Đặt vấn đề Thực tế cho thấy, đại dịch COVID-19 đã và đang có những tác động to lớn đến mọi mặt đời sống xã hội Việt Nam như việc làm, thu nhập, sinh kế hộ gia đình, hoạt động sản xuất, kinh doanh buôn bán cũng như sức khỏe của các cá nhân… Thống kê 6 tháng đầu năm 2021, trong tổng số 12,8 triệu người bị tác động tiêu cực bởi đại dịch COVID-19, có 557 nghìn người bị mất việc làm, 4,1 triệu người tạm nghỉ sản xuất kinh doanh, 4,3 triệu người bị cắt giảm giờ làm hoặc phải nghỉ giãn việc… chiếm 34,1% và 8,5 triệu lao động bị giảm thu nhập, chiếm 66,4%. Đồng thời, cũng trong 6 tháng đầu năm 2020, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng giảm 0,8% so với cùng kỳ năm 2019. Những mặt hàng thiết yếu đối với cuộc sống như lương thực, thực phẩm, đồ dùng, dụng cụ, trang thiết bị gia đình tăng; nhưng những mặt hàng như may mặc, phương tiện đi lại, văn hóa phẩm, giáo dục… chịu ảnh hưởng nặng nề bởi các biện pháp giãn cách xã hội (Tổng cục Thống kê, 2020). Theo khảo sát mới nhất, có đến 90% người Việt được hỏi cho biết thu nhập bị ảnh hưởng tiêu cực, 41% thu nhập hộ gia đình giảm hơn 20% vì dịch COVID-19.
Trong những tháng đầu của Đại dịch, hơn 40% số hộ gia đình nằm trong nhóm 40% hộ gia đình có thu nhập thấp nhất đã bị mất việc làm. Tỷ lệ giảm thu nhập tích lũy kể từ khi Đại dịch bắt đầu xảy ra lớn hơn do chỉ số thu nhập hộ gia đình được xây dựng chỉ bắt đầu từ tháng 6/2020. Khi đánh giá mức độ thay đổi trong thu nhập hộ gia đình so với cùng kỳ năm trước, gần một nửa số hộ đều báo cáo mức thu nhập thấp hơn vào tháng 1/2021 so với tháng 1/2020 (Vũ Văn Hoàng, 2021). Báo cáo đánh giá tác động đã khảo sát các hộ gia đình cho thấy, tác động kinh tế là rất lớn, trong đó 88% hộ gia đình bị ảnh hưởng việc 1 làm vào tháng 7/2021 và 63,5% hộ gia đình bị giảm thu nhập từ 30% trở lên so với thời kỳ trước đại dịch (tháng 12/2019).
Các hộ gia đình làm du lịch, nhà hàng, khách sạn và vận tải hành khách bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Cắt giảm chi tiêu là biện pháp phổ biến nhất được các hộ bị ảnh hưởng bởi COVID-19 sử dụng với bốn trong năm (79,4%) hộ bị ảnh hưởng phải cắt giảm chi tiêu. Hầu hết các khoản cắt giảm chi tiêu liên quan đến thực phẩm, với 71% số hộ gia đình bị ảnh hưởng đã cắt giảm chi phí thực phẩm. Vì vậy, an ninh lương thực đang trở thành vấn đề khi hơn một nửa số hộ gia đình (51,2%) phải giảm lượng thức ăn mỗi bữa và 17,7% số hộ gia đình giảm số bữa ăn mỗi ngày (Việt Đức, 2021).
