhà nước, tỷ lệ sở hữu nước ngoài) đến hai biến phụ thuộc là ROA và ROE.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa

Chương này tập trung xác lập khung lý luận về hiệu quả kinh doanh, đặc trưng tổ chức của doanh nghiệp sau cổ phần hóa, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và bài học kinh nghiệm quốc tế:

1. Sự cần thiết nâng cao hiệu quả: Xuất phát từ nhu cầu nội tại nhằm tối đa hóa lợi nhuận, tích lũy mở rộng sản xuất; đáp ứng yêu cầu cạnh tranh trong nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế; thực hiện mục tiêu quản lý nhà nước và tối ưu hóa lợi ích của các chủ thể liên quan.

Đối tượng	Mục tiêu	Chỉ số đánh giá
Nhà quản lý	Lợi nhuận, phúc lợi doanh nghiệp, phát triển bền vững	ROA, ROE, ROI, lợi nhuận ròng
Chủ sở hữu	Tối đa đầu tư, phát triển bền vững	Lợi nhuận, EVA, MVA
Cổ đông	Cổ tức	Tổng lợi nhuận cổ phiếu, Cổ tức, P/E, Q-Tobin, giá trị thị trường
Đối tác thương mại	Quan hệ thương mại ổn định	Sự ổn định
Thể chế tín dụng	Hoàn trả các khoản vay đúng hạn	Dòng tiền
Người lao động	Nơi làm việc an toàn, lương, cơ hội nghề nghiệp	Sự ổn định
Nhà nước	Thuế	Nộp ngân sách

2. Đặc điểm cơ bản của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa: Đa dạng hóa nguồn vốn (vốn góp cổ đông, vốn vay, phát hành cổ phiếu); bộ máy quản lý phân quyền theo Luật Doanh nghiệp (Đại hội đồng cổ đông, HĐQT, Ban Giám đốc, Ban kiểm soát); cơ chế phân chia lợi nhuận và chia sẻ rủi ro theo tỷ lệ vốn góp; chuyển đổi vai trò của người lao động thành cổ đông; Nhà nước chuyển từ quản lý trực tiếp sang quản lý gián tiếp qua pháp luật và đại diện vốn.

Tiêu chí	Doanh nghiệp nhà nước trước cổ phần hóa	Doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa
Mục đích hoạt động, động lực phát triển	Mục đích không rõ ràng, vừa kinh tế vừa xã hội; thiếu động lực do ít bị áp lực phá sản.	Mục đích rõ ràng nhằm tối đa hóa lợi nhuận; lợi ích cổ đông gắn liền với doanh nghiệp tạo động lực phát triển.
Cơ chế góp vốn và chịu rủi ro	Vốn do Nhà nước cấp, lỗ Nhà nước chịu rủi ro.	Cổ đông góp vốn, tự chịu rủi ro theo vốn góp.
Quan hệ tổ chức và quản lý	Bộ máy cồng kềnh, giám sát tài sản công để tránh thất thoát.	Tuân thủ Luật Doanh nghiệp và Điều lệ công ty; quản trị tập trung và dân chủ.
Lao động	Biên chế nhà nước, khó cho thôi việc.	Thực hiện theo hợp đồng lao động, dễ điều chỉnh và cho thôi việc.
Cán bộ quản lý doanh nghiệp	Bổ nhiệm theo chức danh nhà nước, không hạn định thời gian.	Bầu cử qua Đại hội đồng cổ đông, có nhiệm kỳ xác định.
Quan hệ sở hữu, quản lý nhà nước	Không xác định rõ chủ sở hữu đích thực; Nhà nước vừa sở hữu vừa điều hành trực tiếp.	Cổ đông là chủ sở hữu đích thực; Nhà nước quản lý gián tiếp qua pháp luật và người đại diện vốn.

