Các mô hình đánh giá tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả, năng suất các doanh nghiệp trong ngành chế biến, chế tạo Việt Nam

Luận án: Tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả, năng suất DN chế biến chế tạo Việt Nam - Triệu Tất Đạt

• Tác giả: Triệu Tất Đạt
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Quỳnh Lan
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Toán kinh tế
• Đề tài: Các mô hình đánh giá tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả, năng suất các doanh nghiệp trong ngành chế biến, chế tạo Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan cấu trúc sở hữu tại doanh nghiệp chế biến chế tạo

Cấu trúc sở hữu phản ánh sự phân chia quyền sở hữu vốn và quyền kiểm soát hoạt động trong doanh nghiệp. Trong ngành chế biến chế tạo Việt Nam, ba khối sở hữu chủ đạo gồm doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Mỗi loại hình sở hữu hình thành nên cơ chế khuyến khích, mức độ giám sát quản trị và khả năng tiếp cận nguồn lực rất khác biệt. Sự khác biệt này trực tiếp chi phối các quyết định đầu tư công nghệ, phân bổ vốn và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Cấu trúc sở hữu tập trung tạo điều kiện cho cổ đông lớn kiểm soát chặt chẽ ban điều hành. Ngược lại, cấu trúc phân tán phân bổ quyền lực cho nhiều cổ đông nhỏ lẻ nhưng dễ phát sinh chi phí đại diện. Ngành chế biến chế tạo đòi hỏi vốn lớn, công nghệ hiện đại và chuỗi cung ứng linh hoạt. Do đó, việc định hình cấu trúc sở hữu lành mạnh là nền tảng cốt lõi để nâng cao hiệu quả hoạt động, thúc đẩy tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp và gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

1.1. Khái niệm và phân loại cấu trúc sở hữu vốn

Cấu trúc sở hữu được phân loại theo tỷ lệ sở hữu vốn hoặc hình thức pháp lý. Theo tỷ lệ sở hữu, cấu trúc tập trung xuất hiện khi một cá nhân hoặc nhóm tổ chức nắm giữ đa số cổ phần. Họ có quyền biểu quyết chi phối và trực tiếp giám sát ban điều hành. Ngược lại, cấu trúc phân tán xảy ra khi vốn được chia nhỏ cho nhiều nhà đầu tư bên ngoài. Các cổ đông nhỏ thường thiếu động lực kiểm tra chi tiết hoạt động điều hành thường nhật. Theo hình thức pháp lý, doanh nghiệp được chia thành doanh nghiệp nhà nước, tư nhân và FDI. Mỗi hình thức sở hữu mang đến nguồn lực tài chính, mục tiêu phát triển và hành vi quản trị hoàn toàn riêng biệt trong sản xuất.

1.2. Vai trò ngành chế biến chế tạo tại Việt Nam

Ngành công nghiệp chế biến chế tạo giữ vai trò trụ cột trong tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Ngành này đóng góp tỷ trọng lớn vào GDP và kim ngạch xuất khẩu quốc gia. Các sản phẩm công nghiệp tạo ra hàng triệu việc làm và kích thích phát triển mạng lưới công nghiệp phụ trợ. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động giữa các khối doanh nghiệp tồn tại khoảng cách đáng kể. Khu vực FDI vượt trội về năng lực công nghệ và tiếp cận chuỗi cung ứng toàn cầu. Khối tư nhân trong nước phát triển nhanh nhưng gặp hạn chế về quy mô vốn và trình độ quản trị. Khu vực nhà nước đang trải qua quá trình tái cấu trúc sâu rộng nhằm cải thiện năng lực cạnh tranh sản xuất.

II. Phân tích tác động cấu trúc sở hữu đến hiệu quả doanh nghiệp

Cấu trúc sở hữu tác động trực tiếp đến hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp của doanh nghiệp. Vấn đề chi phí đại diện xuất hiện rõ nét tại các doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu phân tán hoặc sở hữu nhà nước. Khi người quản lý không phải là chủ sở hữu, nguy cơ xung đột lợi ích gia tăng đáng kể. Ban điều hành có xu hướng theo đuổi mục tiêu cá nhân thay vì tối đa hóa giá trị doanh nghiệp. Ngược lại, cấu trúc tập trung cao giúp chủ sở hữu giám sát chặt chẽ hoạt động sản xuất. Tuy nhiên, quyền lực quá lớn của cổ đông đa số có thể dẫn đến việc tước đoạt quyền lợi của các cổ đông thiểu số. Tại khu vực chế biến chế tạo Việt Nam, sự khác biệt về đường biên công nghệ giữa các nhóm sở hữu là rào cản lớn. Khối FDI sở hữu công nghệ cao và kỹ năng quản lý hiện đại nhưng mức độ lan tỏa công nghệ sang khối tư nhân còn hạn chế. Doanh nghiệp tư nhân nội địa gặp khó khăn trong tích lũy vốn và đổi mới quy trình kỹ thuật. Tình trạng này tạo ra sự chênh lệch hiệu quả sản xuất sâu sắc giữa các thành phần kinh tế.

