CHƯƠNG 1 KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG 1. KINH TẾ THỊ TRƢỜNG Kinh tế thị trƣờng là một kiểu tổ chức kinh tế xã hội, trong đó quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng gắn liền với thị trƣờng, thực hiện thông qua thị trƣờng. Lịch sử kinh tế thế giới đã biết đến các mô hình kinh tế: kinh tế tự nhiên, kinh tế thị trƣờng, kinh tế kế hoạch hoá tập trung; trong đó kinh tế thị trƣờng tuy còn nhiều hạn chế, khuyết tật nhƣng đã tỏ ra là mô hình kinh tế năng động phù hợp nhất với trình độ phát triển kinh tế cho đến nay của xã hội loài ngƣời. Ngày nay, hầu hết các nƣớc trên thế giới đều chọn mô hình kinh tế thị trƣờng hiện đại phù hợp với những màu sắc riêng cho sự phát triển của mỗi nƣớc.
Đặc điểm nổi bật của hoạt động kinh tế thị trƣờng là vận hành theo nguyên tắc trao đổi hàng hoá và quy luật giá trị, cung cầu và cạnh tranh, lấy việc theo đuổi sự gia tăng tối đa lợi ích cá nhân làm động cơ chủ yếu, thông qua môi giới là hoạt động thị trƣờng để thoả mãn nhu cầu đời sống của con ngƣời. Thực hiện cơ chế thị trƣờng nghĩa là thừa nhận tính hợp lý của việc theo đuổi lợi ích cá nhân. Mục tiêu của việc tham gia hoạt động thị trƣờng là nhằm thoả mãn tối đa lợi ích cá nhân. Kinh tế thị trƣờng là yếu tố tích cực thúc đẩy sự năng động và sáng tạo, cổ vũ sự canh tân và phát triển xã hội.
Song, nền kinh tế ấy cũng đã để lại cho chúng ta không ít những tiêu cực xã 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hội, trong đó có cả sự suy thoái đạo đức, mặc dù đó là nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN. Nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa là một nền kinh tế thị trƣờng vừa mang tính chất của kinh tế thị trƣờng, chịu sự chi phối của quy luật thị trƣờng; vừa mang tính chất đặc thù, dựa trên nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội, có sự điều tiết, quản lý của nhà nƣớc XHCN. Sắc thái đặc thù ấy - định hƣớng xã hội chủ nghĩa, thể hiện ở những điểm sau : Mục tiêu hàng đầu của việc phát triển kinh tế thị trƣờng nƣớc ta là giải phóng sức sản xuất, động viên mọi nguồn lực trong nƣớc và ngoài nƣớc để thực hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội, cải thiện từng bƣớc đời sống nhân dân. Phát triển kinh tế nhiều thành phần với sự đa dạng của các hình thức sở hữu, song nhấn mạnh đến vai trò chủ đạo của sở hữu Nhà nƣớc.
Kinh tế nhà nƣớc phải vƣơn lên giữ vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành cơ sở vững chắc của nền kinh tế quốc dân. Nhà nƣớc quản lý kinh tế ở nƣớc ta là nhà nƣớc của dân, do dân và vì dân, đặt dƣới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa thực hiện phân phối chủ yếu theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất. Xét về đặc điểm và xu hƣớng vận động thì về thực chất, nền kinh tế nƣớc ta đang trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế hành chính - bao cấp sang cơ chế thị trƣờng có sự quản lý của nhà nƣớc , theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa.
Có thể nói, cơ chế thị trƣờng hiện nay ở nƣớc ta vẫn đang còn ở những bƣớc hình thành đòi hỏi phải đƣợc hoàn thiện theo xu hƣớng thị trƣờng văn minh. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thực tế cho thấy, ngoài vai trò tích cực, kinh tế thị trƣờng còn là một thách thức, một môi trƣờng tiêu cực đối với đạo đức xã hội. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là chúng ta không chấp nhận nó. Kinh tế thị trƣờng là yếu tố quan trọng và cần thiết để xây dựng một xã hội phát triển, tiến bộ.
Vì vậy, chúng ta phải biết thích ứng với nó và vẫn có thể tìm đƣợc một thang giá trị mới cho việc xây dựng một nền đạo đức mới phù hợp với xu thế phát triển của xã hội. Chuyển nền kinh tế từ hoạt động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung - bao cấp sang phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trƣờng có sự quản lý của nhà nƣớc theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa là nội dung bản chất và đặc điểm khái quát nhất đối với nền kinh tế nƣớc ta trong hiện tại và tƣơng lai. Đặc biệt, cƣong lĩnh xây dựng đất nƣớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, đƣợc Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng Cộng Sản Việt Nam thông qua vào năm 1991, cũng đã nêu lên 6 đặc trƣng bản chất của xã hội - XHCN và những quan điểm phƣơng hƣớng tổng quát về phát triển kinh tế - xã hội theo định hƣớng XHCN ở nƣớc ta. Tuy nhiên cũng cần phải phân tích sâu thêm bản chất, đã đƣợc khái quát nói trên, để có thể hiểu rõ và thống nhất hơn trong nhận thức và hành động.