3. Các yếu tố ảnh hưởng: Luận án phân tích tác động từ quy mô doanh nghiệp, tốc độ tăng trưởng, tuổi doanh nghiệp, cấu trúc vốn, quản trị doanh nghiệp (sự kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT và CEO, tính độc lập HĐQT, quy mô HĐQT – viện dẫn khuyến nghị 6–15 thành viên của Brown & Caylor, 2004, kinh nghiệm và học vấn HĐQT) và cấu trúc sở hữu (tập trung sở hữu, sở hữu nhà nước, sở hữu nước ngoài, sở hữu ban quản lý).
4. Kinh nghiệm Trung Quốc: Khái quát các bài học về thiết lập thể chế quản lý minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, tăng cường giám sát tài chính và đổi mới quản trị tại các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa.

Chương 2: Thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam

Chương 2 trình bày bức tranh toàn cảnh về hoạt động của các doanh nghiệp sau cổ phần hóa thông qua khảo sát thực tế và phân tích định lượng:

1. Thực trạng hoạt động và những hạn chế: Sau cổ phần hóa, đa số doanh nghiệp nâng cao tính tự chủ, gia tăng doanh thu và nộp ngân sách. Tuy nhiên, một bộ phận doanh nghiệp gặp khó khăn do năng lực quản trị chưa chuyển biến kịp thời, tình trạng chậm tái cơ cấu lao động, tranh chấp quyền lợi cổ đông và thiếu minh bạch tài chính.
2. Kết quả kiểm định định lượng: Phân tích hồi quy dữ liệu bảng trên 217 doanh nghiệp niêm yết (HOSE và HNX) giai đoạn 2007–2012 với Stata 12 cho thấy:
   • Các biến cấu trúc vốn (tỷ lệ nợ ngắn hạn, nợ dài hạn), quy mô tài sản và vốn chủ sở hữu có tác động đáng kể đến chỉ tiêu ROA và ROE.
   • Cơ cấu quản trị (số lượng thành viên HĐQT) và cấu trúc sở hữu (tỷ lệ sở hữu nhà nước, tỷ lệ sở hữu nước ngoài) thể hiện mối quan hệ có ý nghĩa thống kê đối với hiệu quả kinh doanh.
3. Những vấn đề đặt ra: Luận án chỉ rõ 5 nút thắt lớn:
   • Giám sát tài chính và quản lý nhà nước còn chồng chéo, thiếu cơ chế cảnh báo sớm.
   • Cơ chế quản lý phần vốn nhà nước và trách nhiệm của người đại diện vốn chưa gắn chặt với kết quả kinh doanh.
   • Tồn tại sự phân biệt đối xử trong tiếp cận một số nguồn lực giữa các loại hình doanh nghiệp.
   • Hoạt động chuyển nhượng cổ phần còn vướng mắc, thanh khoản cổ phần chưa đồng đều.
   • Vai trò của tổ chức Đảng và Công đoàn trong công ty cổ phần cần định vị lại phương thức hoạt động để phù hợp với cơ chế quản trị doanh nghiệp mới.

Chương 3: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam

Chương 3 xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ ở cấp độ vi mô và vĩ mô:

1. Nhóm giải pháp vi mô từ phía doanh nghiệp:

   • Tăng cường giám sát nội bộ: Hoàn thiện quy chế hoạt động của Ban Kiểm soát và bộ phận kiểm toán nội bộ.
   • Nâng cao năng lực quản trị: Tách biệt chức danh Chủ tịch HĐQT và Tổng Giám đốc/Giám đốc điều hành; chuẩn hóa tiêu chuẩn chuyên môn cho HĐQT.
   • Tăng cường hiệu quả sử dụng vốn: Tối ưu hóa cơ cấu nợ ngắn hạn và dài hạn, quản lý chặt chẽ dòng tiền và chi phí hoạt động.
   • Chính sách tạo động lực: Xây dựng cơ chế đãi ngộ vật chất gắn liền với kết quả kinh doanh cho HĐQT, Ban Giám đốc, Ban Kiểm soát và người lao động.
   • Đảm bảo vai trò cổ đông: Minh bạch hóa thông tin, tôn trọng quyền biểu quyết của cổ đông thiểu số tại Đại hội đồng cổ đông.
   • Tái cấu trúc doanh nghiệp: Thoái vốn khỏi các mảng kinh doanh ngoài ngành kém hiệu quả, tập trung vào lĩnh vực kinh doanh cốt lõi.
   • Phát huy vai trò tổ chức chính trị - xã hội: Đổi mới nội dung hoạt động của tổ chức Đảng và Công đoàn nhằm hỗ trợ ổn định sản xuất và bảo vệ quyền lợi người lao động.