2.1. Xung đột đại diện và chi phí quản trị nội bộ

Lý thuyết đại diện chỉ ra xung đột lợi ích giữa nhà quản lý và chủ sở hữu vốn. Tại các doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu phân tán, việc giám sát đòi hỏi chi phí đắt đỏ. Ban giám đốc dễ đưa ra các quyết định ưu tiên lợi ích cá nhân ngắn hạn hơn là đầu tư chiều sâu cho dây chuyền sản xuất. Ngược lại, cấu trúc tập trung cao giúp hạn chế tình trạng lơ là của ban điều hành. Tuy nhiên, hình thức này lại nảy sinh mâu thuẫn giữa cổ đông kiểm soát và cổ đông thiểu số. Cổ đông chi phối có thể chuyển dịch lợi nhuận sang các công ty liên kết. Hiện tượng này làm suy giảm nguồn lực tái đầu tư và phương hại đến hiệu quả vận hành lâu dài.

2.2. Khoảng cách công nghệ giữa các nhóm sở hữu

Khoảng cách công nghệ giữa các loại hình sở hữu tạo ra sự chênh lệch lớn về năng suất sản xuất. Khối doanh nghiệp FDI tiếp cận công nghệ nguồn tiên tiến và nguồn vốn dồi dào từ công ty mẹ. Họ thiết lập chuẩn mực cao về năng suất lao động và định mức tiêu hao nguyên vật liệu. Trong khi đó, doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ trong nước sử dụng công nghệ lạc hậu hơn. Việc chuyển giao công nghệ từ khối ngoại sang khối nội địa vẫn gặp nhiều rào cản kỹ thuật. Doanh nghiệp nhà nước sở hữu tài sản lớn nhưng tốc độ đổi mới máy móc chưa tương xứng. Do đó, đường biên công nghệ của từng nhóm sở hữu phân hóa rõ rệt, cản trở việc thu hẹp khoảng cách hiệu quả chung.

III. Phương pháp nghiên cứu cấu trúc sở hữu và hiệu quả doanh nghiệp

Để đo lường chuẩn xác tác động của cấu trúc sở hữu, các nhà nghiên cứu áp dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến. Phương pháp tiếp cận hàm biên meta (metafrontier) là công cụ then chốt để so sánh hiệu quả giữa các nhóm sở hữu không cùng đường biên công nghệ. Đường biên meta bao bọc các đường biên công nghệ riêng biệt của doanh nghiệp nhà nước, tư nhân và FDI. Cách tiếp cận này bóc tách hiệu quả kỹ thuật thành hai phần: khoảng cách đến đường biên nhóm và khoảng cách từ biên nhóm đến biên meta. Bên cạnh đó, chỉ số năng suất Malmquist toàn cầu phân rã tăng trưởng TFP thành thay đổi kỹ thuật và thay đổi hiệu quả. Phương pháp này giải quyết triệt để vấn đề tính khả thi của bài toán quy hoạch tuyến tính qua các năm. Kết hợp hai mô hình trên giúp nhà phân tích đánh giá toàn diện năng lực bắt kịp công nghệ của từng khối doanh nghiệp chế tạo. Kết quả ước lượng định lượng tạo cơ sở dữ liệu tin cậy để đề xuất giải pháp tái cơ cấu vốn phù hợp.

3.1. Ứng dụng mô hình đường biên meta ngẫu nhiên

Mô hình đường biên meta ngẫu nhiên ước lượng hiệu quả sản xuất của các nhóm doanh nghiệp sở hữu nền tảng công nghệ dị biệt. Mô hình này giúp giải quyết hạn chế của các phương pháp truyền thống vốn giả định các doanh nghiệp hoạt động trên cùng một đường biên kỹ thuật. Phương pháp hai bước cho phép ước lượng đường biên nhóm trước, sau đó xác định đường bao meta chung. Kết quả cung cấp tỷ số khoảng cách công nghệ chuẩn xác cho từng doanh nghiệp. Doanh nghiệp nhận biết rõ mức độ tối ưu hóa nguồn lực đầu vào so với năng lực công nghệ tối đa hiện có. Phân tích này là cơ sở khoa học để hoạch định chiến lược đầu tư máy móc chuẩn xác.

3.2. Phân rã năng suất bằng chỉ số Malmquist toàn cầu

Chỉ số năng suất Malmquist toàn cầu là công cụ đắc lực để đo lường biến động năng suất nhân tố tổng hợp theo chuỗi thời gian. Mô hình này thiết lập một công nghệ chuẩn duy nhất bao trùm toàn bộ các thời kỳ quan sát. Nhờ vậy, chỉ số tránh được hiện tượng suy giảm công nghệ phi lý và đảm bảo tính chất truyền dẫn số học. Tăng trưởng TFP được phân rã thành hai động lực chính: thay đổi hiệu quả kỹ thuật và thay đổi tiến bộ công nghệ. Phân tích này giúp nhận diện rõ liệu doanh nghiệp tăng trưởng nhờ khai thác tốt công suất thiết bị hay nhờ đổi mới dây chuyền sản xuất tiên tiến hơn.

IV. Ứng dụng quản trị cấu trúc sở hữu nâng cao hiệu quả doanh nghiệp

Tối ưu hóa cấu trúc sở hữu là đòn bẩy then chốt để các doanh nghiệp chế biến chế tạo nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng trưởng bền vững. Doanh nghiệp cần xác định tỷ lệ sở hữu vốn hợp lý nhằm cân bằng giữa khả năng kiểm soát điều hành và huy động nguồn lực đầu tư. Khu vực doanh nghiệp nhà nước cần đẩy mạnh cổ phần hóa thực chất, thu hút cổ đông chiến lược tư nhân để đổi mới phong cách quản trị. Khối doanh nghiệp tư nhân cần chủ động liên kết liên doanh với các đối tác nước ngoài để tiếp thu công nghệ và kỹ năng quản lý hiện đại. Việc minh bạch hóa thông tin tài chính và bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số sẽ giảm thiểu đáng kể chi phí đại diện. Đồng thời, nhà nước cần xây dựng khung chính sách khuyến khích chuyển giao công nghệ từ khối FDI sang các nhà cung ứng nội địa. Các giải pháp đồng bộ này sẽ giúp thu hẹp khoảng cách công nghệ, thúc đẩy tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp toàn ngành.

