Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ "LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN" ĐỂ PHẠM TỘI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ PHÂN BIỆT TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VỚI CÁC TÌNH TIẾT KHÁC CÓ LIÊN QUAN 1. Khái niệm các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Để hiểu được sâu sắc khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, trước hết cần phải nhận thức được khái niệm trách nhiệm hình sự và khái niệm tình tiết hình sự. * Khái niệm trách nhiệm hình sự: Theo Từ điển tiếng Việt thuật ngữ "trách nhiệm" được hiểu theo hai nghĩa, nghĩa thứ nhất "trách nhiệm là phần việc được giao cho hoặc coi như giao cho phải làm tròn, nếu kết quả không tốt phải gánh chịu hậu quả", nghĩa thứ hai "trách nhiệm là sự ràng buộc với lời nói hành vi của mình, bảo đảm đúng đắn, nếu sai trái thì phải gánh chịu hậu quả".
Trong lĩnh vực pháp luật, thuật ngữ "trách nhiệm" cũng được hiểu theo hai nghĩa, theo nghĩa tích cực là chức trách bổn phận pháp luật quy định phải làm hoặc theo nghĩa tiêu cực là hậu quả pháp lý của việc vi phạm pháp luật. Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý, ngoài ra trách nhiệm pháp lý còn bao gồm trách nhiệm dân sự, trách nhiệm hành chính, trách nhiệm kỷ luật. Theo quan niệm truyền thống người ta thường hiểu trách nhiệm hình sự theo nghĩa thứ hai, tức đó là hậu quả pháp lý của việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam hiện nay có một số quan điểm chính.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo GS.TSKH Lê Cảm thì "Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng đối với người phạm tội một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của nhà nước do luật hình sự quy định" [8].TS Đỗ Ngọc Quang thì cho rằng: Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý, là trách nhiệm của người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong pháp luật hình sự bằng một hậu quả bất lợi do Tòa án áp dụng tùy thuộc vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi mà người đó đã thực hiện [40]. Còn theo quan điểm của GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa và PGS.TS Lê Thị Sơn thì "Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý bao gồm nghĩa vụ phải chịu tác động của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu bị kết tội, chịu biện pháp cưỡng chế của trách nhiệm hình sự (hình phạt, biện pháp tư pháp) và chịu án tích" [32]. Các quan điểm nói trên đều nêu bật lên được bản chất của trách nhiệm hình sự chính là một dạng của trách nhiệm pháp lý, là hậu quả pháp lý của việc phạm tội, là sự phản ứng của Nhà nước đối với tội phạm. Từ đó ta có thể chỉ ra một số đặc điểm cơ bản của trách nhiệm hình sự như sau: - Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm, nếu không có việc thực hiện tội phạm thì không xuất hiện vấn đề trách nhiệm hình sự.
Vì thế ta có thể khẳng định cơ sở của trách nhiệm hình sự chính là tội phạm. - Trách nhiệm hình sự luôn xuất hiện trong phạm vi quan hệ giữa hai bên, một bên là nhà nước với tư cách là bên có quyền xử lý người phạm tội và bên kia là người phạm tội có nghĩa vụ chịu sự xử lý của nhà nước. - Trách nhiệm hình sự chỉ được xác định bằng một trình tự đặc biệt bởi cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyền và trình tự đó do pháp luật tố tụng hình sự quy định. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Trách nhiệm hình sự chỉ được thực hiện trong bản án kết tội có hiệu lực của Tòa án.
Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. - Trách nhiệm hình sự chỉ mang tính cá nhân, nhà nước ta chưa quy định truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân. Nội dung của trách nhiệm hình sự hay nói cách khác là các dạng của trách nhiệm hình sự chính là các biện pháp cưỡng chế của nhà nước, thể hiện cho sự lên án của nhà nước đối với người phạm tội bao gồm: hình phạt, biện pháp tư pháp và án tích. Tóm lại trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý, là hậu quả của việc phạm tội, nội dung của trách nhiệm hình sự bao gồm hình phạt, biện pháp tư pháp và án tích.
