Tác Động Của Loại Hình Sở Hữu Lên Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Nghiên cứu tác động của loại hình sở hữu lên hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại Việt Nam, phân tích sâu về tài chính ngân hàng.

• Tác giả: Lê Hữu Nghĩa
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Diệu Anh
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Loại Hình Sở Hữu Đến Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Đặt vấn đề
• 1.1.2. Tính cấp thiết
• 1.1.3. Khe hở nghiên cứu
• 1.2. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Câu hỏi 1
• 1.3.2. Câu hỏi 2
• 1.3.3. Câu hỏi 3
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Phương pháp tổng hợp, thống kê
• 1.5.2. Phương pháp định lượng
• 1.6. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 1.6.1. Về lý thuyết
• 1.6.2. Về thực tiễn
• 1.7. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: LƯỢC KHẢO CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG, NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM
• 2.1. LƯỢC KHẢO CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NHTM
• 2.1.1. Khái niệm hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.1.2. Chỉ tiêu đo lường hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.1.3. Các loại hình sở hữu trong NHTM và tác động của loại hình sở hữu đến HQHĐ của NHTM
• 2.2. LƯỢC KHẢO CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ TÁC ĐỘNG CỦA LOẠI HÌNH SỞ HỮU ĐẾN HQHĐ CỦA NHTM
• 2.2.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về đo lường hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.2.1.1. Các nghiên cứu ngoài nước
• 2.2.1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 2.2.2. Tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước về tác động của loại hình sở hữu đến HQHĐ của NHTM
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA LOẠI HÌNH SỞ HỮU ĐẾN HQHĐ CỦA NHTM
• 3.1. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP BAO DỮ LIỆU DEA
• 3.2.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2.2. Mô tả quy trình
• 3.3. MÔ HÌNH TOBIT
• 3.3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.3.2. Mô tả quy trình
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ ĐO LƯỜNG VÀ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 4.2. KẾT QUẢ HỒI QUY MÔ HÌNH TOBIT ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA LOẠI HÌNH SỞ HỮU ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 4.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM VIỆT NAM
• 5.1. Đối với NHTM
• 5.2. Đối với NHNN
• 5.3. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ GỢI Ý HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, PHỤ LỤC
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tác động của loại hình sở hữu đến hiệu quả hoạt động ngân hàng

Luận văn nghiên cứu tác động của loại hình sở hữu đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Sử dụng phương pháp bao dữ liệu DEA và mô hình hồi quy Tobit, tác giả phân tích dữ liệu từ 33 ngân hàng giai đoạn 2013-2018. Kết quả cho thấy loại hình sở hữu có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động, trong đó ngân hàng có vốn sở hữu nước ngoài đạt hiệu quả cao nhất, tiếp theo là ngân hàng nhà nước và ngân hàng đại chúng.

1.1. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp bao dữ liệu DEA được sử dụng để đo lường hiệu quả hoạt động, kết hợp với mô hình hồi quy Tobit để đánh giá tác động của loại hình sở hữu. Các biến đầu vào và đầu ra được lựa chọn kỹ lưỡng, phù hợp với thực tiễn ngân hàng Việt Nam. Phương pháp này cho phép đánh giá tổng thể và chính xác hơn so với các phương pháp truyền thống.

1.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng loại hình sở hữu có tác động đáng kể đến hiệu quả hoạt động. Ngân hàng có vốn sở hữu nước ngoài đạt hiệu quả cao nhất do áp dụng công nghệ và quản trị tiên tiến. Ngân hàng nhà nước có hiệu quả trung bình, trong khi ngân hàng đại chúng có hiệu quả thấp hơn. Các yếu tố như tỷ lệ nợ xấu và quy mô tài sản cũng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động.

II. Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam

Luận văn đo lường hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam thông qua các chỉ số tài chính và phương pháp bao dữ liệu DEA. Kết quả cho thấy sự khác biệt đáng kể về hiệu quả giữa các ngân hàng, phụ thuộc vào loại hình sở hữu và các yếu tố quản trị.