4.1. Đổi mới quản trị doanh nghiệp và tái cấu trúc vốn

Tái cơ cấu tỷ lệ sở hữu vốn là bước đi chiến lược nhằm hoàn thiện cơ chế quản trị công ty. Doanh nghiệp cần thiết lập hội đồng quản trị độc lập và tăng cường vai trò của ban kiểm soát nội bộ. Việc này giúp hạn chế tình trạng lạm quyền của cổ đông lớn và ngăn ngừa xung đột lợi ích. Các doanh nghiệp chế tạo nên đa dạng hóa cơ cấu cổ đông thông qua việc phát hành cổ phiếu cho nhân viên và nhà đầu tư chiến lược. Cơ chế khuyến khích gắn liền quyền lợi của ban điều hành với hiệu quả sản xuất kinh doanh dài hạn. Nhờ đó, doanh nghiệp nâng cao tính kỷ luật tài chính và tối ưu hóa chi phí sản xuất.

4.2. Chính sách thúc đẩy liên kết và chuyển giao công nghệ

Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua các chính sách khuyến khích liên kết giữa các thành phần kinh tế. Các cơ quan quản lý cần xây dựng ưu đãi thuế cho các dự án FDI có cam kết chuyển giao công nghệ cao. Đồng thời, các chương trình hỗ trợ vốn tín dụng ưu đãi cần tập trung vào các doanh nghiệp tư nhân đầu tư đổi mới dây chuyền tự động hóa. Việc hình thành các cụm liên kết ngành chế biến chế tạo giúp doanh nghiệp nội địa tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu. Khi khoảng cách công nghệ được thu hẹp, năng suất và hiệu quả chung của nền kinh tế sẽ tăng trưởng vượt bậc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Các mô hình đánh giá tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả, năng suất các doanh nghiệp trong ngành chế biến, chế tạo Việt Nam" được nghiên cứu sinh Triệu Tất Đạt thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của người hướng dẫn Nguyễn Thị Quỳnh Lan tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2024), thuộc chuyên ngành Toán kinh tế (mã số: 9310101).

Về tính cấp thiết, ngành chế biến, chế tạo giữ vai trò nòng cốt đối với tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu và việc làm tại Việt Nam, song vẫn tồn tại những hạn chế về năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đồng thời, quá trình cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước và chính sách thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã làm thay đổi căn bản cấu trúc sở hữu. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm trước đây tại Việt Nam bộc lộ nhiều khoảng trống: (1) Kết luận về tác động của sở hữu nhà nước và sở hữu nước ngoài chưa có sự thống nhất; (2) Đo lường hiệu quả phần lớn dựa vào các chỉ tiêu tài chính đơn lẻ (như ROA, ROE) trên phạm vi hẹp (doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE); (3) Phương pháp kinh tế lượng truyền thống (OLS, mô hình ảnh hưởng cố định FEM, ảnh hưởng ngẫu nhiên REM) chưa giải quyết triệt để vấn đề nội sinh và tính không đồng nhất; (4) Hầu hết các nghiên cứu giả định ngầm định rằng các loại hình sở hữu hoạt động trên cùng một hàm sản xuất và đường biên công nghệ chung khi chỉ đưa cấu trúc sở hữu vào dưới dạng biến giả độc lập.

Mục tiêu tổng quát của đề tài là xây dựng mô hình, ước lượng và phân tích tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả kỹ thuật, khoảng cách công nghệ và năng suất của doanh nghiệp ngành chế biến, chế tạo Việt Nam. Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Các doanh nghiệp thuộc sở hữu khác nhau (doanh nghiệp nhà nước, tư nhân và FDI) của ngành chế biến, chế tạo có cùng đường biên công nghệ không?
2. Nếu các doanh nghiệp thuộc các loại hình sở hữu khác nhau không cùng đường biên công nghệ thì hiệu quả và khoảng cách công nghệ của mỗi nhóm sở hữu đến đường biên chung như thế nào?
3. Những nhân tố nào tác động và tác động đến hiệu quả của các doanh nghiệp theo cấu trúc sở hữu khác nhau và đến đường biên chung như thế nào?
4. Tăng trưởng năng suất, thay đổi hiệu quả và tiến bộ công nghệ của các doanh nghiệp theo các cấu trúc sở hữu khác nhau là như thế nào?