2. Nhóm giải pháp vĩ mô từ phía Nhà nước:

   • Hoàn thiện khuôn khổ chính sách: Đồng bộ hóa các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động của công ty cổ phần sau cổ phần hóa.
   • Phát huy quyền tự chủ kinh doanh: Xóa bỏ các can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động điều hành thường nhật của doanh nghiệp.
   • Đổi mới cơ chế quản lý vốn nhà nước: Ban hành quy chế rõ ràng về quyền hạn, trách nhiệm và tiêu chí đánh giá hiệu quả của người đại diện phần vốn nhà nước.
   • Nâng cao năng lực giám sát tài chính: Thiết lập hệ thống tiêu chí giám sát tài chính và cảnh báo rủi ro vốn nhà nước tại doanh nghiệp cổ phần hóa.
   • Chuyển đổi hình thức hỗ trợ: Thay thế các ưu đãi mang tính bao cấp bằng các chính sách hỗ trợ tiếp cận thị trường, khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực bình đẳng.

3. Kiến nghị cụ thể: Đề xuất các nội dung cụ thể đối với Chính phủ, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và bản thân các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Hệ thống hóa khung lý thuyết và làm rõ nội hàm khái niệm hiệu quả hoạt động kinh doanh áp dụng cho đối tượng đặc thù là doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa trong nền kinh tế chuyển đổi.
• Tổng hợp và phân loại chi tiết hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh doanh thành hai nhóm: chỉ tiêu tài chính cổ điển (sức sản xuất, sức sinh lợi, suất hao phí) và chỉ tiêu tài chính hiện đại ($EVA$, $MVA$, Tobin’s Q, $P/E$, $MBVR$).
• Khái quát và đúc kết các bài học kinh nghiệm từ quá trình tái cơ cấu và cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Trung Quốc có giá trị tham khảo cho Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh thực trạng hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp sau cổ phần hóa dựa trên kết quả điều tra khảo sát định tính 217 doanh nghiệp (năm 2012) kết hợp phân tích chuyên gia.
• Xác định và lượng hóa mức độ tác động của các biến quản trị (quy mô HĐQT), cấu trúc tài chính (nợ ngắn hạn, nợ dài hạn, vốn chủ sở hữu) và cấu trúc sở hữu (tỷ lệ sở hữu nhà nước, sở hữu nước ngoài) đến ROA và ROE thông qua mô hình hồi quy dữ liệu bảng trên 217 doanh nghiệp niêm yết giai đoạn 2007–2012 với phần mềm Stata 12.
• Xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện gồm 7 giải pháp vi mô thuộc nội bộ doanh nghiệp và 5 giải pháp vĩ mô từ phía cơ quan quản lý nhà nước, kèm theo các kiến nghị cụ thể cho 3 nhóm đối tượng (Chính phủ, UBND cấp tỉnh/thành phố và doanh nghiệp).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Mẫu khảo sát định tính bị giới hạn ở 217 doanh nghiệp do hạn chế về thời gian, kinh phí và mức độ hợp tác cung cấp thông tin của các nhà quản lý doanh nghiệp.
  • Mẫu nghiên cứu định lượng tập trung vào 217 doanh nghiệp có nguồn gốc từ doanh nghiệp nhà nước đã niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2007–2012, chưa bao quát toàn bộ các doanh nghiệp sau cổ phần hóa chưa niêm yết hoặc đăng ký giao dịch trên UPCoM.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi và đối tượng nghiên cứu sang các loại hình doanh nghiệp khác như doanh nghiệp tư nhân trong nước, doanh nghiệp nhà nước chưa cổ phần hóa và doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
  • Cập nhật chuỗi dữ liệu định lượng với khung thời gian dài hơn và bổ sung thêm các biến giải thích về đặc tính cá nhân của ban quản trị (trình độ chuyên môn, độ tuổi, tính kiêm nhiệm) cũng như các biến vĩ mô của nền kinh tế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Tham khảo phương pháp luận kết hợp định tính (bảng hỏi 19 câu) và định lượng (hồi quy dữ liệu bảng trên Stata 12) để đánh giá hiệu quả doanh nghiệp; sử dụng hệ thống tài liệu tổng quan phong phú về lý thuyết đại diện, cấu trúc vốn và quản trị công ty.
• Cơ quan quản lý nhà nước và người hoạch định chính sách: Các cơ quan như Ban Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Bộ Tài chính, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC), UBND các tỉnh/thành phố có thể tham khảo các giải pháp về đổi mới cơ chế quản lý người đại diện vốn và hoàn thiện khung giám sát tài chính vốn nhà nước.
• Ban lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa: Vận dụng các giải pháp vi mô về phân tách quyền quản trị - điều hành, hoàn thiện cấu trúc vốn, cơ cấu lại quy mô HĐQT và xây dựng chính sách đãi ngộ nhằm nâng cao các chỉ số sinh lời ROA, ROE.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng cỡ mẫu và dữ liệu nào cho phân tích định lượng?