2.1. Chỉ tiêu đo lường hiệu quả

Các chỉ tiêu đo lường hiệu quả hoạt động bao gồm tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM), thu nhập ròng trên tổng tài sản (ROA), và thu nhập ròng trên vốn chủ sở hữu (ROE). Phương pháp bao dữ liệu DEA được sử dụng để đánh giá tổng thể hiệu quả, kết hợp với các chỉ số tài chính truyền thống.

2.2. Phân tích kết quả

Kết quả phân tích cho thấy các ngân hàng có vốn sở hữu nước ngoài đạt hiệu quả cao nhất, tiếp theo là ngân hàng nhà nước và ngân hàng đại chúng. Các yếu tố như tỷ lệ nợ xấu và quy mô tài sản cũng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hoạt động.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Các giải pháp tập trung vào cải thiện quản trị, tăng cường ứng dụng công nghệ, và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh giữa các loại hình sở hữu.

3.1. Giải pháp cho ngân hàng

Các ngân hàng cần tập trung vào cải thiện quản trị rủi ro, tăng cường ứng dụng công nghệ, và nâng cao chất lượng dịch vụ. Đối với ngân hàng nhà nước, cần tăng cường tính tự chủ và hiệu quả quản lý. Ngân hàng đại chúng cần cải thiện tính minh bạch và hiệu quả sử dụng vốn.

3.2. Giải pháp cho nhà nước

Nhà nước cần tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy chính sách hỗ trợ ngân hàng nhỏ và vừa, và tăng cường giám sát hoạt động ngân hàng để đảm bảo ổn định hệ thống tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, Việt Nam đã tham gia nhiều tổ chức kinh tế khu vực và toàn cầu như ASEAN, APEC, WTO, tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, nhà đầu tư trong và ngoài nước phát triển hoạt động kinh doanh, đặc biệt trong lĩnh vực ngân hàng. Giai đoạn 2013-2018 chứng kiến sự phát triển đa dạng của các Ngân hàng Thương mại (NHTM) với nhiều loại hình sở hữu khác nhau như sở hữu nhà nước, sở hữu đại chúng, sở hữu nước ngoài. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là liệu loại hình sở hữu có ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động (HQHĐ) của các NHTM hay không, nhất là khi Việt Nam đang nhấn mạnh vai trò của kinh tế tư nhân trong phát triển kinh tế.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đo lường HQHĐ của các NHTM Việt Nam, đánh giá tác động của loại hình sở hữu đến HQHĐ và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động. Nghiên cứu tập trung vào 33 NHTM trong giai đoạn 2013-2018, sử dụng phương pháp bao dữ liệu DEA để đo lường hiệu quả và mô hình hồi quy Tobit để phân tích tác động của loại hình sở hữu. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết hiệu quả hoạt động: Được phát triển từ Koopmans (1951) và Farrell (1957), hiệu quả hoạt động phản ánh khả năng sử dụng các nguồn lực đầu vào để tạo ra đầu ra tối ưu. Trong lĩnh vực ngân hàng, hiệu quả bao gồm hiệu quả kỹ thuật (sử dụng tối ưu đầu vào) và hiệu quả phân bổ (phân bổ nguồn lực hợp lý).

• Mô hình bao dữ liệu DEA (Data Envelopment Analysis): Phương pháp phi tham số dùng để đo lường hiệu quả hoạt động tổng thể của các đơn vị kinh tế dựa trên các biến đầu vào và đầu ra đa chiều. Mô hình DEA được áp dụng với giả định sản lượng thay đổi theo quy mô (VRS) phù hợp với đặc điểm hoạt động của các NHTM.

• Chỉ số Malmquist (MI): Đo lường sự thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp qua các thời kỳ, phân tích sự biến động của hiệu quả hoạt động và tiến bộ công nghệ.

• Mô hình hồi quy Tobit: Phù hợp với dữ liệu bị giới hạn trong khoảng từ 0 đến 1 (điểm hiệu quả DEA), được sử dụng để đánh giá tác động của các biến đặc tính ngân hàng và loại hình sở hữu đến hiệu quả hoạt động.

