Chương 1 này sẽ đề cập đến việc nghiên cứu quá trình xây dựng và hình thành các quy định của pháp luật hình sự (Phần chung) nước Việt Nam dân chủ cộng hòa trong thập kỷ đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám (1945-1955). Chính vì vậy, sẽ là hợp lý và có căn cứ khoa học khi những vấn đề trong Mục 1 này sẽ được phân tích tương ứng theo 2 nội dung của pháp luật hình sự, đó là: (1) việc xây dựng hệ thống các văn bản pháp luật hình sự thực định và (2) sự hình thành các quy định của pháp luật hình sự (Phần chung). Với thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945, chế độ thực dân - nửa phong kiến ở Việt Nam đã bị lật đổ và Nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam châu Á với tên gọi là nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã được tuyên bố thành lập (ngày 02/9/1945). Trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể của đất nước ta giai đoạn 1945-1955, nhân dân Việt Nam đã phải tiến hành cùng một lúc 2 nhiệm vụ chiến lược quan trọng có ý nghĩa sống còn đối với sự tồn vong của Nhà nước công nông đó là: Một mặt, vừa phải tiến hành công cuộc xây dựng những nền tảng của chế độ xã hội mới nhằm củng cố chính quyền Cách mạng còn non trẻ; Mặt khác, vừa phải tiến hành cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.
Chính trong hoàn cảnh lịch sử - chính trị đầy khó khăn và phức tạp như vậy, việc xây dựng những nền tảng mới của hệ thống pháp luật hình sự nước Việt Nam dân chủ cộng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hòa trong thập niên đầu tiên từ sau lập quốc đến khi cấm hoàn toàn các văn bản pháp luật hình sự của chế độ cũ (1945-1955) đã được Nhà nước công nông triển khai theo 03 hướng chính, đồng thời cũng là 03 đặc điểm cơ bản của sự hình thành nên hệ thống pháp luật hình sự nước Việt Nam dân chủ cộng hòa giai đoạn nêu trên, như sau: 1) Bãi bỏ một bộ phận lớn các đạo luật hình sự cũ (tức là các văn bản pháp luật hình sự của chế độ thực dân - nửa phong kiến) đã hiện hành trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. 2) Tạm thời giữ nguyên hiệu lực thi hành một số đạo luật hình sự cũ trước Cách mạng với việc lồng vào đó nội dung chính trị - giai cấp mới của Nhà nước công nông Việt Nam để áp dụng trong những trường hợp rất hạn chế của thực tiễn đời sống xã hội. 3) Soạn thảo và thi hành các văn bản pháp luật hình sự mới (bao gồm các đạo luật hình sự và các văn bản pháp luật có tính chất hình sự của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa để làm nền tảng pháp lý hình sự cho việc đấu tranh với tội phạm trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội của đất nước). Như vậy, 03 hướng chính đã được Nhà nước công nông Việt Nam triển khai trong 10 năm đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám (1945-1955) để xây dựng nên những nền tảng đầu tiên của hệ thống pháp luật hình sự của đất nước, thực chất là tương ứng với 05 đặc điểm cơ bản của quá trình xây dựng hệ thống các văn bản pháp luật hình sự của Nhà nước công nông Việt Nam trong giai đoạn được nghiên cứu.
Chính vì thế, tác giả luận văn sẽ cố gắng làm sáng tỏ về mặt khoa học quá trình xây dựng hệ thống các văn bản pháp luật hình sự ở nước Việt Nam dân chủ cộng hòa thông qua sự phân tích dưới đây: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bãi bỏ một bộ phận lớn các đạo luật hình sự cũ (tức là các văn bản pháp luật hình sự của chế độ thực dân - nửa phong kiến) đã hiện hành trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Việc phân tích các văn bản pháp luật hình sự những năm đầu tiên sau Cách mạng đã cho thấy, bản chất cốt lõi của đặc điểm cơ bản đang nghiên cứu trong quá trình xây dựng những nền tảng đầu tiên của hệ thống pháp luật hình sự của Nhà nước công nông Việt Nam giai đoạn này đã được thể hiện rõ qua nội dung Thông tư số 19-VHH/HS ngày 30/6/1955 của Bộ tư pháp về việc áp dụng luật lệ mà trong đó đã chỉ rõ: Chính sách trừng trị trong chế độ dân chủ nhân dân về cơ bản khác với chính sách trừng trị trong chế độ cũ. Bởi vậy, sau thắng lợi của cuộc kháng chiến 9 năm chống thực dân Pháp và giải phóng hoàn toàn Miền Bắc chúng ta không thể thừa nhận di sản của pháp luật cũ, vì vậy trong bất cứ trường hợp nào các đạo luật cũ không thể dùng làm căn cứ pháp lý cho các Tòa án nhân dân trong việc định tội và lượng hình [40, tr 5-6; 47, tr.
