Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết về đô thị hóa và lối sống đô thị. Đƣa ra một số lý thuyết về đô thị hóa của các tác giả trong nƣớc và các tác giả nƣớc ngoài làm cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu quá trình đô thị hóa và những tác động của quá trình đô thị hóa đến đặc điểm dân cƣ và lối sống của phƣờng Khƣơng Đình, quận Thanh Xuân, Hà Nội. Đƣa ra lý thuyết về lối sống đô thị của các nhà xã hội học đô thị. Đây là lý thuyết cơ sở để phân tích những biến đổi về lối sống của dân phƣờng Khƣơng Đình trong quá trình đô thị hóa từ năm 1997 đến nay.
Chương 2: Đô thị hóa ở phường Khương Đình. Khƣơng Đình trƣớc đây là một xã ngoại thành Hà Nội nhƣng quá trình đô thị hóa ở phƣờng Khƣơng trong hơn 10 năm qua đã làm thay đổi nhiều mặt kinh tế, văn hóa, xã hội trong phƣờng mà nổi bật là: Sự biến động về đất đai, (LUAN.) 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.) việc sử dụng sai mục đích đất nông nghiệp; Những thay đổi về nghề nghiệp của ngƣời dân, nghề nông nghiệp đang mất dần, nghề tự do phát triển. Chương 3: Tác động của đô thị hóa đến đặc điểm dân cư và lối sống của phường Khương Đình. Những tác động của đô thị hóa đến đặc điểm dân cƣ của phƣờng Khƣơng Đình nhƣ: Thành phần dân cƣ thay đổi, nghề nghiệp của dân cƣ thay đổi.
Những tác động của đô thị hóa đến lối sống của dân phƣờng Khƣơng Đình: Khƣơng Đình đã trở thành một phƣờng đô thị nhƣng lối sống của ngƣời dân trong phƣờng vẫn chƣa phải là lối sống của ngƣời đô thị. Vì nghề nghiệp của dân không ổn định, sự tiếp xúc, giao tiếp xã hội hạn hẹp, các hình thức giải trí đơn giản, ý thức công dân đô thị chƣa có.) 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.) Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VỀ ĐÔ THỊ HÓA VÀ LỐI SỐNG ĐÔ THỊ 1. Khái niệm đô thị hóa 1. Khái niệm đô thị hóa của các nhà khoa học nước ngoài Cho đến nay, khái niệm đô thị hóa không còn quá xa lạ đối với một thế giới ngày càng tiếp cận với nhiều kỹ thuật và công nghệ hiện đại.
Theo xu thế đó, nhiều khái niệm về đô thị hóa đã xuất hiện. Và hiện nay, nhiều khái niệm cho rằng, do sự xuất hiện của nhiều ngành công nghiệp và dịch vụ, thƣơng mại,… nhiều điểm dân cƣ đô thị đã hình thành. Trải qua một quá trình phát triển, những điểm dân cƣ đô thị đó có quy mô ngày càng lớn và đƣợc trang bị bởi những tiện nghi hiện đại và kỹ thuật tiên tiến để trở thành các điểm dân cƣ đô thị. Những đô thị đó tập trung lại trên một vùng lãnh thổ với những mối quan hệ mật thiết với nhau về kinh tế - xã hội, về không gian lãnh thổ, về cơ sở hạ tầng, về môi trƣờng sinh thái… trên một mật độ đô thị tập trung nào đó.
Lúc đó quá trình đô thị hóa xuất hiện. Do đó có thể nói “Quá trình đô thị hóa là một quá trình phát triển của một hệ thống đô thị với nhiều quy mô khác nhau, có mối quan hệ mật thiết với nhau… trên cùng một không gian lãnh thổ nhất định và trong một thời gian nhất định”. Gần đây, Giáo sƣ Ummreddy Venkateswarlu đã định nghĩa về đô thị hóa nhƣ sau: “Đô thị hóa là một hệ quả tự nhiên về sự thay đổi kinh tế xảy ra vì sự phát triển đất nƣớc. Với việc tăng thu nhập đầu ngƣời, làm tăng hàng hóa và thực phẩm, và tất nhiên nhu cầu về các hoạt động phi nông nghiệp cũng tăng lên.
