Phần mở đầu Nội dung chương này trình bày một cách tổng quát nhất về đề tài bao gồm: lý do chọn đề tài, mục tiêu và các câu hỏi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp của đề tài và bố cục của đề tài. Chương 2: Tổng quan lý thuyết và các nghiên cứu trước đây về tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động kinh doanh và khả năng tiếp cận cộng đồng của TCTCVM Nội dung chương này sẽ trình bày các lý thuyết cơ sở về TCVM, TCTCVM, cấu trúc sở hữu và quan điểm liên quan đến hiệu quả hoạt động cũng như khả năng tiếp cận cộng đồng của TCTCVM. Ngoài ra, chương này sẽ trình bày các kết quả 8 thực nghiệm của các bài nghiên cứu trước đây về tác động của cấu trúc sở đến hiệu quả hoạt động kinh doanh và khả năng tiếp cận cộng đồng của các TCTCVM. Chương 3: Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu Ở chương này, bài nghiên cứu đưa vào dữ liệu nghiên cứu, các giả thuyết nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu cũng như mô hình nghiên cứu để từ đó ứng dụng nghiên cứu thực nghiệm vào các quốc gia ASEAN trong giai đoạn 2008 – 2016.
Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận Chương này trình bày kết quả nghiên cứu thực nghiệm và bàn luận về kết quả đạt được. Chương 5: Kết luận và kiến nghị Trong chương này sẽ tóm tắt lại các kết quả chính của bài nghiên cứu, đưa ra một số kiến nghị và trình bày các hạn chế của nghiên cứu cũng như đưa ra hướng nghiên cứu tiếp theo. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CẤU TRÚC SỞ HỮU ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH VÀ KHẢ NĂNG TIẾP CẬN CỘNG ĐỒNG 2. Khái niệm tài chính vi mô Khái niệm tài chính vi mô (TCVM) xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1976, khi ông Muhammad Yunus thành lập nên Ngân hàng Grameen, như là một thử nghiệm ở vùng ngoại ô của Bangladesh.
Kể từ khi đó, một vài TCTCVM đã ra đời và đạt được thành công khi tiếp cận với những người nghèo nhất trong xã hội. Tuy nhiên, phải đến khi Ủy ban Nobel trao cho Ngân hàng Grameen Bank và người sáng lập Muhammad Yunus Giải thưởng Nobel Hòa bình năm 2006 “Vì những nỗ lực của họ trong việc tạo ra sự phát triển kinh tế và xã hội”, TCVM mới thực sự thu hút được sự chú ý của thế giới và niềm tin vào khả năng chống lại đói nghèo. Kể từ đó, trong quá trình phát triển, người ta nhận thấy rằng có rất nhiều quan niệm khác nhau về TCVM. Theo Nhóm tư vấn hỗ trợ những người nghèo nhất (CGAP), thì “TCVM là việc cung cấp các dịch vụ tài chính cơ bản đáp ứng nhu cầu của người nghèo bao gồm: dịch vụ gửi tiết kiệm, tín dụng, lương hưu, chuyển tiền, bảo hiểm.Ledgerwood, “TCVM là một phương pháp phát triển kinh tế nhằm mang lại lợi ích cho dân cư có thu nhập thấp.” Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cũng đưa ra quan điểm của họ như sau “TCVM là việc cung cấp một phạm vi rộng các dịch vụ tài chính như tiền gửi, tài khoản tiết kiệm, thanh toán, bảo hiểm, chuyển tiền cho người nghèo hoặc các hộ gia đình có thu nhập thấp, cho những hoạt động kinh doanh cá thể hoặc doanh nghiệp rất nhỏ”.