Luận án sử dụng dữ liệu báo cáo tài chính của 217 doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa đã niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Dữ liệu được thu thập từ Niên giám doanh nghiệp niêm yết của Vietstock theo từng năm trong giai đoạn 6 năm từ 2007 đến 2012 và được xử lý bằng phần mềm Stata 12.

2. Sự khác nhau căn bản giữa doanh nghiệp nhà nước trước và sau cổ phần hóa là gì?

Theo luận án, sự khác nhau thể hiện qua các phương diện chính: mục đích hoạt động chuyển từ thực hiện nhiệm vụ kinh tế - xã hội chung sang tối đa hóa lợi nhuận; rủi ro tài chính chuyển từ Nhà nước gánh chịu sang các cổ đông tự chịu trách nhiệm theo tỷ lệ vốn góp; bộ máy quản trị chuyển từ bổ nhiệm nhà nước sang cơ chế bầu cử có nhiệm kỳ theo Luật Doanh nghiệp; quan hệ sở hữu chuyển từ đại diện sở hữu nhà nước sang các cổ đông là chủ sở hữu đích thực.

3. Những biến số nào được đưa vào mô hình định lượng đo lường hiệu quả kinh doanh?

Mô hình định lượng của luận án sử dụng hai biến phụ thuộc đo lường hiệu quả là Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Các biến giải thích và biến kiểm soát bao gồm: tổng tài sản (quy mô doanh nghiệp), vốn chủ sở hữu, nợ ngắn hạn, nợ dài hạn, số năm sau cổ phần hóa (tuổi doanh nghiệp), số lượng thành viên HĐQT, tỷ lệ sở hữu nhà nước và tỷ lệ sở hữu nước ngoài.

4. Mẫu khảo sát định tính của luận án được thực hiện bằng cách thức nào?

Khảo sát định tính được tiến hành trên 217 doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa thông qua bảng hỏi gồm 19 câu hỏi trong hai đợt (tháng 2 và tháng 10 năm 2012). Đối tượng trả lời bảng hỏi là lãnh đạo doanh nghiệp gồm Chủ tịch HĐQT, thành viên HĐQT, Tổng Giám đốc/Giám đốc, Phó Tổng Giám đốc/Phó Giám đốc và Trưởng/Phó phòng thông qua phỏng vấn trực tiếp và thư điện tử.