Các khái niệm chính bao gồm: hiệu quả hoạt động toàn bộ (TE), hiệu quả hoạt động thuần (PTE), hiệu quả quy mô (SE), tỷ lệ nợ xấu (NPL), tỷ lệ thu nhập từ lãi trên thu nhập ngoài lãi, và các loại hình sở hữu ngân hàng (nhà nước, đại chúng, vốn nước ngoài).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu tài chính của 33 NHTM Việt Nam giai đoạn 2013-2018, tổng cộng 198 quan sát, được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên và các nguồn thông tin công khai.

• Phương pháp phân tích:

  • Sử dụng mô hình bao dữ liệu DEA với 4 biến đầu vào (tài sản ròng cố định, tổng lượng tiền gửi, số lượng nhân viên, dự phòng rủi ro cho vay) và 2 biến đầu ra (cho vay khách hàng, tài sản sinh lời khác) để đo lường hiệu quả hoạt động.
  • Kiểm định mối tương quan giữa các biến đầu vào và đầu ra bằng phần mềm Eviews.
  • Áp dụng mô hình hồi quy Tobit để phân tích tác động của loại hình sở hữu và các biến đặc tính ngân hàng (quy mô, tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ thu nhập từ lãi) đến hiệu quả hoạt động.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý dữ liệu trong năm 2019, phân tích kết quả và hoàn thiện luận văn trong cùng năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả hoạt động trung bình của các NHTM Việt Nam đạt khoảng 93.71% trong giai đoạn 2013-2018, có xu hướng giảm nhẹ qua các năm. Trong đó, NHTM sở hữu dưới 100% vốn nước ngoài có hiệu quả cao nhất, đạt gần 99%, tiếp theo là NHTM sở hữu nhà nước với mức hiệu quả khoảng 99.11%, và thấp nhất là NHTM sở hữu đại chúng với khoảng 91.91%.

2. Chỉ số Malmquist (MI) trung bình tăng 2.08% trong giai đoạn 2013-2018, cho thấy năng suất nhân tố tổng hợp của các NHTM có xu hướng cải thiện. Trong đó, chỉ số tiến bộ công nghệ đóng góp lớn nhất với mức tăng 12.8% vào năm 2018, trong khi hiệu quả hoạt động kỹ thuật có sự biến động nhẹ.

3. Kết quả hồi quy Tobit cho thấy loại hình sở hữu có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động, trong đó NHTM sở hữu nước ngoài có tác động mạnh nhất, tiếp theo là NHTM sở hữu nhà nước và cuối cùng là NHTM sở hữu đại chúng. Các biến đặc tính như quy mô ngân hàng (logarit tổng tài sản) và tỷ lệ thu nhập từ lãi trên thu nhập ngoài lãi cũng có ảnh hưởng tích cực, trong khi tỷ lệ nợ xấu có tác động tiêu cực rõ rệt.

4. Mối tương quan giữa các biến đầu vào và đầu ra đều có ý nghĩa thống kê cao (p < 0.01), khẳng định tính phù hợp của các biến được chọn trong mô hình DEA.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với lý thuyết quản trị ngân hàng và các nghiên cứu thực nghiệm trong khu vực. Việc NHTM sở hữu nước ngoài đạt hiệu quả cao nhất có thể do khả năng tiếp cận công nghệ hiện đại, quản trị chuyên nghiệp và nguồn vốn mạnh. NHTM sở hữu nhà nước có lợi thế về mạng lưới và chính sách hỗ trợ, giúp duy trì hiệu quả hoạt động ổn định. Ngược lại, NHTM sở hữu đại chúng có hiệu quả thấp hơn có thể do hạn chế về quản trị và nguồn lực.

Chỉ số Malmquist cho thấy tiến bộ công nghệ là yếu tố then chốt thúc đẩy năng suất, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và yêu cầu đổi mới sáng tạo trong ngành ngân hàng. Tuy nhiên, sự gia tăng tỷ lệ nợ xấu làm giảm hiệu quả hoạt động, phản ánh rủi ro tín dụng là thách thức lớn cần được kiểm soát.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ đường thể hiện xu hướng hiệu quả hoạt động theo loại hình sở hữu qua các năm, bảng thống kê chỉ số Malmquist và bảng kết quả hồi quy Tobit với các hệ số và mức ý nghĩa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường áp dụng công nghệ hiện đại trong hoạt động ngân hàng nhằm nâng cao hiệu quả kỹ thuật và năng suất tổng hợp, đặc biệt khuyến khích các NHTM sở hữu nhà nước và đại chúng đầu tư vào công nghệ trong vòng 3-5 năm tới.