* Khái niệm tình tiết hình sự: Thuật ngữ "tình tiết" theo như từ điển tiếng Việt được hiểu là sự việc nhỏ trong quá trình diễn biến của sự kiện, tâm trạng. Vì thế tình tiết hình sự có thể hiểu là những biểu hiện của tội phạm bao gồm những biểu hiện của hành vi phạm tội, những điều kiện, đặc điểm của người phạm tội, những hoàn cảnh, tình huống, đối tượng, hậu quả có ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện tội phạm qua đó phản ánh tính nguy hiểm của tội phạm, trách nhiệm hình sự của người phạm tội, phản ánh quan điểm của Nhà nước ta về tội phạm cũng như chính sách hình sự của Nhà nước. Người ta có thể có nhiều cách phân loại các "tình tiết hình sự", căn cứ vào các biểu hiện của tội phạm thuộc các yếu tố cấu thành tội phạm có thể phân biệt: - Tình tiết thuộc mặt khách quan của tội phạm như tính chất của hành vi, thủ đoạn, phương tiện phạm tội, hậu quả xảy ra.Ví dụ: hành vi có tính côn đồ, dùng thủ đoạn xảo quyệt, dùng hung khí nguy hiểm có khả năng gây hại cho nhiều người, hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tình tiết thuộc khách thể của tội phạm như đối tượng tác động, mối quan hệ xã hội bị xâm hại.
ví dụ: tài sản nhà nước, phạm tội đối với trẻ em, người già, phụ nữa có thai. - Tình tiết thuộc mặt chủ quan của tội phạm như lỗi, động cơ, mục đích phạm tội. ví dụ: động cơ để hèn, cố tình thực hiện tội phạm đến cùng - Tình tiết thuộc chủ thể của tội phạm và nhân thân người phạm tội như phạm tội lần đầu hay tái phạm nguy hiểm. Căn cứ về ý nghĩa và tầm quan trọng của mỗi tình tiết đối với các trường hợp phạm tội cụ thể ta có thể chia ra làm các tình tiết cơ bản sau: - Tình tiết định tội.
- Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. - Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. * Khái niệm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự: Hiện nay trong pháp luật hình sự thực định nước ta mà cụ thể là Bộ luật hình sự năm 1999, không ghi nhận định nghĩa pháp lý của khái niệm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Từ nghĩa "tăng nặng" là làm tăng thêm trọng lượng, làm trầm trọng thêm vấn đề, và dựa trên các khái niệm đã trình bày phần trên ta có thể hiểu khái niệm "tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự" theo nghĩa đơn giản đó là những biểu hiện của hành vi phạm tội, những điều kiện, đặc điểm của người phạm tội, những hoàn cảnh, tình huống, đối tượng, hậu quả có ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện tội phạm qua đó phản ánh tính nguy hiểm của tội phạm tăng lên và từ đó làm tăng lên trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chính là khái niệm chỉ tình tình tiết tăng nặng trong luật hình sự để phân biệt với các tình tiết tăng nặng trong luật hành chính. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng có nhiều quan điểm khác nhau xung quanh khái niệm "tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự" mà cụ 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể là: Theo GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa "Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với trường hợp phạm tội đó" [32].TS Kiều Đình Thụ: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ảnh hưởng tới mức độ nguy hiểm của một tội phạm trong các trường hợp cụ thể khác nhau và có ý nghĩa khi quyết định hình phạt vì chúng làm tăng lên mức hình phạt cần áp dụng đối với tội phạm đã thực hiện trong giới hạn khung hình phạt mà luật hình sự quy định với tội phạm đó [54]. Thạc sĩ Đinh Văn Quế "Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết trong một vụ án cụ thể làm tăng lên mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và người phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt" [43].TS Đỗ Ngọc Quang: "Những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết làm cho một hành vi phạm tội hoặc người phạm tội tăng lên mức độ nguy hiểm cho xã hội để từ đó cần áp dụng hình phạt nặng hơn trong phạm vi một khung hình phạt đã được xác định" [39]. Dương Tuyết Miên: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội.
Các tình tiết tăng nặng có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt [35]. - Theo TS Trịnh Tiến Việt: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự với tính chất là tình tiết tăng nặng chung 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và là một căn cứ để Tòa án quyết định hình phạt đối với người phạm tội theo hướng nghiêm khắc hơn trong phạm vi một khung hình phạt nếu trong vụ án hình sự có tình tiết này [74]. Các quan điểm trên ngoại trừ quan điểm của GS.