Đối tượng nghiên cứu là ảnh hưởng của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả, năng suất của các doanh nghiệp ngành chế biến, chế tạo Việt Nam. Phạm vi không gian là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam; phạm vi thời gian nghiên cứu thực nghiệm bao quát giai đoạn 2012–2020 dựa trên dữ liệu Điều tra doanh nghiệp hàng năm kết hợp số liệu vĩ mô từ Niên giám thống kê và Ngân hàng Thế giới.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại hệ thống nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến cấu trúc sở hữu, đo lường hiệu quả và phân rã năng suất nhân tố tổng hợp (TFP):

Về tác động của cấu trúc sở hữu đến kết quả doanh nghiệp, các công trình quốc tế được tác giả tổng hợp gồm: Sarkar và cộng sự (1998), Bonin và cộng sự (2005), Berger và cộng sự (2004, 2009), Cornett và cộng sự (2009), Jiang và cộng sự (2013), Lin và cộng sự (2016), Belkhir (2009), Fauzi và Locke (2012), Jones và cộng sự (2005), La Porta và cộng sự (1999a, 1999b, 2000), Chen và cộng sự (2011), Margaritis và Psillaki (2010), Morck và cộng sự (2000), Yu (2013), Rydqvist và cộng sự (2014), Wei và Varela (2003), Tian và Estrin (2008), Xu và cộng sự (2005). Các nghiên cứu tại Việt Nam được tác giả phân tích gồm: Nguyễn Thị Minh Huệ và Đặng Tùng Lâm (2017), Phạm Thị Thu Trang (2017), Nguyễn Anh Phong (2017), Nguyễn Minh Hoàng và Nguyễn Thu Hiền (2014), Trần Huy Hoàng và cộng sự (2016), Nguyễn Mạnh Thắng và Freeman (2009), Nguyễn Mạnh Cường (2004), Tran (2005).

Về phương pháp đo lường hiệu quả, đường biên và năng suất, tác giả điểm lại các công trình nền tảng và phát triển: Debreu (1951), Koopmans (1951), Farrell (1957), Shephard (1953, 1970); phân tích bao dữ liệu (DEA) qua Charnes, Cooper và Rhodes (1978), Banker, Charnes và Cooper (1984), Seiford và Thrall (1990), Lovell (1993), Tone (2001), Wadud (2004); phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) từ Aigner và Chu (1968), Schmidt (1976), Aigner, Lovell và Schmidt (1977), Meeusen và van den Broeck (1977), Battese và Coelli (1995), Kumbhakar, Ghosh và McGuckin (1991); các ứng dụng SFA ngành của Ayed-Mouelhi và Goaied (2003), Cotfas và cộng sự (2000), To (2004), Nguyễn Khắc Minh (2005), Nguyễn Khắc Minh và cộng sự (2007, 2013). Về đường biên meta, tác giả phân tích các nghiên cứu của Hayami (1969), Hayami và Ruttan (1970), O'Donnell và cộng sự (2008), và Huang và cộng sự (2014). Về chỉ số năng suất Malmquist và phân rã TFP, tác giả điểm lại Caves, Christensen và Diewert (1982a, b), Berg và cộng sự (1992), Färe và cộng sự (1994), Shestalova (2003), Pastor và cộng sự (2005), Ali Emrouznejad và Guo-liang Yang (2016), Meiting Fan, Shuai Shao và Lili Yang (2015), Nguyễn Khắc Minh và Giang Thanh Long (2008).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Phần lớn các công trình trước đây áp đặt một đường biên công nghệ đồng nhất cho các nhóm sở hữu khác nhau và sử dụng chỉ số Malmquist truyền thống vốn mắc khuyết tật không thỏa mãn tính tuần hoàn và dễ gặp hiện tượng không có nghiệm khả thi trong bài toán quy hoạch tuyến tính. Luận án khắc phục các nhược điểm này bằng cách kiểm định tính thuần nhất công nghệ, áp dụng mô hình đường biên meta ngẫu nhiên (stochastic metafrontier) và chỉ số năng suất Malmquist toàn cầu (Global Malmquist Index) để phân rã TFP theo từng nhóm sở hữu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên 4 lý thuyết nền tảng về cấu trúc sở hữu và quản trị công ty:

• Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Cost Theory): Fama và Jensen (1983), Mak và Li (2001), Bos (1991), Brickley và cộng sự (1997), Agrawal và Knoeber (1996), phân tích sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền kiểm soát làm phát sinh chi phí đại diện do thông tin bất đối xứng.
• Lý thuyết lựa chọn công cộng (Public Choice Theory): La Porta và cộng sự (1999b), Tian và Estrin (2008), phân tích hành vi của các nhà quản lý doanh nghiệp nhà nước khi theo đuổi các mục tiêu chính trị hoặc thỏa dụng cá nhân thay vì tối đa hóa lợi nhuận.
• Lý thuyết quyền sở hữu (Property Rights Theory): Berger và cộng sự (2004), khẳng định cấu trúc sở hữu quyết định cơ chế giám sát và động lực phân bổ nguồn lực hiệu quả.
• Lý thuyết OLI (Dunning, 1979): Giải thích lợi thế sở hữu (Ownership), địa điểm (Location) và nội bộ hóa (Internalization) của doanh nghiệp đa quốc gia (FDI) so với doanh nghiệp trong nước.