2. Cải thiện quản trị và giám sát nội bộ để giảm thiểu rủi ro tín dụng, kiểm soát tỷ lệ nợ xấu, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động. Ngân hàng Nhà nước cần phối hợp với các NHTM xây dựng khung pháp lý và hướng dẫn thực hiện trong 2 năm tới.

3. Khuyến khích hợp tác và liên kết giữa các NHTM sở hữu nhà nước và vốn nước ngoài để tận dụng thế mạnh về nguồn lực và công nghệ, thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng trong 5 năm tới.

4. Xây dựng chính sách hỗ trợ và tạo điều kiện bình đẳng cho các loại hình sở hữu nhằm phát huy tối đa tiềm năng của từng loại hình, giảm thiểu sự phân biệt trong tiếp cận nguồn vốn và thị trường, do Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý thực hiện liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý ngân hàng: Giúp hiểu rõ tác động của loại hình sở hữu đến hiệu quả hoạt động, từ đó xây dựng chiến lược phát triển phù hợp với đặc điểm sở hữu.

2. Cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh chính sách hỗ trợ và quản lý ngành ngân hàng, đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng giữa các loại hình sở hữu.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học: Là tài liệu tham khảo về phương pháp đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng bằng DEA và phân tích tác động bằng mô hình Tobit trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng.

4. Nhà đầu tư và cổ đông ngân hàng: Giúp đánh giá hiệu quả hoạt động và tiềm năng phát triển của các NHTM dựa trên loại hình sở hữu, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác.

Câu hỏi thường gặp

1. Loại hình sở hữu nào có hiệu quả hoạt động cao nhất trong các NHTM Việt Nam?
   NHTM sở hữu dưới 100% vốn nước ngoài có hiệu quả hoạt động cao nhất, tiếp theo là NHTM sở hữu nhà nước và cuối cùng là NHTM sở hữu đại chúng, theo kết quả DEA và hồi quy Tobit.

2. Phương pháp DEA có ưu điểm gì trong đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng?
   DEA là phương pháp phi tham số, cho phép đánh giá hiệu quả tổng thể dựa trên nhiều biến đầu vào và đầu ra, phù hợp với đặc thù đa chiều của hoạt động ngân hàng.

3. Tỷ lệ nợ xấu ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả hoạt động?
   Tỷ lệ nợ xấu có tác động tiêu cực rõ rệt đến hiệu quả hoạt động, làm giảm khả năng sinh lời và tăng rủi ro tài chính của ngân hàng.

4. Chỉ số Malmquist phản ánh điều gì trong nghiên cứu này?
   Chỉ số Malmquist đo lường sự thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp qua các năm, bao gồm cả tiến bộ công nghệ và hiệu quả kỹ thuật, giúp đánh giá sự phát triển bền vững của ngân hàng.

5. Các giải pháp đề xuất có thể được thực hiện trong thời gian bao lâu?
   Các giải pháp như áp dụng công nghệ, cải thiện quản trị, hợp tác liên kết và chính sách hỗ trợ được đề xuất thực hiện trong khoảng 2-5 năm nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các NHTM.

Kết luận

• Hiệu quả hoạt động trung bình của 33 NHTM Việt Nam giai đoạn 2013-2018 đạt khoảng 93.71%, với NHTM sở hữu vốn nước ngoài có hiệu quả cao nhất.
• Loại hình sở hữu có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động, trong đó sở hữu nước ngoài và nhà nước đóng vai trò quan trọng.
• Tiến bộ công nghệ là yếu tố then chốt thúc đẩy năng suất và hiệu quả hoạt động của các NHTM.
• Tỷ lệ nợ xấu là nhân tố tiêu cực cần được kiểm soát chặt chẽ để duy trì hiệu quả hoạt động.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào công nghệ, quản trị, hợp tác và chính sách hỗ trợ nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động trong 3-5 năm tới.