Nhu cầu tăng lao động khu vực hoạt động phi nông nghiệp này kích thích quá trình đô thị hóa. Các chùm đô thị đã trở thành khu vực kinh tế gồm các hoạt động sản xuất công nghiệp, dịch vụ và cơ sở hạ tầng. Trong quá trình phát triển đó, các khu vực đô thị phụ thuộc vào quy mô (LUAN.) 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.) và hình thái của chúng, sự đổi mới các vùng sâu, vùng xa thông qua các mối liên kết vùng và đô thị - nông thôn. Quá trình này và sự liên kết đó đã mở rộng các loại hình phát triển đô thị nhƣ phát triển các cực với những khoảng cách nhất định, các loại hình hành lang đô thị, các khu vực đô thị - nông thôn liên hoàn”.
Ummreddy Venkateswarlu, 1998) [11, tr. Theo Pivovarov (1972): Đô thị hóa là một quá trình kinh tế - xã hội nhiều mặt gắn liền với cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật. Đô thị hóa là một quá trình kinh tế - xã hội toàn thế giới và những kết quả của nó biểu hiện ở sự mở rộng không gian thành phố, sự tập trung dân cƣ, sự thay đổi các mối quan hệ xã hội,… Đô thị hóa là quá trình tập trung, đẩy mạnh và đa dạng hóa những chức năng phi nông nghiệp, sự mở rộng lối sống thành thị, các hình thức cƣ trú tiến bộ, sự phát triển giao dịch, nền văn hóa thành thị,… Đô thị hóa đi đôi với việc tăng dân số đô thị, tăng cƣờng mức độ tập trung dân cƣ vào các thành phố lớn, sự mở rộng không ngừng không gian thành phố. Khái niệm đô thị hóa của các nhà khoa học Việt Nam Ở nƣớc ta, quá trình đô thị hóa tuy còn non trẻ nhƣng cũng nằm trong quy luật chung của thế giới và đã có một số nhà nghiên cứu về đô thị hóa đƣa ra những khái niệm tƣơng tự.
Theo Trần Hùng (1995), đô thị hóa là một hiện tƣợng kinh tế - xã hội phức tạp diễn ra trên một không gian rộng lớn mà ngƣời ta có thể biểu thị nó thông qua các yếu tố: - Sự tăng nhanh của tỷ lệ dân số đô thị trong tổng số dân; - Sự tăng số lƣợng đô thị đồng thời với sự mở rộng không gian đô thị; - Sự chuyển hóa của lao động từ đơn giản sang phức tạp, từ công cụ thô sơ sang tinh vi, cũng là từ khu vực I (lao động nông, lâm, ngƣ nghiệp) sang khu vực II (quản lý, nghiên cứu, dịch vụ)…; (LUAN.) 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.) - Sự chuyển hóa từ lối sống dàn trải (mật độ thấp) sang tập trung (mật độ cao), từ điều kiện hạ tầng kỹ thuật giản đơn sang điều kiện hạ tầng kỹ thuật phức tạp… Theo GS. Lê Hồng Kế đô thị hóa đƣợc hiểu nhƣ sau: - Đô thị hóa là quá trình chuyển hóa từ dạng phân bố dân cƣ nông nghiệp phân tán sang dạng tổ chức các quần cƣ tập trung do các hoạt động phi nông nghiệp, với tỷ trọng ngày càng cao của số dân sinh sống, sinh hoạt và làm việc trong khu vực đô thị. - Đô thị hóa làm xuất hiện hàng loạt những thay đổi về mặt kinh tế - xã hội, gắn liền với việc phát triển công nghiệp và kinh tế thị trƣờng. - Đô thị hóa làm xuất hiện ngày càng nhiều các loại đô thị mà trong đó, quy mô đô thị ngày càng hiện đại, tính chất đô thị ngày càng đa dạng hơn… theo xu thế phát triển của xã hội.
