Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những công trình nghiên cứu về kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả, nhà nghiên cứu. Có không ít công trình khoa học liên quan đến các vấn đề này đã được công bố. Trong số đó, có thể đề cập đến một số công trình sau: Năm 2008, Nxb Chính trị Quốc gia ấn hành cuốn “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của tác giả Vũ Đình Bách.
Trước khi đi sâu phân tích biểu hiện, đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, tác giả đã có những luận giải về kinh tế thị trường và cho rằng, trong KTTT tính cạnh tranh là nhân tố quyết định việc phân bổ hiệu quả các nguồn lực và nhấn mạnh “tính tự phát của kinh tế thị trường đôi khi gây nên những tổn thất to lớn như lạm phát, thất nghiệp, suy thoái, xâm hại môi trường, cạn kiệt những nguồn tài nguyên không thể tái sinh” [5; tr 39]. Còn quy luật giá trị được coi là quy luật chung, quy luật căn bản của kinh tế hàng hóa, yêu cầu sản xuất và trao đổi hàng hóa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết. Trong cuốn “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa - Lý luận và thực tiễn”, do Nguyễn Duy Hùng làm chủ biên (Nxb Chính trị Quốc gia, năm 2009) đã có rất nhiều bài viết liên quan đến kinh tế thị trường. Theo các tác giả của cuốn sách: kinh tế thị trường là phương thức vận hành kinh tế lấy thị trường hình thành do trao đổi và lưu thông hàng hóa làm người phân phối các nguồn lực chủ yếu; lấy lợi ích vật chất, cung cầu thị trường và mua bán giữa hai bên làm cơ chế khuyến khích hoạt động kinh tế.
Xem KTTT là một loại quan hệ kinh tế - xã hội - chính trị, nó in đậm dấu ấn của lực lượng xã hội làm chủ thị trường. KTTT là một phạm trù kinh tế hoạt động, có chủ thể của quá trình hoạt động đó, có sự tác động lẫn nhau của các chủ thể hoạt động… Sự tác động đó có thể có lợi cho người này, tầng lớp hay giai cấp này, có hại cho người, tầng lớp hay giai cấp khác. Cho nên KTTT có 6 mặt tích cực, có mặt tiêu cực nhất định. Không thể nhấn mạnh chỉ một trong hai mặt đó [80; tr 60].
Cuốn sách “Định hướng phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” của tác giả Phạm Văn Dũng (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2010) đã khái lược về sự hình thành và phát triển của kinh tế thị trường cũng như bản chất của nền kinh tế đó. Theo tác giả, KTTT có những ưu thế nhất định, đó là nền KTTT rất năng động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực, duy trì động lực mạnh mẽ cải tiến kỹ thuật, phát triển LLSX, “loại bỏ được nhanh chóng những nhân tố lạc hậu không hiệu quả, khuyến khích được các nhân tố tích cực, hiệu quả. Đó là do sự tác động của các quy luật thị trường”. Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra những khuyết tật của KTTT, đó là sự phát triển không ổn định do tính tự phát của nền kinh tế, là “tình trạng khai thác và sử dụng tài nguyên quá mức dẫn đến cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường” (trang 20).
Đó còn là “bất bình đẳng xã hội thể hiện trên cả ba mặt - thu nhập, tài sản, cơ hội kinh doanh” (trang 21). Trong bài “Đặc điểm, bản chất của nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa”, tác giả Đỗ Thế Tùng quan niệm: Kinh tế thị trường là nền kinh tế vận hành theo sự điều tiết của cơ chế thị trường, lấy sự tồn tại và phát triển của quan hệ hàng hóa - tiền tệ làm cơ sở, là kinh tế hàng hóa đạt đến trình độ xã hội hóa cao và trình độ kỹ thuật cao, trong đó toàn bộ hay hầu hết đầu vào và đầu ra của sản xuất đều phải thông qua thị trường [64; tr 16]. Ngoài một số công trình trên, trong nhiều cuốn sách, bài viết khác, nhiều tác giả đã trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến vấn đề kinh tế thị trường. Sự phân tích này sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho NCS trong quá trình thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ luận án, nhất là khi nghiên cứu sự tác động của KTTT đến đạo đức sinh viên ngành xây dựng ở Việt Nam hiện nay.