Về phương pháp thực nghiệm, nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận định lượng kinh tế lượng kết hợp quy hoạch toán học phi tham số:

1. Kiểm định giả thuyết công nghệ: Kiểm định giả thuyết $H_{01}$ về việc các doanh nghiệp thuộc 3 loại hình sở hữu (nhà nước, tư nhân, FDI) có chung một đường biên công nghệ hay không, và kiểm định $H_0$ về dạng hàm sản xuất (Cobb-Douglas so với Translog - loga siêu việt).
2. Mô hình đường biên meta ngẫu nhiên: Ước lượng theo thủ tục hồi quy hai bước và mô hình một bước của Huang và cộng sự (2014) nhằm xác định hiệu quả kỹ thuật (TE), tỷ số khoảng cách công nghệ (TGR hay MTR) đến đường biên meta chung.
3. Mô hình đánh giá nhân tố môi trường tác động đến hiệu quả: Sử dụng phương pháp phương trình ước lượng tổng quát (GEE) và mô hình Tobit để phân tích ảnh hưởng của các biến đặc thù (ROA, cường độ vốn K/L, quy mô, nợ...).
4. Mô hình chỉ số năng suất Malmquist toàn cầu: Ứng dụng mô hình của Pastor và cộng sự (2005) dựa trên kỹ thuật DEA để phân rã thay đổi TFP thành thay đổi hiệu quả kỹ thuật (EC - bắt kịp đường biên) và tiến bộ công nghệ (TC - dịch chuyển đường biên), đồng thời so sánh với chỉ số Malmquist đương thời.

Nguồn dữ liệu: Bộ dữ liệu mảng không cân bằng thu thập từ Điều tra doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2012–2020 và các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô từ Niên giám thống kê và Ngân hàng Thế giới.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC MÔ HÌNH ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CẤU TRÚC SỞ HỮU ĐẾN HIỆU QUẢ, NĂNG SUẤT CỦA CÁC DOANH NGHIỆP

Chương 1 thiết lập khung lý luận toán kinh tế về công nghệ sản xuất, tập hợp khả năng sản xuất $T$, các tiên đề sản xuất (tính lồi, không hiệu quả, tính vô hạn theo tia, ngoại suy tối thiểu), và hàm khoảng cách Shephard. Tác giả trình bày toán học cho hàm sản xuất biên ngẫu nhiên (SFA) theo Aigner, Lovell, Schmidt (1977) và Meeusen, van den Broeck (1977) với cấu trúc sai số hỗn hợp $\varepsilon_i = v_i - u_i$, phương pháp ước lượng hợp lý cực đại (ML), cùng mô hình mảng với hiệu ứng biến đổi theo thời gian của Battese và Coelli. Tiếp đó, tác giả trình bày mô hình hạch toán tăng trưởng Solow (1956, 1957) và lý thuyết phân rã TFP phi tham số qua chỉ số khoảng cách Malmquist (Caves và cộng sự, 1982; Färe và cộng sự, 1994). Tác giả làm rõ các khái niệm cấu trúc sở hữu theo tỷ lệ vốn (tập trung, phân tán), hình thức pháp lý và nguồn gốc vốn (nhà nước, tư nhân, FDI). Chương này tổng quan các công trình quốc tế và trong nước, chỉ ra các khoảng trống và thiết lập các giả thuyết nghiên cứu.

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 trình bày chi tiết các mô hình phân tích thực nghiệm:

• Xây dựng tiêu chuẩn kiểm định thống kê cho giả thuyết $H_{01}$ (các nhóm sở hữu có thể gộp chung đường biên công nghệ hay không).
• Xây dựng mô hình đường biên meta ngẫu nhiên theo thuật toán của Huang và cộng sự (2014) nhằm giải quyết hạn chế thiếu tính chất thống kê của phương pháp O'Donnell và cộng sự (2008).
• Mô hình đánh giá các yếu tố môi trường tác động đến mức độ không hiệu quả kỹ thuật thông qua hồi quy Tobit và mô hình phương trình ước lượng tổng quát (GEE).
• Xây dựng cấu trúc giải thuật cho chỉ số Malmquist toàn cầu (Pastor và cộng sự, 2005) thông qua tập công nghệ toàn cầu $S^G = \text{conv}(S^1 \cup S^2 \cup \dots \cup S^T)$, chứng minh các tính chất giải quyết triệt để tính không khả thi và đảm bảo tính tuần hoàn (circularity).
• Thiết lập hệ thống biến số cho mô hình: đầu ra (giá trị gia tăng VA, doanh thu), đầu vào (lao động L, vốn K, đầu vào trung gian) và các biến môi trường (tỷ suất sinh lời ROA, tỷ số vốn trên lao động K/L, nợ phải trả, độ tuổi doanh nghiệp).

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CỦA NGÀNH CHẾ BIẾN, CHẾ TẠO TRONG THỜI KỲ 2012-2020

Chương 3 phân tích thực trạng phát triển ngành chế biến, chế tạo Việt Nam giai đoạn 2012–2020 theo 3 khối sở hữu thông qua thống kê mô tả, hệ thống đồ thị và ma trận tương quan:

• Biến động theo thời gian của các chỉ tiêu chủ yếu (doanh thu, giá trị gia tăng VA, vốn, lao động, lợi nhuận, nợ phải trả, chi phí đầu vào trung gian) trong từng khu vực: DNNN, DNTN và FDI.
• Phân tích cơ cấu sở hữu cho thấy sự dịch chuyển tỷ trọng các chỉ tiêu giữa 3 khu vực; trong đó khu vực FDI và tư nhân mở rộng quy mô đóng góp, còn khu vực nhà nước thu hẹp về số lượng do tiến trình tái cơ cấu và cổ phần hóa.
• Phân tích tương quan giữa các biến số kinh tế qua các bảng ma trận tương quan: Toàn ngành (Bảng 3.1), DNNN (Bảng 3.2), DNTN (Bảng 3.3) và DN FDI (Bảng 3.4).