5. Luận án đề xuất những giải pháp vĩ mô trọng tâm nào đối với cơ quan quản lý Nhà nước?

Luận án đề xuất 5 giải pháp vĩ mô: hoàn thiện chính sách liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp sau cổ phần hóa; phát huy quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp; đổi mới cơ chế quản lý vốn và quy chế người đại diện vốn nhà nước; nâng cao năng lực giám sát tài chính vốn nhà nước tại doanh nghiệp; thay đổi hình thức hỗ trợ từ bao cấp trực tiếp sang tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng.

Kết luận

Luận án của tác giả Đoàn Ngọc Phúc đã giải quyết một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về hiệu quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính qua khảo sát 217 doanh nghiệp và mô hình hồi quy dữ liệu bảng trên 217 doanh nghiệp niêm yết giai đoạn 2007–2012 với phần mềm Stata 12, luận án đã làm rõ thực trạng và lượng hóa các nhân tố tác động đến ROA và ROE. Hệ thống giải pháp đồng bộ gồm 7 biện pháp vi mô cho doanh nghiệp và 5 chính sách vĩ mô cho Nhà nước cung cấp luận cứ khoa học có giá trị phục vụ công tác tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả khối doanh nghiệp sau cổ phần hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do nghiên cứu luận án Cổ phần hóa DNNN là một chủ trƣơng lớn của Đảng và Nhà nƣớc ta, là giải pháp cơ bản của quá trình sắp xếp, đổi mới DNNN với mục tiêu tạo động lực mới, đƣa những nhân tố mới, cơ chế quản lý mới để nâng cao hiệu quả họat động sản xuất - kinh doanh của hệ thống DNNN. Với ý nghĩa đó, ngay từ Hội nghị Ban chấp hành Trung ƣơng lần thứ II (khóa VII), Đảng ta đã chủ trƣơng chuyển một số xí nghiệp quốc doanh thành công ty cổ phần. Đến hội nghị Ban chấp hành Trung ƣơng lần thứ III, khóa IX, Đảng ta lại tiếp tục khẳng định: “.đẩy mạnh CPH DNNN.

Mục tiêu CPH DNNN là nhằm tạo ra loại hình doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu, trong đó có đông đảo ngƣời lao động, để sử dụng hiệu quả vốn, tài sản nhà nƣớc và huy động thêm vốn xã hội vào sản xuất - kinh doanh; tạo động lực mạnh mẽ và cơ chế quản lý năng động, có hiệu quả cho DNNN; phát huy vai trò làm chủ thực sự của ngƣời lao động của cổ đông. Đến nay, mặc dù quá trình CPH có lịch sử 20 năm nhƣng tiến trình CPH DNNN đang tiếp tục đƣợc đẩy mạnh trên phạm vi cả nƣớc và đã đạt đƣợc những thành tựu to lớn, đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề cần phải giải quyết. Một trong những vấn đề quan tâm hàng đầu là làm thế nào để thực hiện thành công mục tiêu CPH đó là nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp sau khi cổ phần. Thực hiện tốt vấn đề này, chính là cải thiện tình hình hoạt động và khả năng tiếp cận đƣợc với các nguồn lực từ bên ngoài, góp phần phát triển ổn định, bền vững cho doanh nghiệp.

Do vậy, nâng cao hiệu quả hoạt động của các DNNN sau CPH không chỉ là vấn đề của bản thân mỗi doanh nghiệp với tƣ cách là CTCP mà nó còn tác động to lớn đến tiến độ CPH DNNN và rất nhiều mặt của đời sống kinh tế - xã hội. Khi hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp đƣợc cải thiện, sẽ giảm thiểu khả năng tổn thƣơng đối với nền kinh tế trƣớc các cuộc khủng hoảng, phục vụ cho việc hoạch định tốt các chính sách của Đảng và Nhà nƣớc, là nguồn tích lũy chủ yếu để thực hiện tái sản xuất xã hội. Riêng đối với các doanh nghiệp sau CPH, nâng cao hiệu quả hoạt động sẽ góp phần củng cố quyền sở hữu của các nhà đầu 2 tƣ, mang lại thu nhập cho ngƣời lao động, nâng cao uy tín của doanh nghiệp trên thị trƣờng và hơn thế nữa là sự khẳng định tính đúng đắn của một chủ trƣơng lớn của Đảng về đổi mới và sắp xếp lại hệ thống DNNN cho phù hợp với cấu trúc của nền kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi. Do hiệu quả hoạt động có vai trò và ý nghĩa hết sức to lớn nên hầu hết các quốc gia trên thế giới đều khuyến khích và tạo môi trƣờng thuận lợi để doanh nghiệp nâng cao hiệu quả hoạt động, từ đó nâng cao hiệu quả của nền kinh tế.