Ở các vùng nông thôn hiện nay, ngày càng nhiều các hộ nông dân tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp như buôn bán, kinh doanh, các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, hay dịch vụ như cắt tóc, gội đầu, spa. Khi đánh giá mức sống của các hộ gia đình tham gia vào các ngành nghề phi nông nghiệp, đa số các hộ gia đình đều thấy mức sống tăng lên (chiếm 96,36%), nguồn thu nhập từ ngành nghề phi nông nghiệp có ảnh hưởng đáng kể đến đời sống người dân, giúp cuộc sống của hộ gia đình nâng lên, tạo điều kiện cho việc quan tâm, chăm sóc đến các thành viên tốt hơn (Nguyễn Thị Lan Hương, 2019). Mặc dù xu hướng phát triển các nghành nghề phi nông nghiệp đã góp phần thay đổi diện mạo khu vực nông thôn, nâng cao mức sống của các hộ gia đình, nhưng các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp còn nhiều hạn chế như tự cung, tự cấp, phân tán, quy mô nhỏ; trong thu nhập kinh tế nông thôn lợi nhuận thấp, lắm rủi ro, không ổn định, cơ sở hạ tầng nông thôn chưa phát triển nên có ít nhà đầu tư nước ngoài: thiếu vốn đầu tư chiếm 20,4%, khó khăn tìm kiếm địa điểm chiếm 18,3%, chi phí đầu tư đào tạo tay nghề rất cao mà trình độ người dân còn thấp (chiếm 32,95%), và còn nhiều hạn chế khác như môi trường làm việc độc hại, thiếu hàng hóa, nguyên vật liệu. Đặc biệt là trong thời điểm đại dịch Covid – 19 đang diễn ra phức tạp như hiện nay, các hoạt động phi nông 2 nghiệp gặp nhiều khó khăn, nhiều cơ sở kinh doanh phải tạm đóng cửa để chống dịch, thu nhập bị giảm mạnh.
Theo kết quả khảo sát của bài Theo dõi tác động của covid - 19 đối với hộ gia đình Việt Nam, hầu hết các hộ kinh doanh phi nông nghiệp đã gánh chịu các cú sốc về thu nhập trong ngắn hạn do tác động của các biện pháp phong tỏa. Trong tháng 5/6, gần như tất cả (đến 95%) số hộ cho biết họ vẫn kinh doanh, trong khi chỉ trên 4% phải tạm thời đóng cửa. Trong khi 2/3 số hộ kinh doanh bị giảm thu nhập tại một vài thời điểm khi phong tỏa, chưa đến 1/3 số hộ cho biết trong tháng 5 hoặc tháng 6, thu nhập của họ bị giảm đi so với thời điểm trước đại dịch - tháng 2/2020 (Judy Yang và cộng sự, 2020). Có tới gần 70% hộ gia đình, chủ yếu hộ kinh doanh Việt Nam đều trải qua sự sụt giảm đáng kể về thu nhập và việc làm bởi tác động của dịch Covid-19.
Kết quả điều tra cho thấy Covid-19 khiến 66% hộ gia đình Việt Nam (chủ yếu là hộ kinh doanh) bị giảm thu nhập lên đến 75% trong tổng thu nhập, mức này thấp hơn so với tỷ lệ trung bình của các nước ASEAN (73%). Chỉ có 27% số hộ gia đình không bị ảnh hưởng và 4% số hộ gia đình tăng thu nhập (Đỗ Hương, 2020). Theo nhận định của nhiều hộ kinh doanh thì doanh thu hoạt động giảm từ 50 - 60% so với thời điểm dịch bệnh Covid-19 chưa xảy ra. Để đảm bảo việc kinh doanh không bị thua lỗ, một số cửa hàng ăn uống quyết định đóng cửa quán và nhiều cửa hàng chuyển sang hình thức ship đồ ăn đến tận nhà khách theo nhu cầu hay bán thức ăn đem về.
Còn những cửa hàng bán đồ không thiết yếu như gara ô tô, cửa hàng làm đẹp, cắt tóc, gội đầu, … phải tạm đóng cửa nên thu nhập giảm mạnh, nhiều cửa hàng không có nguồn vốn duy trì đã bị phá sản trong dịch (Thúy Liễu, 2021). Chính vì vậy, việc nghiên cứu ảnh hưởng của Covid đối với các hộ gia đình, đặc biệt là các gia đình tham gia hoạt động sản xuất phi nông nghiệp ở nông thôn là rất cần thiết. Xã Thạch Khoán – huyện Thanh Sơn – tỉnh Phú Thọ vốn là một xã thuần nông. Nhưng trong vài năm gần đây, dưới tác động của quá trình công nghiệp 3 hóa, nhiều hộ gia đình đã bắt đầu chuyển từ hoạt động nông nghiệp sang các hoạt động phi nông nghiệp với nhiều hình thức đa dạng như buôn bán tạp hóa, gara ô tô, spa, cắt tóc, gội đầu, đốt than củi, ván ép.Đời sống của người dân cũng được nâng cao: tỷ lệ hộ dân sử dụng điện là 100%, tỷ lệ dân số được nghe đài và xem truyền hình đạt 100%, tỷ lệ hộ dân dùng nước hợp vệ sinh là 95%,.