CHƯƠNG 4: CÁC KẾT QUẢ ƯỚC LƯỢNG CÁC MÔ HÌNH ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CẤU TRÚC SỞ HỮU

Chương 4 trình bày các kết quả thực nghiệm định lượng chi tiết:

• Thống kê mô tả toàn mẫu và theo từng nhóm sở hữu (Bảng 4.1 đến Bảng 4.4).
• Kết quả kiểm định giả thuyết $H_{01}$ (Bảng 4.5): Bác bỏ giả thuyết ba loại hình sở hữu có chung đường biên công nghệ, khẳng định các nhóm doanh nghiệp sở hữu khác nhau vận hành trên các công nghệ và hàm sản xuất khác nhau. Kiểm định dạng hàm khẳng định dạng loga siêu việt (Translog) phù hợp hơn Cobb-Douglas.
• Ước lượng đường biên nhóm và đường biên meta theo Huang và cộng sự (2014) (Bảng 4.6, Bảng 4.14): Ước lượng hiệu quả kỹ thuật (TE), tỷ số khoảng cách công nghệ (TGR), hiệu quả quy mô, hệ số co giãn đầu vào và tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên TRS (Bảng 4.7, 4.8, 4.9, 4.10, 4.11).
• Kết quả từ mô hình GEE (Bảng 4.12) và Tobit (Bảng 4.13) đánh giá tác động của các biến môi trường: Tỷ suất sinh lời ROA và cường độ vốn (K/L) có ảnh hưởng đáng kể đến việc cải thiện hiệu quả của doanh nghiệp tư nhân và FDI.
• Kết quả phân rã chỉ số năng suất Malmquist toàn cầu giai đoạn 2012–2020 cho từng nhóm DNNN (Bảng 4.15), DNTN (Bảng 4.16), DN FDI (Bảng 4.17) và bảng so sánh tổng hợp giữa Malmquist toàn cầu với Malmquist đương thời (Bảng 4.18).

Hệ thống bảng biểu và nội dung tương ứng trong chương thực nghiệm được tổng hợp như sau:

Ký hiệu bảng	Nội dung thể hiện trong văn bản luận án
Bảng 3.1 – 3.4	Ma trận tương quan giữa các chỉ tiêu kinh tế toàn mẫu và từng nhóm sở hữu (DNNN, DNTN, FDI)
Bảng 4.1 – 4.4	Thống kê mô tả các biến của toàn mẫu và từng nhóm doanh nghiệp (DNNN, DNTN, FDI)
Bảng 4.5	Kết quả kiểm định giả thuyết $H_{01}$ về đường biên công nghệ và kiểm định dạng hàm
Bảng 4.6, 4.14	Ước lượng đường biên nhóm và đường biên meta ngẫu nhiên theo thuật toán Huang và cs (2014)
Bảng 4.7, 4.10, 4.11	Thống kê hiệu quả kỹ thuật (TE), tỷ số khoảng cách công nghệ (TGR/MTR) và TRS qua các năm
Bảng 4.8, 4.9	Đóng góp của vốn, lao động vào tăng trưởng đầu ra; hiệu quả theo quy mô (CRS, VRS)
Bảng 4.12, 4.13	Ước lượng mô hình GEE và Tobit đánh giá tác động của nhân tố môi trường đến hiệu quả
Bảng 4.15 – 4.17	Phân rã tăng trưởng TFP thành thay đổi hiệu quả (EC) và kỹ thuật (TC) cho DNNN, DNTN, FDI
Bảng 4.18	So sánh phân rã TFP bằng mô hình Malmquist toàn cầu và mô hình Malmquist đương thời

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, nghiên cứu chứng minh cấu trúc sở hữu chi phối hành vi ra quyết định chiến lược và công nghệ của doanh nghiệp. Luận án bác bỏ quan điểm truyền thống coi các loại hình sở hữu có chung đường biên công nghệ, thiết lập cơ sở phương pháp luận kiểm định sự đồng nhất công nghệ trước khi ước lượng hàm sản xuất.

Về mặt thực nghiệm, luận án đưa ra 7 đóng góp và phát hiện chính:

1. Chứng minh thực nghiệm sự khác biệt rõ rệt về hiệu quả và khoảng cách công nghệ giữa 3 nhóm sở hữu (nhà nước, tư nhân, FDI) qua mô hình đường biên meta, cung cấp thước đo cụ thể về khoảng cách công nghệ của doanh nghiệp trong nước so với khối FDI.
2. Phân tích đóng góp của các yếu tố đầu vào cho thấy tăng trưởng đầu ra của các doanh nghiệp ngành chế biến, chế tạo vẫn dựa chủ yếu vào yếu tố lao động, phản ánh mặt bằng công nghệ chung còn lạc hậu.
3. Phân tích hiệu quả theo quy mô chỉ ra doanh nghiệp nhà nước không nên tiếp tục mở rộng quy mô cơ học mà cần tập trung tái cơ cấu nguồn vốn và tài sản, trong khi doanh nghiệp tư nhân và FDI có dư địa khai thác lợi thế quy mô.
4. Xác định vai trò quyết định của khả năng sinh lời (ROA) và cường độ vốn (K/L) trong việc nâng cao hiệu quả kỹ thuật tại khối tư nhân và FDI.
5. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm phân rã TFP bằng chỉ số Malmquist toàn cầu, phản ánh rõ sự phân hóa tăng trưởng năng suất giữa các nhóm sở hữu qua các năm, đặc biệt trong giai đoạn chịu tác động của đại dịch Covid-19.
6. Xác định nguyên nhân sụt giảm tăng trưởng năng suất của khối doanh nghiệp nhà nước bắt nguồn từ việc chậm đổi mới công nghệ và khả năng thích ứng thị trường kém, làm cơ sở khoa học để đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa và thoái vốn.
7. Ghi nhận xu hướng cải thiện hiệu quả kỹ thuật hướng tới đường biên sản xuất tối ưu ở cả ba khối sở hữu, chứng minh nỗ lực nội tại của doanh nghiệp trong tối ưu hóa nguồn lực.