Tạm thời giữ nguyên hiệu lực thi hành một số đạo luật hình sự cũ trước Cách mạng để áp dụng trong những trường hợp rất hạn chế với việc lồng vào đó nội dung chính trị - giai cấp mới của Nhà nước công nông Việt Nam. Việc phân tích đặc điểm cơ bản này của quá trình xây dựng những nền tảng đầu tiên của hệ thống pháp luật hình sự mới của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa trong giai đoạn này đã cho thấy, các đạo luật hình sự cũ trước Cách mạng tháng 8 năm 1945 được tạm thời giữ nguyên hiệu lực thi hành, luôn có vai trò là nguồn thứ yếu, mà không phải là nguồn chủ yếu. Vì lúc bấy giờ, chỉ có các văn bản pháp luật hình sự (bao gồm các đạo luật hình sự và các văn bản mang tính hình sự mới) do chính quyền Cách mạng soạn thảo ra mới được coi là nguồn chủ yếu của pháp luật hình sự nước Việt Nam mới. Điều này có thể nhận thấy ngay qua nội dung các quy định của 2 văn bản có liên quan dưới đây đề cập vấn đề áp dụng luật của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, chẳng hạn như: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên cơ sở nội dung các quy định tại các điều 8-10 Sắc lệnh số 47 ngày 10/10/1945 của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa về tạm thời áp dụng các đạo luật đã hiện hành đến trước khi ban hành các bộ luật thống nhất của cả nước [3, tr.35] thì: Ba Bộ luật hình sự đã được chế độ cũ áp dụng trước Cách mạng tháng 8/1945 ở Việt Nam vẫn được giữ nguyên hiệu lực pháp lý để thi hành trên lãnh thổ 3 kỳ (miền) là Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; Ngoài ra, theo Điều 12 của Sắc lệnh này cũng còn bổ sung thêm một quy định mang tính nguyên tắc và bắt buộc đối với các cơ quan tư pháp của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa khi áp dụng pháp luật hình sự là: các quy định trong các đạo luật cũ được tạm thời giữ lại theo Sắc lệnh này chỉ được áp dụng khi nào không trái với nguyên tắc độc lập và chính thể của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.
Cũng trên cơ sở các quy định trong Thông tư số 20 ngày 19/8/1947 của Bộ tư pháp về vi phạm các quy tắc cảnh sát [47, tr.142-143] cho thấy, trong những năm đầu tiên sau Cách mạng tháng 8/1945 đối với các vi phạm hình sự nhỏ (mà văn bản này gọi là vi cảnh) thì các cơ quan tư pháp của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa cũng đã được phép áp dụng các đạo luật hình sự cũ, đó là các điều 86 và 323 Bộ luật hình sự Bắc kỳ, cũng như Điều 401 và Điều 408 Bộ luật hình sự Trung kỳ. Soạn thảo và thi hành các văn bản pháp luật hình sự mới (bao gồm các đạo luật hình sự và các văn bản pháp luật có tính chất hình sự của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa để làm nền tảng pháp lý hình sự cho việc đấu tranh với tội phạm trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội của đất nước). Trong giai đoạn 10 năm được nghiên cứu (1945-1955) thì đặc điểm thứ ba này không chỉ là đặc điểm (hướng) cơ bản hơn cả mà có thể còn được coi là đặc điểm (hướng) chủ yếu nhất mà Chính quyền Cách mạng đã triển khai nhằm xây dựng nên những cơ sở đầu tiên của hệ thống pháp luật 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình sự mới của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Tuy nhiên, khi phân tích bản chất pháp lý của các văn bản pháp luật hình sự của Việt Nam dân chủ cộng hòa đã được thi hành trong giai đoạn này thì chúng ta cần phân chia chúng thành 2 nhóm văn bản pháp luật (mà trong luận văn này tạm gọi chung là các văn bản pháp luật hình sự) đã tạo nên hệ thống pháp luật hình sự nước nhà, mà cụ thể là: 1) Nhóm văn bản pháp luật đầu tiên thông thường là các Sắc lệnh đã được ban hành đề cập riêng đến trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm riêng biệt, vì trong nhóm này nhà làm luật thường quy định các cấu thành tội phạm riêng biệt và trực tiếp quy định cụ thể các chế tài hình sự đối với việc thực hiện các tội phạm riêng biệt (tức các tội phạm và các hình phạt), hay nói một cách khác thì nhóm văn bản pháp luật (các Sắc lệnh) đầu tiên này chính là các đạo luật hình sự (đúng với nghĩa của chúng).
2) Nhóm văn bản pháp luật tiếp theo có thể tạm được gọi là các văn bản pháp luật có tính chất hình sự vì thông thường đây là các Sắc lệnh quy định về nhiều lĩnh vực khác nhau mà Nhà nước Việt Nam sau Cách mạng đã thi hành trong quá trình xây dựng những nền tảng chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, v. của đất nước. Vì trong các Sắc lệnh thuộc nhóm văn bản pháp luật này của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa tuy không trực tiếp quy định cụ thể về các tội phạm và các hình phạt (như trong nhóm văn bản pháp luật đầu tiên đã nêu ở trên) nhưng ở các mức độ khác nhau chúng có ghi nhận một số quy định của pháp luật hình sự (hay còn gọi là mang tính hình sự) vì trong các Sắc lệnh đó khi quy định các biện pháp xử lý đối với sự vi phạm các quy định đã được nêu trong từng văn bản pháp luật thuộc nhóm này, thì về cơ bản nhà làm luật thường ghi nhận cả các chế tài hình sự.