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư trong việc phát triển hệ thống ngân hàng Việt Nam bền vững và hiệu quả. Để tiếp tục nâng cao hiệu quả hoạt động, các bên liên quan cần phối hợp thực hiện các giải pháp đề xuất một cách đồng bộ và kịp thời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 được coi là tiền đề quan trọng để tác giả tìm hiểu và lược khảo các cơ sở lý thuyết có liên quan ở chương 2. 7 CHƯƠNG 2: LƯỢC KHẢO CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG, NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 2. LƯỢC KHẢO CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NHTM 2. Khái niệm hiệu quả hoạt động của NHTM Trong lĩnh vực sản xuất, khái niệm về hiệu quả được phát triển bởi Koopmans (1951) và Farrel (1957).

Theo Koopamans (1951), hiệu quả kỹ thuật trong sản xuất có được khi tăng mức độ đầu ra hoặc giảm mức độ đầu vào nhất định bằng cách giảm mức độ đầu ra khác hoặc tăng mức độ đầu vào khác. Farrel (1957) thì cho rằng hiệu quả phản ánh mối quan hệ trong quá trình chuyển đổi các yếu tố đầu vào nhất định thành các yếu tố đầu ra. Sakunasingha (2006) cho rằng HQHĐ được xem là “máu” của các đơn vị kinh tế do nó cung cấp những thông tin hữu dụng về các đơn vị kinh tế. Trong lĩnh vực ngân hàng, Rose (2004) cho rằng Ngân hàng Thương mại (NHTM) có thể được xem là một tổ chức có hoạt động kinh doanh vì mục tiêu tối đa hóa giá trị cổ đông ở mức độ rủi ro cho phép.

Vì vậy, HQHĐ mà các ngân hàng quan tâm đó chính là khả năng sinh lời, thu nhập càng cao giúp ngân hàng bảo toàn được vốn, tăng khả năng mở rộng thị trường, tăng tính cạnh tranh và thu hút được nhiều nhà đầu tư. Tuy nhiên, Mester (1997) khi đề cập đến HQHĐ trong ngành ngân hàng tác giả đã tách bạch giữa hiệu quả phân bổ với hiệu quả kỹ thuật. Mester (1997) cho rằng hiệu quả phân bổ là mức độ mà các nguồn lực được phân bổ để sử dụng với giá trị kỳ vọng cao nhất, trong khi hiệu quả kỹ thuật có được khi sản lượng đầu vào tối thiểu được sử dụng để tạo ra một lượng đầu ra. Với Nguyễn Khắc Minh (2004) HQHĐ trong nền kinh tế là mối tương quan giữa đầu vào các yếu tố khan hiếm và đầu ra hàng hóa, dịch vụ.

Nói cách khác, 8 Nguyễn Khắc Minh (2004) cho rằng khái niệm HQHĐ dùng để xem xét tài nguyên được thị trường phân phối tốt đến thế nào. Theo Hồ Thị Lam (2017), HQHĐ của các NHTM “là một phạm trù kinh tế phản ánh khả năng sử dụng các nguồn lực để đạt được lợi nhuận cao nhất có thể với chi phí thấp nhất có thể”. Tóm lại hiệu quả hoạt động của NHTM có thể hiểu là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực như vốn, nhân lực, khoa học công nghệ, tài nguyên thiên nhiên …để đạt được mục tiêu nhất định. Hiệu quả hoạt động phản ánh lợi ích đạt được từ các hoạt động kinh doanh của NHTM trên cơ sở so sánh lợi ích thu được với chi phí bỏ ra.