Về giải pháp và khuyến nghị, luận án đề xuất các nhóm chính sách:

• Đẩy mạnh tái cơ cấu, hoàn thiện thể chế quản trị và thúc đẩy cổ phần hóa thực chất tại các doanh nghiệp nhà nước; loại bỏ sự phụ thuộc vào ưu đãi nguồn lực.
• Khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu tư chiều sâu, gia tăng cường độ vốn và chuyển đổi từ thâm dụng lao động sang công nghệ có giá trị gia tăng cao.
• Điều chỉnh chính sách thu hút FDI theo hướng có chọn lọc, tăng cường mối liên kết và lan tỏa công nghệ giữa doanh nghiệp FDI với chuỗi cung ứng trong nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Theo trình bày của tác giả tại phần kết luận và phương pháp:

• Hạn chế về số liệu: Luận án phải thay đổi mẫu điều tra, chuyển từ mẫu kết hợp điều tra công nghệ chuyên sâu giai đoạn 2012–2018 sang mẫu Điều tra doanh nghiệp thông thường giai đoạn 2012–2020, do đó một số biến số chuyên biệt về trình độ công nghệ chi tiết chưa được phản ánh đầy đủ.
• Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hiệu quả kỹ thuật và TFP kinh tế truyền thống, chưa tích hợp được các biến số đầu ra không mong muốn liên quan đến môi trường (như phát thải khí nhà kính $CO_2$ theo hướng chỉ số Malmquist-Luenberger toàn cầu GMLPI) do hạn chế dữ liệu môi trường cấp doanh nghiệp.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng phân tích mối quan hệ liên kết và tác động lan tỏa năng suất từ khu vực FDI sang khu vực tư nhân trong nước; ứng dụng các mô hình đo lường năng suất xanh khi có nguồn dữ liệu môi trường chuẩn hóa.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Toán kinh tế, Kinh tế lượng và Kinh tế phát triển: Tham khảo quy trình mô hình hóa đường biên meta ngẫu nhiên (stochastic metafrontier) của Huang và cs (2014) và phương pháp tính toán chỉ số Malmquist toàn cầu (Pastor và cs, 2005) trong môi trường dữ liệu bảng lớn.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Ban Quản lý vốn nhà nước: Sử dụng các bằng chứng định lượng về hiệu quả quy mô, khoảng cách công nghệ và nguyên nhân suy giảm TFP của khối DNNN để hoàn thiện chiến lược cổ phần hóa và định hướng phát triển ngành chế biến, chế tạo.
• Giám đốc điều hành và các nhà quản trị doanh nghiệp: Tham khảo các phân tích về tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên (TRS), cường độ vốn và năng suất để định hình quyết định đầu tư công nghệ và tối ưu hóa quy mô sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án không sử dụng mô hình hồi quy OLS hay FEM/REM truyền thống để đánh giá tác động của cấu trúc sở hữu?
Các phương pháp hồi quy truyền thống đưa biến cấu trúc sở hữu vào mô hình dưới dạng các biến giả độc lập, ngầm định rằng tất cả các loại hình sở hữu đều có chung một hàm sản xuất và đường biên công nghệ. Cách làm này không giải quyết được tính không đồng nhất về công nghệ giữa các nhóm sở hữu và bỏ qua vấn đề nội sinh.

2. Giả thuyết $H_{01}$ trong luận án kiểm định nội dung gì và kết quả ra sao?
Giả thuyết $H_{01}$ kiểm định xem đường biên công nghệ của ba nhóm doanh nghiệp (nhà nước, tư nhân và FDI) có thể gộp chung lại được hay không. Kết quả kiểm định tại Bảng 4.5 đã bác bỏ giả thuyết $H_{01}$, khẳng định ba nhóm sở hữu vận hành trên ba đường biên công nghệ riêng biệt.

3. Ưu điểm nổi bật của chỉ số năng suất Malmquist toàn cầu (Global Malmquist Index) so với chỉ số Malmquist truyền thống là gì?
Chỉ số Malmquist toàn cầu do Pastor và cộng sự (2005) đề xuất xây dựng một đường biên công nghệ chung duy nhất từ toàn bộ dữ liệu của tất cả các thời kỳ, giúp thỏa mãn tính tuần hoàn, tạo ra một thước đo duy nhất về sự thay đổi năng suất, cho phép đánh giá sự suy giảm kỹ thuật và giải quyết dứt điểm hiện tượng bài toán quy hoạch tuyến tính không có nghiệm khả thi.

4. Yếu tố đầu vào nào đóng góp chủ yếu vào tăng trưởng đầu ra của ngành chế biến, chế tạo trong giai đoạn 2012–2020?
Theo kết quả phân tích tại Bảng 4.8, tăng trưởng đầu ra của các doanh nghiệp trong ngành chủ yếu dựa vào gia tăng yếu tố lao động, trong khi đóng góp của vốn và tiến bộ công nghệ còn hạn chế, cho thấy mặt bằng công nghệ chung của ngành vẫn thâm dụng lao động.

