Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TTQLKT là quan hệ xã hội được tất cả các Nhà nước bảo vệ và sử dụng mọi biện pháp nhằm bảo đảm sự ổn định và phát triển kinh tế đất nước. Trong số các biện pháp được sử dụng có luật hình sự thông qua việc hình sự hóa, tội phạm hóa các hành vi xâm hại đến TTQLKT, trừng trị người phạm tội. Do các quan hệ kinh tế đa dạng, trải rộng trên nhiều lĩnh vực nên các tội XPTTQLKT thường là nhóm tội phạm có số lượng điều luật và số lượng tội phạm thuộc loại nhiều nhất trong số các tội phạm hình sự. Đặc điểm này cũng lý giải cho sự phong phú, cập nhật của các nghiên cứu ở trong và ngoài nước về các tội XPTTQLKT cũng như những vấn đề liên quan đến TNHS đối với nhóm tội phạm này.
Dưới đây sẽ tổng thuật tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến vấn đề TNHS của các tội XPTTQLKT. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Các công trình nghiên cứu khoa học được công bố những năm gần đây ở nước ta bao gồm nhiều loại với các cấp độ và phạm vi khác nhau đã đề cập đến đặc điểm cấu thành các tội XPTTQLKT, việc áp dụng pháp luật trong việc đấu tranh, phòng ngừa các tội phạm này và một số vấn đề liên quan đến TNHS đối với các tội XPTTQLKT… thể hiện những nội dung chủ yêu sau đây: 1. Các nghiên cứu về sự cần thiết và đặc điểm pháp lý của các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong luật hình sự 1. Các nghiên cứu về sự cần thiết của các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong luật hình sự TTQLKT là một trong những quan hệ xã hội quan trọng được luật hình sự bảo vệ, nhất là trong điều kiện xây dựng nền KTTT, định hướng XHCN những năm gần đây.
Lý giải về sự cần thiết của việc quy định nhóm tội XPTTQLKT, các nghiên cứu đưa ra các căn cứ sau: (1) Hoạt động kinh tế là nền tảng cho sự duy trì và phát triển xã hội, là sự giàu mạnh của đất nước và ấm no, hạnh phúc của người dân. Muốn thực hiện được mục tiêu đó các quan hệ phát triển trong nền kinh tế cần phải được bảo vệ bằng pháp luật, trong đó luật hình sự đóng vai trò quan trọng; (2) Bên cạnh các hoạt động kinh tế lành mạnh của các chủ thể tham gia vào quá trình sản xuất, kinh doanh và lưu thông, phân phối sản phẩm có không ít hoạt động vi phạm pháp luật, xâm phạm đến TTQLKT gây thiệt hại cho lợi ích Nhà nước, lợi ích 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội và lợi ích của người dân cần phải xử lý bằng biện pháp hình sự; (3) Trong hệ thống bảo đảm pháp luật cho sự phát triển xã hội thì luật hình sự có vai trò bảo vệ thông qua việc quy định tội phạm và hình phạt áp dụng đối với người phạm tội với tính cách là công cụ sắc bén nhất, chế tài nghiêm khắc đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội ở mức độ cao. Vì vậy, cần phải sử dụng luật hình sự như là công cụ hữu hiệu để duy trì TTQLKT của Nhà nước, bảo đảm cho nền kinh tế phát triển lành mạnh đúng hướng; (4) Việc quy định các tội XPTTQLKT trong luật hình sự không những bảo đảm cho các quan hệ kinh tế do Nhà nước thiết lập mà còn bảo vệ lợi ích chính đáng của các doanh nghiệp, quyền của người dân; (5) Trong điều kiện hội nhập quốc tế hiện nay, chỉ có thể phát triển kinh tế đất nước khi có hệ thống pháp luật phù hợp, ổn định, bình đẳng, minh bạch cho các chủ thể kinh tế, cho các doanh nghiệp trong nước và nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Luật hình sự góp phần quan trọng bảo đảm điều kiện này thông qua việc quy định tội phạm và hình phạt đối với các hành vi xâm hại TTQLKT và được xét xử công bằng bởi một tòa án độc lập.
