Chương 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI 1. Xác định vấn đề nghiên cứu Thành phố Hồ Chí Minh (TP. HCM) là một trung tâm kinh tế và văn hóa lớn nhất nước ta, là cửa ngỏ giao thương và hội nhập quốc tế, thu hút rất nhiều công ty, tập đoàn kinh tế trong và ngoài nước đến hợp tác đầu tư, mở rộng thị trường, cũng như những người dân nhập cư từ các địa phương của đất nước đến sinh sống, tìm kiếm việc làm và tạo dựng cuộc sống. Cùng với những mặt mạnh của sự phát triển, Thành phố cũng đang đối mặt với những thách thức và diễn biến hết sức phức tạp của các loại tệ nạn xã hội, đặc biệt là tệ nạn và tội phạm liên quan ma túy.
Đứng trước tình hình đó, Thành phố đã quyết liệt triển khai các biện pháp phòng, chống tệ nạn ma túy, đẩy mạnh công tác cai nghiện phục hồi, giải quyết các vấn đề xã hội phát sinh nhằm kéo giảm tỷ lệ tái nghiện, hạn chế số người nghiện mới, bảo đảm môi trường sống được bình yên cho người dân và sự phát triển năng động và bền vững của thành phố, trong đó có vai trò đóng góp của các cơ sở cai nghiện ma túy. Cai nghiện ma túy bắt buộc là một trong nhiều hình thức cai nghiện được áp dụng tùy theo đặc điểm người nghiện để đạt được hiệu quả, bao gồm: cắt cơn, chăm sóc sức khỏe, giáo dục thay đổi hành vi nhân cách, dạy văn hóa - dạy nghề, tạo việc làm, tham gia lao động trị liệu,. Đây là cả một quy trình chặt chẽ, đồng bộ, khoa học và đầy tính giáo dục, nhân văn. Nhiệm vụ đó chưa bao giờ được xem là dễ dàng, đơn giản, mang lại kết quả tức thì và không phải ai cũng có thể tham gia thực hiện được.
Xét về mặt khoa học và thực tiễn cho thấy đây là công việc hết sức phức tạp, khó khăn, lâu dài và cả tính chất nguy hiểm. Việc này, cần có một đội ngũ cán bộ làm công tác cai nghiện ma túy có chuyên môn nghiệp vụ về tâm lý xã hội, đặc biệt là kỹ năng tư vấn, ổn định tâm lý cho người cai nghiện ma túy và phải có tâm huyết mới có thể làm được. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 Theo số liệu của Cục Phòng, chống tệ nạn xã hội, năm 2018, cả nước có 222.852 người nghiện có hồ sơ quản lý, tăng hơn 14.000 người so với năm 2017. Ngoài nghiện heroin, số người sử dụng ma túy tổng hợp dạng Amphetamine (ATS), cỏ Mỹ “XLR-11” tăng nhanh, đặc biệt ở các tỉnh, thành phố phía Nam như: Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu,.
làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự an toàn xã hội. Cả nước có 132 cơ sở cai nghiện ma túy, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh có 16 cơ sở, hiện đang quản lý, điều trị hơn 11.000 người nghiện ma túy, với đội ngũ viên chức làm công tác giáo dục, quản lý gần 3.000 người, trong đó đa phần có trình độ nghiệp vụ chuyên môn thấp, thiếu kinh nghiệm quản lý các đối tượng cai nghiện ma túy, chưa được đào tạo chuyên môn về tâm lý, xã hội, lại luôn thường trực đối phó với đủ mọi bất trắc có thể xảy ra, kể cả bị phơi nhiễm HIV (Báo cáo của Ủy ban Quốc gia phòng, chống AIDS và phòng, chống tệ nạn ma túy, mại dâm, 2018)… Cụ thể, thời gian vừa qua các cơ sở cai nghiện ma túy trên địa bàn cả nước nói chung và các tỉnh thành phía Nam nói riêng đã xảy ra liên tiếp nhiều vụ việc học viên cai nghiện ma túy bạo động, đập phá tài sản và trốn trường tập thể như: Đồng Nai, Vũng Tàu, Long An, Tây Ninh, Bến Tre, Tiền Giang… làm mất an ninh trật tự trên địa bàn, gây hoang mang cho dư luận xã hội. Để xảy ra các vụ việc trên ngoài các nguyên nhân khách quan như: cơ sở vật chất đã hư hỏng, xuống cấp do thời gian dài sử dụng, trang thiết bị phục vụ cho hoạt động cai nghiện còn thiếu thốn; điều kiện ăn ở, sinh hoạt cho người nghiện không đảm bảo cho hoạt động quản lý giáo dục người cai nghiện cũng như nhu cầu văn hóa, giải trí của người cai nghiện (Báo cáo của Cục Phòng, chống tệ nạn xã hội, 2017).; những văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh đưa người nghiện đi cai bắt buộc còn nhiều bất cập và khó thực hiện. Theo ông Lê Đức Hiền, Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống tệ nạn xã hội thuộc Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho biết: “Nhiều quy định của Luật Phòng chống ma túy và các luật có liên quan chưa cụ thể, không rõ ràng, nhiều nội dung phải luật định thì lại được quy định ở văn bản dưới luật, dẫn đến không phù hợp về thể thức, thẩm quyền nên hiệu lực pháp luật không cao.
Nhiều quy định dưới luật không có tính ổn định, sửa nhiều lần, quy định TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 tản mát, khó hiểu, khó áp dụng. Nhiều quy định không thống nhất, thiếu đồng bộ giữa pháp luật về phòng, chống ma túy và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính (XLVPHC), gây ra lúng túng trong tổ chức thực hiện, cùng một nội dung nhưng mỗi địa phương thực hiện theo một cách khác nhau, thậm chí có địa phương không biết phải làm như thế nào; nhiều quy định chưa phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền, dẫn đến có hiện tượng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan chức năng, nhất là ở địa phương. Nguyên nhân chủ quan là do các cơ sở chỉ đặt nhiệm vụ quản lý lên hàng đầu và đội ngũ nhân viên tại các cơ sở cai nghiện đa số chưa có động lực phụng sự công, có nghiệp vụ chuyên môn tương đối thấp, chưa an tâm công tác, còn thiếu nhiệt huyết trong thực hiện nhiệm vụ, chưa thực sự cảm thông với hoàn cảnh người nghiện, chưa có sự giúp đỡ tận tâm, nhiệt thành đối với người nghiện từ đó không nắm bắt được diễn biến tâm lý, tư tưởng người nghiện một cách kịp thời để giải tỏa những bức xúc, băn khoăn, vướng mắc của họ trong quá trình cai nghiện tại các cơ sở (Báo cáo của Cục Phòng, chống tệ nạn xã hội, 2017). Theo thống kê của Cục Phòng, chống tệ nạn xã hội năm 2017, đa phần viên chức đang làm việc có nghiệp vụ chuyên môn thấp.