So với những nghiên cứu liên quan đến kinh tế thị trường, những nghiên cứu về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong những năm gần đây phong phú hơn nhiều. Trong số đó có thể kể đến một số công trình sau: Cuốn “Đặc trưng 7 của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” do tác giả Vũ Đình Bách và Trần Minh Đạo đồng chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia ấn hành năm 2006; cuốn “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam: Thực trạng và giải pháp” do Phạm Văn Dũng chủ biên (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2009); cuốn “Hướng tới nền kinh tế thị trường hiện đại ở Việt Nam” do Nguyễn Văn Nam chủ biên (Nxb Công Thương, năm 2010) v. Trong các công trình khoa học này, nhiều vấn đề lý luận liên quan đến KTTT định hướng XHCN đã được làm sáng tỏ, như: tính tất yếu, bản chất tính ưu việt của KTTT định hướng XHCN; vấn đề tương quan giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân ở Việt Nam; vai trò của nhà nước, tự do hóa kinh tế quốc tế và thực hiện mục tiêu của chủ nghĩa xã hội; các điều kiện cơ bản và các thể chế đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam [47]. Đặc biệt trong bài viết của mình, tác giả Phan Thanh Phố đã chỉ ra bản chất của nền KTTT định hướng XHCN đó là: Kiểu tổ chức kinh tế phản ánh sự kết hợp biện chứng giữa cái chung là kinh tế thị trường với cái đặc thù là định hướng xã hội chủ nghĩa, dựa trên trình độ phát triển xã hội hóa sản xuất trong đó, lấy xã hội hóa sản xuất làm trục và lấy định hướng xã hội chủ nghĩa làm nguyên tắc và mục tiêu chủ đạo trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta.
Cùng với các cuốn sách, trên các tạp chí khoa học cũng đăng tải một số bài viết liên quan đến kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Chẳng hạn, tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 10-2014 có bài “Một số mâu thuẫn trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của tác giả Trần Thành; tạp chí Lý luận chính trị số 3-2014 có bài “Những đặc trưng của kinh tế thị trường và nhận thức của Đảng ta về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của Vũ Văn Phúc; Nguyễn Văn Thanh với bài “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” (tạp chí Lý luận chính trị số 6-2015); Trần Văn Phòng có bài “Có phải kinh tế thị trường thì không thể hòa hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa” (tạp chí Lý luận chính trị số 10-2015) và bài Về quy định “nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” trong Hiến 8 pháp 2013 của Đỗ Kim Tuyến và Phan Thanh Hương (tạp chí Lý luận chính trị số 12-2015); “Nhân tố chủ quan trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay” của tác giả Phan Mạnh Toàn (tạp chí Lý luận chính trị số 5-2016); bài “Một số luận điểm mới về phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay” của Nguyễn Xuân Thắng (tạp chí Lý luận chính trị, số 8-2016); Nguyễn Tấn Hùng với bài “Chế độ sở hữu và vấn đề giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” (tạp chí Lý luận chính trị, số 7-2016); Phạm Thị Túy với bài“Sự phát triển tư duy lý luận của Đảng về cấu trúc của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam (tạp chí Lý luận chính trị, số 4-2017); Bùi Thị Tỉnh với bài “Giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”, tạp chí Triết học số 1 (320) tháng 1-2018 v. Dưới góc độ này hay góc độ khác, các tác giả trong các bài viết trên đã trực tiếp đề cập đến tính tất yếu của sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN, chỉ ra thực chất của mô hình kinh tế đó. Đặc biệt trong bài “Một số luận điểm mới về phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay”, tác giả Nguyễn Xuân Thắng đã chỉ ra những “luận điểm mới” về phát triển kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay và làm rõ các “phương diện” thể hiện định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế Việt Nam.
Các phương diện đó là: mục tiêu phát triển; phương thức phát triển; phương thức phân phối; phương thức quản trị và quản lý nền kinh tế (trang 14). Năm 2008, Trung tâm Đào tạo - Bồi dưỡng giảng viên Lý luận chính trị, thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội đã tổ chức hội thảo khoa học Vai trò lãnh đạo của Đảng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa [67]. Hội thảo thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu khoa học, với 56 bản tham luận. Trong số đó có thể kể đến một số bài tham luận sau: "Đặc điểm, bản chất của nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa” của Đỗ Thế Tùng; “Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của Phan Thanh Phố; “Định hướng xã hội chủ nghĩa của 9 nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong tiến trình đổi mới và hội nhập” của Dương Xuân Ngọc v.