Trƣớc đây, ở Việt Nam trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung với thành phần kinh tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo, mọi hoạt động của doanh nghiệp đều tuân theo kế hoạch của Nhà nƣớc. Những vấn đề của sản xuất kinh doanh nhƣ sản xuất cái gì, nhƣ thế nào và cho ai đều do Nhà nƣớc quyết định. Do vậy, các doanh nghiệp chƣa coi trọng hiệu quả kinh tế và hạch toán kinh tế của doanh nghiệp chỉ mang tính hình thức. Sau khi tiến hành đổi mới kinh tế, mô hình kinh tế thị trƣờng ở nƣớc ta từng bƣớc đƣợc xác lập, mọi doanh nghiệp phải tự chủ về tài chính, tự xây dựng phƣơng án kinh doanh, tự tìm đầu vào và đầu ra, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả hoạt kinh doanh của doanh nghiệp mình.

Dƣới tác động của các quy luật kinh tế khách quan trong cơ chế thị trƣờng, các doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển thì phải sử dụng các nguồn lực của mình một cách hiệu quả nhất, coi hiệu quả kinh doanh là mục tiêu hàng đầu trong hoạt động của doanh nghiệp. Hiện nay, trong điều kiện phát triển kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa theo xu hƣớng mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế, cạnh tranh trong nƣớc và quốc tế ngày càng gay gắt, yêu cầu về nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh cho các doanh nghiệp nói riêng và của toàn bộ nền kinh tế nói chung đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đối với các DNNN sau khi tiến hành CPH, hiệu quả sản xuất kinh doanh tăng lên rõ rệt. Những mục tiêu về CPH đƣợc thực hiện nhƣ phát huy quyền tự chủ trong kinh doanh của doanh nghiệp, tăng vốn nhà nƣớc, huy động thêm vốn xã hội để đầu tƣ mở rộng sản xuất - kinh doanh; đổi mới các quan hệ quản lý và 3 phân phối sản phẩm, nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp, giải quyết nhiều việc làm cho ngƣời lao động, tạo điều kiện cho ngƣời lao động trở thành ngƣời chủ thực sự của doanh nghiệp sau khi cổ phần… Trong quá trình CPH, rất nhiều Nghị định mới của Chính phủ đƣợc ban hành nhằm tháo gỡ những vƣớng mắc khi tiến hành CPH DNNN và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của các doanh nghiêp sau khi CPH.