Chỉ tiêu đo lường hiệu quả hoạt động của NHTM Trước đây, HQHĐ ngân hàng thường được đo lường bằng phương pháp truyền thống thông qua các chỉ số tài chính sau (Nguyễn Việt Hùng, 2008):  Nhóm các chỉ số phản ánh khả năng sinh lời: tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM), thu nhập ngoài lãi cận biên (NOM), thu nhập ròng trên tổng tài sản (ROA), thu nhập ròng trên vốn chủ sở hữu (ROE), hệ số thu nhập trên cổ phiếu (EPS);  Nhóm chỉ tiêu phản ánh thu nhập, chi phí như: tỷ suất tổng chi phí hoạt động trên tổng thu từ hoạt động, tỷ suất tổng thu hoạt động trên tổng tài sản, năng suất lao động bằng tổng thu từ hoạt động trên số lượng nhân viên làm việc đủ thời gian;  Nhóm chỉ tiêu về rủi ro tài chính như: tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ cho vay ròng trên tổng tài sản, tỷ lệ tài sản nhạy cảm với lãi suất và nguồn vốn nhạy cảm với lãi suất, tỷ lệ đòn bẩy tài chính. Tuy nhiên việc sử dụng phương pháp truyền thống này đòi hỏi số lượng lớn các chỉ số và việc diễn giải cũng gây rất nhiều khó khăn (mỗi chỉ số chỉ đánh giá mối quan hệ tỷ lệ giữa hai biến cụ thể, không có tỷ số nào cho ta kết luận tổng quát về thực trạng của ngân hàng). Để khắc phục nhược điểm này, các nhà kinh tế đã ứng 9 dụng phương pháp phân tích hiệu quả biên để đo lường HQHĐ ngân hàng. Đây là phương pháp mới, hiện đại và cho kết quả hướng đến đánh giá tổng thể hơn.

Phương pháp phân tích hiệu quả biên tiếp cận theo phương pháp phi tham số thì phương pháp bao dữ liệu DEA là mô hình ước lượng được ứng dụng rộng rãi nhất kể từ năm 1957 đến nay. Charnes và cộng sự (1978) giới thiệu cách tiếp cận phương pháp bao dữ liệu DEA được phát triển từ thước đo hiệu quả kỹ thuật của Farell (1957). Từ đó, DEA được sử dụng trong nhiều lĩnh vực trong đó có lĩnh vực ngân hàng. DEA dựa trên cơ sở xây dựng đường giới hạn hiệu quả, tương tự như như hàm sản xuất trong trường hợp các yếu tố đầu ra không phải là một đại lượng vô hướng mà một véc tơ.

Mức độ hiệu quả của các ngân hàng được xác định bởi vị trí của nó so với đường giới hạn hiệu quả trong không gian đa chiều các yếu tố đầu vào, đầu ra. Phương pháp xây dựng đường giới hạn hiệu quả là việc giải nhiều lần bài toán quy hoạch tuyến tính. Đường giới hạn được hình thành như những đoạn thẳng kết nối các điểm hiệu quả nhất. Và do đó, nó sẽ tạo thành đường giới hạn sản xuất lồi.

Theo giác độ về sản xuất, DEA được chia làm hai loại mô hình: tối thiểu hóa đầu vào với giả định đầu ra không đổi và mô hình tối đa hóa đầu ra với giả định đầu vào không đổi. Theo Lovell & cộng sự (1993), trường hợp các biến đầu vào được sử dụng trong mô hình mà ngân hàng có thể kiểm soát dễ dàng thì mô hình DEA tối đa hóa đầu vào sẽ thích hợp hơn và ngược lại. Mô hình DEA tối đa hóa đầu vào thường được áp dụng trong lĩnh vực ngân hàng. Mô hình DEA tối đa hóa đầu vào Nguồn: Lovell & cộng sự (1993).

Mô hình DEA tối đa hóa đầu vào tại hình 2. ta thấy các ngân hàng L, H, B, U, H nằm trên đường giới hạn hiệu quả SS’ là các ngân hàng đạt hiệu quả. Mức độ không hiệu quả được phản ánh bằng khoảng cách từ N đến N’. Tỷ lệ ON/ON’ thể hiện hiệu quả hoạt động của ngân hàng N, nghĩa là có thể giảm chi phí đầu vào của ngân hàng N mà không làm ảnh hưởng đến đầu ra.