Tại Việt Nam, Nhóm công tác tài chính vi mô (VMFWG) (2011) định nghĩa rằng TCVM là việc cấp cho các hộ gia đình rất nghèo các khoản vay rất nhỏ (gọi là tín dụng vi mô), nhằm mục đích giúp họ tham gia vào các hoạt động sản xuất, hoặc 10 khởi tạo các hoạt động kinh doanh nhỏ. Tài chính vi mô thường kéo theo hàng loạt các dịch vụ khác như tín dụng, tiết kiệm, bảo hiểm, vì những người nghèo và rất nghèo có nhu cầu rất lớn đối với các sản phẩm tài chính, nhưng không tiếp cận được các thể chế tài chính chính thức. Các nghiên cứu gần đây đã chỉ rõ khả năng dễ bị tổn thương của những người sống dưới ngưỡng nghèo trước những cú sốc như ốm đau, thiên tai, mất cắp và các sự cố khác. Nguồn tài chính hạn hẹp của các hộ gia đình chính là nguyên nhân gây ra sự tổn thương trước các cú sốc này và do thiếu các dịch vụ tài chính hữu hiệu, các gia đình bị đẩy vào tình trạng nghèo cùng cực hơn và phải mất nhiều năm để khắc phục.
Do đó, có thể thấy rằng người nghèo cũng như tất cả mọi người, cần có nhiều loại công cụ tài chính để tích lũy tài sản, bình ổn tiêu dùng và tự bảo vệ mình trước rủi ro. Chính vì thế, theo nghĩa rộng TCVM là việc tìm ra phương cách hiệu quả đáng tin cậy để cung cấp ngày càng nhiều hơn các sản phẩm TCVM như tín dụng, tiết kiệm, bảo hiểm… cho người nghèo. Tổng hợp những nội dung trên có thể thấy TCVM dù mang những diễn đạt và ý nghĩa khác nhau ở mỗi bối cảnh phát triển cũng như ở mỗi quốc gia, khu vực nhưng tựu chung lại TCVM vẫn có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, TCVM là một trong những cách thức phát triển kinh tế nhằm cung cấp các dịch vụ tài chính đặc biệt là cho vay và các dịch vụ khác; Thứ hai, đối tượng của TCVM là những người có thu nhập thấp trong xã hội, khó tiếp cận được các định chế tài chính chính thức, đặc biệt là phụ nữ. Thứ ba, vai trò quan trọng của TCVM về mặt kinh tế và xã hội.
Đó là, dù hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận hay mục tiêu xã hội hay cân bằng giữa hai yếu tố, điều này phụ thuộc vào đặc trưng kinh tế xã hội và pháp lý của mỗi quốc gia, thì TCVM vẫn có thể giúp người nghèo tăng thu nhập, tạo lập hoạt động kinh doanh bền vững và giảm khả năng dễ bị tổn thương trước các cú sốc từ bên ngoài. TCVM là công cụ mạnh mẽ giúp người nghèo, đặc biệt phụ nữ, tăng cường quyền lực kinh tế và trở thành các chủ thể kinh tế. Khái niệm tổ chức tài chính vi mô TCTCVM là những tổ chức có hoạt động kinh doanh chính là cung cấp các dịch vụ TCVM (ADB, 2000). Theo Ledgerwood (2013), TCTCVM là những tổ chức cung cấp các dịch vụ tài chính cho phụ nữ và nam giới nghèo, bao gồm các tổ chức phi Chính phủ, các hợp tác xã tài chính, ngân hàng TCVM chính thức…Những tổ chức này khác nhau về cơ cấu tổ chức, các loại sản phẩm dịch vụ cung cấp, hình thức pháp lý…nhưng tất cả đều hướng đến cung cấp các dịch vụ tài chính cho đối tượng khách hàng là phụ nữ và nam giới nghèo.
Một TCTCVM có thể hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, ví dụ như các tổ chức phi chính phủ, hợp tác xã tín dụng; hoặc cũng có thể được đầu tư bởi các ngân hàng hoạt động vì lợi nhuận như các ngân hàng thương mại. Có thể tổ chức này phục vụ cho vài ngàn khách hàng ngay tại những khu vực cận kề, trong khi đó, nhiều tổ chức khác lại cung cấp dịch vụ cho hàng trăm ngàn thành viên, thậm chí là hàng triệu khách hàng thuộc những nơi xa xôi, thông qua những chi nhánh của tổ chức đó. Có rất nhiều tổ chức tài chính vi mô còn cung cấp các dịch vụ khác ngoài cho vay và tiết kiệm, bao gồm có đào tạo về kinh doanh, về các vấn đề tài chính hay những dịch vụ xã hội liên quan tới sức khỏe và trẻ em. Như vậy, TCTCVM có thể là bất kỳ tổ chức với hình thức pháp lý nào.