Tuy vậy, hoạt động của một số doanh nghiệp sau CPH bộc lộ những yếu kém, gặp nhiều khó khăn do không còn đƣợc hƣởng những ƣu đãi của nhà nƣớc về tín dụng, đất đai, thông tin thị trƣờng… Những vấn đề còn tồn đọng trong khi CPH nhƣ giải quyết lao động dôi dƣ; những phát sinh sau khi chuyển từ DNNN sang CTCP nhƣ quản trị, điều hành doanh nghiệp; mối quan hệ về quản lý nhà nƣớc đối với doanh nghiệp CPH; quản lý phần vốn nhà nƣớc trong doanh nghiệp sau CPH; về tổ chức hoạt động của mô hình kinh doanh mới; hạn chế về nhận thức của cổ đông … Tất cả những hạn chế trên đã ảnh hƣởng không nhỏ đến hiệu quả hoạt động của CTCP sau CPH DNNN. Để tìm hiểu thực trạng về tình hình hoạt động cũng nhƣ những vƣớng mắc, những trở lực ngăn cản hoạt động của các doanh nghiệp CPH, từ đó làm cơ sở đƣa ra những kiến nghị và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy năng lực và nâng cao hơn nữa hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của CTCP sau khi CPH DNNN ở nƣớc ta là việc làm rất có ý nghĩ về lý luận và thực tiễn. Chính vì vậy, tôi chọn đề tài “Nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa ở Việt Nam” làm luận án tiến sĩ kinh tế. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu của luận án 2.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án Mục tiêu chung: Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn về hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau CPH và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nƣớc sau CPH ở Việt Nam. Mục tiêu cụ thể của luận án: - Nghiên cứu và hệ thống hóa những vấn đề lý luận về hiệu quả và hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. 4 - Nghiên cứu kinh nghiệm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của các DNNN CPH của một số quốc gia trên thế giới để áp dụng cho các DNNN sau CPH ở Việt Nam. - Xây dựng các phƣơng pháp mang tính định lƣợng trong việc xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau CPH và những luận cứ khoa học để xây dựng phƣơng pháp đó.

- Dựa trên cơ sở đánh giá những thực trạng, luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp chủ yếu, phù hợp và khả thi nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh cho các doanh nghiệp sau CPH ở Việt Nam. Câu hỏi nghiên cứu của luận án Để đạt đƣợc những mục tiêu trên, việc hoàn thành luận án sẽ trả lời đƣợc các câu hỏi sau: - Lý luận về hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nói chung và DNNN sau CPH nói riêng đƣợc hiểu nhƣ thế nào và những chỉ tiêu nào đƣợc sử dụng để đo lƣờng hiệu quả hoạt động kinh doanh? - Thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau CPH hiện nay nhƣ thế nào và những nhân tố nào ảnh hƣởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau CPH? - Cần những giải pháp gì để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh cho DNNN sau CPH? 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tƣợng nghiên cứu: hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau CPH. Phạm vi nghiên cứu: các DNNN sau CPH ở Việt Nam.

Phƣơng pháp nghiên cứu 4. Phƣơng pháp nghiên cứu định tính - Nguồn thu thập dữ liệu: + Dữ liệu thứ cấp: đƣợc thu thập từ báo cáo của Ban đổi mới và Phát triển doanh nghiệp, Tổng cục thống kê, số liệu từ các đề tài khoa học đƣợc công bố, kết 5 quả các công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nƣớc, các báo cáo của một số Bộ ngành, tập đoàn kinh tế nhà nƣớc, địa phƣơng… + Dữ liệu sơ cấp: từ quá trình phỏng vấn, khảo sát, điều tra 217 DNNN sau CPH, thời gian thực hiện vào tháng 2 và tháng 10 năm 2012. - Cách thức thu thập dữ liệu: Do nguồn thông tin đƣợc xác định nhƣ trên, cách thu thập dữ liệu đƣợc sử dụng, bao gồm: + Nghiên cứu tại bàn: Đây là cách đọc và chắt lọc thông tin từ các văn bản nhƣ báo cáo tổng kết, kết quả điều tra, tham luận hội thảo, bài viết chuyên sâu, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp có liên quan tới hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN sau CPH, đồng thời trên cơ sở kế thừa và vận dụng có chọn lọc các kết quả nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm của các công trình đã công bố nhằm xác định luận cứ đánh giá hiệu quả cũng nhƣ xác định những nhân tố ảnh hƣởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp sau CPH. + Quan sát trực tiếp: thông qua thâm nhập trực tiếp để quan sát hoạt động kinh doanh của DNNN sau CPH, gặp gỡ, trao đổi và thảo luận với ngƣời lao động, cán bộ lãnh đạo doanh nghiệp, qua đó phát hiện những vấn đề nảy sinh và phác thảo những nét cơ bản về thực trạng hoạt động của doanh nghiệp sau CPH.