Thứ nhất, nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN mà nƣớc ta đang xây dựng là nền kinh tế thị trƣờng hiện đại với tính chất xã hội hiện đại (xã hội - XHCN). Mặc dù nền kinh tế nƣớc ta đang nằm trong tình trạng lạc hậu và kém phát triển, nhƣng khi nƣớc ta chuyển sang phát triển kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trƣờng, thì thế giới đã chuyển sang giai đoạn kinh tế thị trƣờng hiện đại (do những khiếm khuyết của kinh tế thị trƣờng tự do). Bởi vậy, chúng ta không thể và không nhất thiết phải trải qua giai đoạn kinh tế thị trƣờng giản đơn và kinh tế thị trƣờng tự do, mà đi thẳng vào phát triển kinh tế thị trƣờng hiện đại. Đây là nội dung và yêu cầu của sự phát triển rút ngắn.
Mặt khác, thế giới vẫn đang nằm trong thời đại quá độ từ Chủ nghĩa Tƣ bản 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lên Chủ nghĩa Xã hội, cho nên, sự phát triển kinh tế - xã hội nƣớc ta phải theo định hƣớng XHCN là cần thiết khách quan. Sự nghiệp “ dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh” vừa là mục tiêu, vừa là nội dung, nhiệm vụ của việc phát triển kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN ở nƣớc ta. Đảng và Nhà nƣớc khuyến khích mọi ngƣời dân trong xã hội làm giàu một cách hợp pháp. Dân có giàu thì nƣớc mới mạnh, bảo đảm độc lập, tự chủ và toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia.
Thứ hai, nền kinh tế của chúng ta là nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần với vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nƣớc trong một số lĩnh vực, một số khâu quan trọng có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc. Thứ ba, Nhà nƣớc quản lý nền kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng XHCN ở nƣớc ta là nhà nƣớc pháp quuyền XHCN, là nhà nƣớc của dân, do dân và vì dân.Thành tố quan trọng mang tính quyết định trong nền kinh tế thị trƣờng hiện đại là nhà nƣớc quản lý các quá trình kinh tế bằng cơ chế và pháp luật. Thứ tư, cơ chế vận hành của nền kinh tế là cơ chế thị trƣờng với sự quản lý, điều tiết của nhà nƣớc. Mọi hoạt động sản xuất - kinh doanh trong nền kinh tế đƣợc thực hiện thông qua thị trƣờng.
Các quy luật kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trƣờng ( quy luật giá trị , quy luật cung - cầu, quy luật cạnh tranh - hợp tác. ) sẽ chi phối các hoạt động kinh tế. Quy luật giá trị quy định mục đích theo đuổi trong hoạt động kinh tế là lợi nhuận, quy định sự phân bổ các nguồn lực vào các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác nhau. Đồng thời, đặt các chủ thể kinh tế trong một cuộc cạnh tranh quyết liệt.
Thứ năm, mở cửa, hội nhập nền kinh tế trong nƣớc với nền kinh tế thế giới, trên cơ sở giữ vững độc lập, tự chủ và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia là nội dung quan trọng của nền kinh tế thị trƣờng nƣớc ta. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thứ sáu, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế đồng thời với việc bảo đảm công bằng xã hội cũng là một nội dung rất quan trọng trong nền kinh tế thị trƣờng ở nƣớc ta. Thứ bảy , giải quyết mối quan hệ giữa lao động và tƣ bản thông qua phân phối thu nhập trong nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN ở nƣớc ta, đƣợc thực hiện thông qua kết quả lao động là chủ yếu, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh, và thông qua phúc lợi xã hội. Nhƣ vậy, với những đặc trƣng bản chất của xã hội - XHCN và những quan điểm, phƣơng hƣớng tổng quát về phát triển kinh tế - xã hội theo định hƣớng XHCN ở nƣớc ta nhƣ trên đã nêu, cho thấy rằng: trong điều kiện phát triển kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN ở nƣớc ta hiện nay, đời sống đạo đức xã hội đang đặt ra hàng loạt vấn đề cần đặc biệt quan tâm giải quyết.
Chƣa bao giờ nhƣ bây giờ, mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và đạo đức xã hội biểu hiện một cách nổi bật, sinh động trong sự đan xen, xung đột phức tạp nhƣ hiện nay.Vì vậy, với chúng ta, định hƣớng XHCN là giải pháp có văn hoá của sự phát triển. Định hƣớng XHCN có nghĩa là nhà nƣớc phải điều tiết và quản lý thị trƣờng bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách, các công cụ đòn bẩy kinh tế nhằm kích thích tính năng động của con ngƣời trong hoạt động làm giàu cho mình và cho xã hội, đồng thời khắc phục tối đa những bất bình đẳng trong kinh tế. Sự khắc phục tối đa những bất bình đẳng trong kinh tế là cơ sở cho sự phát triển cùng chiều giữa kinh tế và nhân cách đạo đức. Bởi vì, chính nó làm hài hoà từng bƣớc tƣơng quan giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội.
Khi lợi ích cá nhân không đối lập mà gắn với lợi ích xã hội, thì con ngƣời trở nên gắn bó hơn đối với ngƣời khác .