5. Luận án khuyến nghị chiến lược quy mô đối với khối doanh nghiệp nhà nước (DNNN) như thế nào?
Kết quả phân tích hiệu quả theo quy mô tại Bảng 4.9 cho thấy các DNNN không nên tiếp tục mở rộng quy mô cơ học mà cần tập trung tái cơ cấu, tinh gọn tổ chức và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn và tài sản sẵn có.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Triệu Tất Đạt đã hoàn thành trọn vẹn việc giải quyết các câu hỏi nghiên cứu đặt ra thông qua việc kết hợp mô hình đường biên meta ngẫu nhiên và chỉ số Malmquist toàn cầu trên bộ dữ liệu doanh nghiệp ngành chế biến, chế tạo Việt Nam giai đoạn 2012–2020. Kết quả thực nghiệm đã bác bỏ giả định về sự đồng nhất công nghệ giữa các thành phần kinh tế, đồng thời lượng hóa chính xác hiệu quả kỹ thuật, khoảng cách công nghệ và phân rã các nguồn tăng trưởng TFP của từng khối sở hữu. Đây là công trình toán kinh tế thực nghiệm có chất lượng học thuật cao, cung cấp cơ sở khoa học xác thực cho công tác hoàn thiện chính sách phát triển công nghiệp và quản trị doanh nghiệp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu rất ngắn gọn về việc đo hiệu quả hiện đại trên cơ sở các nghiên cứu của Färe, Groskopf và Lovell (1985, 10 1994) và Lovell (1993). Việc đo hiệu quả hiện đại bắt đầu với Farrell (1957) người đã dựa trên nghiên cứu của Debreu (1951) và Kopmans (1951) để định nghĩa một độ đo đơn giản hiệu quả DN có thể tính đến nhiều đầu vào. NCS đề nghị rằng hiệu quả của một DN gồm hai thành phần: hiệu quả kỹ thuật, phản ánh khả năng của DN thu được đầu ra cực đại từ một tập hợp đầu vào đã cho, và hiệu quả phân bổ, phản ánh khả năng của DN sử dụng các đầu vào theo các tỷ lệ tối ưu, khi cho giá cả tương ứng của chúng. Hai độ đo này được kết hợp lại để cho một độ đo hiệu quả kinh tế toàn phần.

Tuy nhiên luận án chỉ tập trung vào hiệu quả kỹ thuật bằng ước lượng đường biên. Định nghĩa hiệu quả kỹ thuật và đường biên ngẫu nhiên DEA và các đường biên ngẫu nhiên là hai phương pháp ước lượng hàm đường biên và nhờ đó đo hiệu quả của sản xuất. DEA đòi hỏi sử dụng quy hoạch tuyến tính còn các đường biên ngẫu nhiên đòi hỏi sử dụng các phương pháp kinh tế lượng. Mô hình được định nghĩa như sau: ln(yi )  xi  ui , i  1,2,.10) Ở đây ln(yi ) là logarit của đầu ra đối với DN thứ i ; x i là một véctơ hàng (K  1) chiều, phần tử thứ nhất của nó bằng "1" và các phần tử còn lại là những logarit của lượng đầu vào sử dụng bởi DN thứ i ;   (0 , 1,., K )' là véctơ cột (K  1) chiều các tham số chưa biết mà ta cần ước lượng; và u i là một biến ngẫu nhiên không âm, gắn với không hiệu quả kỹ thuật trong sản xuất của các DN (DMU).

Định nghĩa hiệu quả kỹ thuật Tỷ số của đầu ra quan sát đối với DN thứ i so với đầu ra tiềm năng xác định bởi hàm đường biên với véctơ đầu vào x i đã cho được dùng để định nghĩa hiệu quả kỹ thuật của DN thứ i : yi exp(xi  ui ) TEi    exp(ui ) (1.11) exp(xi) exp(xi) Độ đo này gọi là độ đo hướng đầu ra của hiệu quả kỹ thuật, nó lấy giá trị giữa 0 và 1. Nó cho thấy độ lớn tương đối của đầu ra của DN thứ i so với đầu ra mà một DN hoàn toàn hiệu quả có thể sản xuất với cùng véctơ đầu vào đó. Hiệu quả kỹ thuật, định nghĩa bởi phương trình (1.11), có thể được ước lượng bằng tỷ số của đầu ra quan sát yi 11 trên giá trị ước lượng của đầu ra đường biên exp(xi) thu được từ ước lượng  sử dụng N quy hoạch tuyến tính cực tiểu hoá  ui với ràng buộc ui  0, i  1,2,. Hàm sản xuất đường biên ngẫu nhiên Aigner, Lovell và Schmidt (1977) và Meeusen và van den Broeck (1977) đã đề xuất hàm sản xuất đường biên ngẫu nhiên, trong đó một sai số ngẫu nhiên cộng thêm vi được cộng vào biến ngẫu nhiên không âm u i trong phương trình (1.10) cho ta: ln(yi )  xi  vi  ui ,i  1,2,.12) Sai số ngẫu nhiên vi biểu thị sai số đo và các nhân tố ngẫu nhiên khác, ví dụ như ảnh hưởng của thời tiết, khí hậu, các yếu tố môi trường khác, v.v… lên giá trị của biến đầu ra, cùng những ảnh hưởng kết hợp của các biến đầu vào không được chỉ định trong hàm sản xuất.