Tùy theo thực tiễn hoạt động của mỗi quốc gia, TCTCVM có thể được nhìn nhận khác nhau. Ở các nước, TCTCVM được phân loại thành ba nhóm: (i) TCTCVM chính thức là các tổ chức được chính quyền sở tại công nhận là trung gian tài chính như ngân hàng thương mại, ngân hàng nông thôn, quỹ tín dụng. 12 Có ba quan điểm khác nhau về TCTCVM: Quan điểm thứ nhất cho rằng, TCTCVM bao gồm tất cả các tổ chức cung cấp dịch vụ TCVM, kể cả ngân hàng, tổ chức tín dụng là Hợp tác xã (OPDND), tổ chức tài chính quy mô nhỏ bán chính thức và chính thức; Quan điểm thứ hai chỉ tập trung vào các tổ chức tài chính quy mô nhỏ, kể cả chính thức và bán chính thức; Quan điểm thứ ba cho rằng TCTCVM “là loại hình tổ chức tín dụng chủ yếu thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ” (theo Luật TCTCD, 2010, điều 4 khoản 5). Trong nghiên cứu này, quan điểm thứ hai được sử dụng để phân tích, vì quan điểm này phù hợp với thông lệ quốc tế.
Khái niệm cấu trúc sở hữu Trong các tài liệu quản trị doanh nghiệp, cấu trúc sở hữu được xem là một yếu tố quan trọng quyết định cách thức hoạt động của tổ chức, đặc biệt là TCTCVM (Campion (1998), Mersland & StrØm (2007)). Các TCTCVM với các cấu trúc sở hữu khác nhau được kỳ vọng sẽ có kết quả hoạt động khác nhau bởi chúng khác nhau về hình thức pháp lý, cấu trúc vốn, các quy định, mục tiêu hoạt động và kết quả là cách thức điều hành quản trị cũng khác nhau. Khái niệm cấu trúc sở hữu thường được tiếp cận theo hai khía cạnh, đó là sự tập trung quyền sở hữu và thành phần quyền sở hữu. Sự tập trung của quyền sở hữu biểu thị sự phân chia quyền lực giữa chủ sở hữu và người quản lý.
Thành phần quyền sở hữu cho biết ai là cổ đông, ai là người điều hành hoạt động của tổ chức đó, các đặc điểm của người điều hành sẽ được quyết định bởi đặc điểm của chủ sở hữu của tổ chức. Trong trường hợp của TCTCVM, thành phần quyền sở hữu thể hiện thông qua hình thức sở hữu hay hình thức pháp lý của TCTCVM, bao gồm tổ chức phi chính phủ, ngân hàng, tổ chức tài chính phi ngân hàng hoặc quỹ tín dụng (Mersland, 2007; Barth và cộng sự, 2012). Sở dĩ hình thức pháp lý của TCTCVM có thể là một yếu tố đại diện cho cấu trúc sở hữu vì dựa vào đó có thể biết được đặc điểm của chủ sở hữu và của người điều hành tổ chức. Bài nghiên cứu tập trung vào hai nhóm cấu trúc sở hữu: nhóm các tổ chức phi chính phủ (NGOs) với đặc trưng không có chủ sở hữu và thường hướng đến mục 13 tiêu phi lợi nhuận; nhóm thứ hai bao gồm ngân hàng, tổ chức tài chính phi ngân hàng và quỹ tín dụng với điểm chung có ít nhất một chủ sở hữu và thường hướng đến mục tiêu lợi nhuận, nhóm này gọi chung là Non-NGOs.