- Đô thị hóa gắn liền với những thay đổi trong thái độ ứng xử của con ngƣời trong quá trình chuyển hóa từ lối sống, nếp sống nông thôn sang lối sống, nếp sống đô thị. - Ranh giới hành chính hệ thống đô thị luôn biến động trong quá trình đô thị hóa [11, tr. Định nghĩa của PGS. Trƣơng Quang Thao: “Đô thị hóa là hiện tƣợng xã hội liên quan tới những dịch chuyển kinh tế - xã hội – văn hóa – không gian – môi trƣờng sâu sắc gắn liền với những tiến bộ khoa học kỹ thuật tạo đà thúc đẩy sự phân công lao động, sự chuyển đổi nghề nghiệp và hình thành các nghề nghiệp mới, đồng thời tạo ra nhu cầu dịch cƣ vào các trung tâm đô thị, đẩy mạnh sự phát triển kinh tế làm điểm tựa cho các thay đổi trong đời sống xã hội và văn hóa, nâng cao mức sống, biến đổi lối sống và hình thức giao tiếp xã hội, làm nền cho một sự phân bố dân cƣ hợp lý nhằm đáp ứng những nhu cầu xã hội ngày càng phong phú và đa dạng để tạo ra thế cân (LUAN.) 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.) bằng động giữa môi trƣờng xây dựng, môi trƣờng xã hội và môi trƣờng thiên nhiên” [11, tr.
Đàm Trung phƣờng đã đƣa ra định nghĩa: “Đô thị hóa là một quá trình diễn biến kinh tế - xã hội – văn hóa – không gian gắn liền với những tiến bộ khoa học kỹ thuật trong đó diễn ra sự phát triển đời sống văn hóa, sự chuyển đổi lối sống và sự mở rộng không gian thành hệ thống đô thị song song với bộ máy quản lý hành chính và quân sự” [11, tr. Định nghĩa xã hội học về đô thị dựa trên cấu trúc xã hội và chức năng mà nó thực hiện. Các nhà xã hội học không quan tâm đến số dân tối thiểu hay sự thừa nhận chính thức của đô thị về mặt tổ chức. Một cách truyền thống thì xã hội học định nghĩa các đô thị nhƣ là những hình thức tổ chức xã hội có xuất xứ địa lý và mang những đặc trƣng nhất định.
Thứ nhất, có số dân tƣơng đối đông, mật độ dân số cao và không thuần nhất 1938 (Wirth, 1938); Thứ hai, ít nhất có một bộ phận dân cƣ làm các công việc phi nông nghiệp và có một số chuyên gia (Sjoberg, 1965); Thứ ba, theo Max Weber, một đô thị phải đảm nhận những chức năng thị trƣờng và ít nhất phải có một phần quyền lực quản lý điều hành (Weber, 1958); Thứ tư, các đô thị thể hiện những hình thức tƣơng tác, trong đó một cá nhân đƣợc biết đến không phải nhƣ một nhân cách đầy đủ theo nghĩa là ít nhất có một số tƣơng tác với những ngƣời khác không phải nhƣ là những cá nhân, mà là với các vai trò mà họ đảm nhận; Thứ năm, các đô thị đòi hỏi một “gắn kết xã hội” dựa trên một cái gì đó rộng hơn là gia đình trực hệ hay bộ lạc, mà có thể là dựa trên luật lệ hợp lý hay truyền thống nhƣ tôn giáo hay sự trung thành với nhà vua.) 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.) Đây cũng chƣa phải là một định nghĩa đầy đủ. Nhìn chung, các nhà xã hội học định nghĩa đô thị theo sự tổ chức, các chức năng và những đặc trưng xã hội của nó [15, tr.