Bằng cấp chuyên môn nghiệp vụ có liên quan đến các ngành nghề về tâm lý học, xã hội học, công tác xã hội … còn hạn chế; kinh nghiệm thực tiễn quản lý người nghiện còn ít, cán bộ chuyên môn về y tế, giáo dục, tư vấn chiếm tỷ lệ thấp so với tổng số cán bộ và chưa được huấn luyện bài bản, thường xuyên. Các hoạt động chuyên môn theo quy trình cai nghiện tại nhiều cơ sở nghèo nàn, chưa được coi trọng đúng mức hoặc làm theo lối mòn cũ, ít hiệu quả. Thái độ cán bộ đối với học viên có khi quá thân thiện “vì nghĩ họ hoàn toàn là người bệnh”, có nơi vẫn nghiêm khắc theo xử lý hành chính. Theo các chuyên gia quốc tế, mỗi người cai nghiện được lập một kế hoạch cai nghiện riêng khi mới được chuyển đến các cơ sở cai nghiện với sự hỗ trợ của bác sĩ, cán bộ tâm lý, giáo dục … nhưng ta chưa làm được, chưa thể hiện được động lực phụng sự hoặc chưa thật sự hài lòng trong công việc; vào làm việc trong cơ sở cai nghiện do chưa tìm được việc làm theo nguyện vọng và nếu có nơi làm việc tốt hơn sẵn sàng bỏ việc; chưa thật sự hài lòng với khoản thu nhập, chưa an tâm với môi trường công TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 tác, cũng như điều kiện làm việc và vẫn còn có tư tưởng “Đứng núi này, trông núi nọ”; chưa thật sự chia sẻ với điều kiện, hoàn cảnh của người nghiện; ngại gần gũi, có khoảng cách với người nghiện, chỉ làm cho hết việc mà chưa thể hiện rõ vai trò phụng sự tổ chức, chưa hài lòng với môi trường làm việc của Cơ sở từ đó chưa gắn bám với đơn vị làm cho hiệu quả công việc không cao, do đó để họ hoàn thành nhiệm vụ và mang lại hiệu quả trong công việc luôn là một câu hỏi lớn.
Như chúng ta đã biết Động lực phụng sự công (Public Service Motivation - PSM) trong đội ngũ nhân viên là một trong những yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của tổ chức và như vậy, nếu mọi viên chức ý thức được bản thân mình là một trong những nhân tố góp sức xây dựng tổ chức thì họ sẽ tận tâm hơn với công việc của bản thân, hài lòng với công việc (job satisfaction - JS), có một sự cam kết với tổ chức (organizational commitment - OC) tốt hơn qua đó hiệu quả trong công việc (job performance - JP) sẽ tốt hơn. Lực lượng TNXP Thành phố có 07 đơn vị trực thuộc thực hiện các nhiệm vụ xã hội và công ích, trong đó có 04 đơn vị trực thuộc thực hiện nhiệm vụ quản lý người cai nghiện ma túy. Các đơn vị này có đội ngũ viên chức thường xuyên gần 1.000 người; quy mô quản lý thường xuyên gần 7.000 người cai nghiện ma túy. Cơ sở xã hội Nhị Xuân được thành lập theo Quyết định số 5900/QĐ-UBND ngày 03 tháng 12 năm 2014 của Ủy ban nhân dân TP.HCM về thành lập Cơ sở xã hội Nhị Xuân trực thuộc Lực lượng TNXP Thành phố, là cơ sở điều trị nghiện đa chức năng (điều trị nghiện ma túy tự nguyện và bắt buộc): “Có chức năng tiếp nhận người nghiện ma túy do các cơ quan, tổ chức, gia đình người nghiện giới thiệu đến hoặc bản thân người nghiện ma túy tự nguyện đến điều trị; tiếp nhận và điều trị cho người nghiện ma túy không có nơi cư trú ổn định trong thời gian lập hồ sơ để Tòa án nhân dân xem xét, quyết định đưa vào cơ sở điều trị nghiện bắt buộc; cắt cơn, giải độc, tư vấn tâm lý, phục hồi, chăm sóc sức khỏe cho người nghiện ma túy; lồng ghép điều trị Methadone, liên thông xét nghiệm, điều trị ARV cho bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS; rà soát, phân loại, xác minh nơi cư trú để chuyển gửi điều trị theo quy định”.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 Cơ sở có địa bàn trú đóng tại xã Xuân Thới Sơn, huyện Hóc Môn; cách Thành phố Hồ Chí Minh gần 30km và có quy mô tiếp nhận, quản lý hơn 2.500 người cai nghiện ma túy. Hiện nay Cơ sở xã hội Nhị Xuân đang quản lý trên 1.