Tuy nhiên, trong bối cảnh của đại dịch COVID - 19, các hộ gia đình phi nông nghiệp tại địa phương cũng đang gặp những khó khăn nhất định về sinh kế. Câu hỏi đặt ra là: Tình hình sinh kế và điều kiện sống của các hộ gia đình phi nông nghiệp trong đại dịch COVID – 19 như thế nào? Để trả lời cho câu hỏi trên, đề tài “Ảnh hưởng của đại dịch COVID – 19 đến các hộ gia đình phi nông nghiệp” (nghiên cứu tại xã Thạch Khoán – huyện Thanh Sơn – tỉnh Phú Thọ) được tiến hành. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Tìm hiểu ảnh hưởng của đại dịch COVID – 19 đến các hộ gia đình phi nông nghiệp tại xã Thạch Khoán, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ 1.
Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu đặc điểm chung của các hộ gia đình phi nông nghiệp tại xã Thạch Khoán, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ - Tìm hiểu ảnh hưởng của Đại dịch Covid - 19 đối với việc làm và thu nhập của hộ gia đình phi nông nghiệp tại xã Thạch Khoán, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ - Tìm hiểu ảnh hưởng của Đại dịch Covid - 19 đối với điều kiện sống của hộ gia đình phi nông nghiệp tại xã Thạch Khoán, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Đề tài tập trung tìm hiểu ảnh hưởng của đại dịch COVID – 19 đến các hộ gia đình phi nông nghiệp 1. Khách thể nghiên cứu Khách thể nghiên cứu của đề tài này là các hộ gia đình phi nông nghiệp tại xã Thạch Khoán – huyện Thanh Sơn – tỉnh Phú Thọ 1.
Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nội dung: Hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn là một lĩnh vực bao gồm các hoạt động công nghiệp, các ngành thủ công nghiệp vừa và nhỏ, các dịch vụ, kinh doanh được thực hiện ở khu vực nông thôn, sử dụng các nguồn lực tại địa phương và có liên hệ mật thiết với phát triển đời sống nông thôn. Trong bối cảnh của Đại dịch Covid – 19, hoạt động phi nông nghiệp của nhiều gia đình nông thôn bị ảnh hưởng trên nhiều mặt như kinh tế, y tế, vui chơi, giải trí., trong đó có các ngành nghề phi nông nghiệp cũng chịu nhiều thiệt hại, nhiều cơ sở phải đóng cửa hoặc phá sản. Tuy nhiên, do điều kiện và thời gian có hạn, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của đại dịch COVID – 19 đến các hộ gia phi nông nghiệp với các nội dung như: Đặc điểm chung của các hộ gia đình phi nông nghiệp; tác động của Covid đến tình hình việc làm, thu nhập và điều kiện sống của hộ gia đình phi nông nghiệp ở nông thôn. Phạm vi không gian: nghiên cứu tại xã Thạch Khoán, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ Phạm vi thời gian: Đề tài thu thập thông tin sơ cấp đối với những hộ gia đình có tham gia hoat động phi nông nghiệp từ tháng 3 đến tháng 4 năm 2022.
Số liệu thứ cấp được thu thập từ năm 2007 cho đến nay. 5 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Các lý thuyết nền cho đề tài nghiên cứu 2. Lý thuyết biến đổi xã hội Theo quan điểm của lý thuyết biến đổi xã hội, cũng như tự nhiên, mọi xã hội không ngừng biến đổi.