Như vậy, theo định nghĩa ta có thể thấy mức độ hiệu quả này nằm trong giới hạn từ 0 đến 1. Một cách tổng quát đơn giản của mô hình DEA được thể hiện tối đa hóa hiệu quả với trọng số đầu ra u và trọng số đầu vào v, cho i đầu vào x và j kết quả đầu ra y. Nếu ta đặt tổng trọng số đầu vào là 1, hiệu quả tối ưu của 1 ngân hàng được xác định theo bài toán quy hoạch tuyến tính sau: 11 Max xuv (uyj) Sao cho: vxi = 1 uyi - vxi < 0 u,v > 0 Mô hình CCR Mô hình DEA ban đầu được Charnes & cộng sự (1978) đề xuất là mô hình sản lượng không đổi theo quy mô hay còn gọi là mô hình CRS. Xét N ngân hàng với K yếu tố đầu vào và M yếu tố đầu ra.

Gọi vectơ và yi lần lượt là tập hợp đầu vào (nguồn lực hoặc chi phí) và đầu ra (sản lượng hoặc doanh thu) tương ứng. Tập hợp các vectơ đối với các ngân hàng nghiên cứu có thể ghi dưới dạng ma trận X (ma trận đầu vào) và Y (ma trận đầu ra). Mục tiêu của phân tích DEA là xây dựng mặt lồi hiệu quả phi tham số, sao cho các điểm quan sát được sẽ không nằm cao hơn đường giới hạn hiệu quả sản suất. Mô hình CRS có dạng: Min  với điều kiện: -y +Y ≥ 0 - xi - X ≥ 0 (1) ≥0 Với  là đại lượng vô hướng thể hiện mức độ hiệu quả của ngân hàng  vectơ hằng số Nx1 Bài toán (1) được giải N lần, nghĩa là từng lần đối với mỗi ngân hàng.

Từ đó giá trị  được xác định cho từng ngân hàng. Nếu  = 1 thì ngân hàng đạt hiệu quả;  <1 ngân hàng không đạt hiệu quả. Các ngân hàng không đạt hiệu quả có thể quy chiếu lên đường giới hạn hiệu quả, khi đó ta nhận được tổ hợp tuyến tính (X, Y). Đây chính là vị trí của ngân hàng tham chiếu giả định.

Đối với ngân hàng không đạt 12 hiệu quả ta có thể thiết lập mục tiêu giảm tỷ lệ các yếu tố đầu vào 1 đại lượng là  trong khi vẫn giữ các giá trị lượng đầu tra như trước. Mô hình BCC Sau khi mô hình CCR được áp dụng rộng rãi thì Banker, Charnes và Cooper (1984) đã đề xuất thêm mô hình sản lượng thay đổi theo quy mô hay còn gọi là mô hình VRS. Mô hình này có dạng: Min  với điều kiện: -y +Y ≥ 0 - xi - X ≥ 0 (2) ≥0 N1 = 1 Trong đó N1 là vectơ đơn vị Nx1. Mô hình DEA sản lượng không đổi theo quy mô CRS và sản lượng thay đổi theo quy mô VRS Nguồn: Banker, Charnes và Cooper (1984).

13 Chỉ số Malmquist (MI) Chỉ MI sử dụng để xác định sự khác biệt hiệu quả giữa hai đơn vị hoặc một đơn vị trong hai khoảng thời gian. Để tính toán HQHĐ và thay đổi tiến bộ công nghệ ta có thể sử dụng chỉ số MI phân tích dựa trên tỷ lệ của các sản lượng đầu ra. Chỉ số thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp TFP - Malmquist đo lường sự thay đổi tổng đầu ra so với đầu vào. Giả định rằng tương ứng với mỗi thời kỳ t = 1,…T có công nghệ sản xuất Ht với Ht = [ (xt, yt): xt có thể sản xuất yt ].

Giả định rằng Ht thỏa mãn một số tiêu chuẩn nhất định để xác định hàm khoảng cách đầu ra. Hàm khoảng cách đầu ra được xác định theo Ht trong thời kỳ t như sau: D0t (xt, yt) = f (:xt, yt /  Ht ) D0t (xt, yt) ≤ 1 khi và chỉ khi (x,y)  H. D0t (xt, yt) = 1 khi và chỉ khi (x,y) nằm trong biên của công nghệ.