Đề cập đến các nội dung nêu trên có thể kể đến các công trình như: sách “Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong Bộ luật hình sự” của đồng tác giả Mai Bộ và Nguyễn Văn Duyên, Nxb Thống kê, năm 2002; “Tìm hiểu các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế” của tác giả Nguyễn Quốc Nhật, Nxb Lao động, năm 2003; Chuyên đề “Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế - Một số vướng mắc và hướng hoàn thiện” của Viện khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, số 9+10, năm 2004; “Pháp luật hình sự về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế” của tác giả Nguyễn Mai Bộ, Nxb Tư pháp, năm 2006,… Hoặc các bài trên tạp chí như: “Một số điểm mới trong Chương các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của Bộ luật hình sự năm 1999” (Tạp chí luật học số 2/2000) và “Những nội dung cơ bản trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự” (Tạp chí luật học, số 5/2010), đều của tác giả Đỗ Đức Hồng Hà… Ngoài ra, trong giáo trình luật hình sự phần các tội phạm của các cơ sở đào tạo luật, như: Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh khi viết về Chương các tội XPTTQLKT thường đề cập đến sự cần thiết, cũng như ý nghĩa của việc quy định các tội XPTTQLKT trong luật hình sự. Các nghiên cứu về đặc điểm pháp lý các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế Đặc điểm CTTP của các tội XPTTQLKT được đề cập hầu hết ở các giáo trình, sách tham khảo cũng như ở một số đề tài. Giáo trình luật hình sự của các cơ sở đào tạo cử nhân luật và đào tạo các chức danh tư pháp ở Việt Nam không những đề cập 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến những vấn đề chung của TNHS mà còn thường dành một chương để phân tích, bình luận, đánh giá về các tội XPTTQLKT.
Ở hệ đào tạo cử nhân luật: “Giáo trình luật hình sự Việt Nam” của Trường Đại học Luật Hà Nội (Nxb Công an nhân dân, năm 2009) dành chương XXII để nói về tội phạm XPTTQLKT; “Giáo trình luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm)” của Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2003) thì nội dung các tội XPTTQLKT được thể hiện tại chương 8; Giáo trình luật hình sự (Phần các tội phạm) của Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh (Nxb Hồng Đức - Hội luật gia Việt Nam, năm 2012) dành chương IV để phân tích về các tội XPTTQLKT; “Giáo trình luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm” của Trung tâm đào tạo từ xa Đại học Huế thì phần phân tích các dấu hiệu của nhóm tội XPTTQLKT được đề cập tại chương VII… Do tính chất của tài liệu này là giáo trình đào tạo Luật ở bậc cử nhân nên các vấn đề được lựa chọn thể hiện chủ yếu là lý luận cơ bản và ở mức độ khái quát, như khái niệm, các dấu hiệu pháp lý của tội phạm XPTTQLKT, sơ lược tình hình, nguyên nhân của loại tội phạm này. Ở bậc đào tạo sau đại học, Giáo trình “Đặc điểm tội phạm học tội phạm kinh tế và các biện pháp phòng ngừa” của Học viện Cảnh sát nhân dân (năm 2006) chủ yếu phân tích các đặc điểm tội phạm học, nguyên nhân, điều kiện và giải pháp phòng ngừa tội phạm XPTTQLKT. Cũng ở bậc học này, còn có Sách tham khảo dành cho bậc sau đại học của Trường Đại học Luật Hà Nội (Nxb Công an nhân dân, năm 1997), trong đó, tác giả Trần Văn Độ có bài viết “Hoàn thiện các quy định của luật hình sự về các tội phạm kinh tế trong điều kiện hiện nay”. Bài viết này tập trung phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn để sửa đổi, bổ sung các quy định trong BLHS năm 1985 về các TPKT.
Các giáo trình đào tạo bậc cử nhân, cao học, đào tạo nghề của các trung tâm đào tạo nghề luật đều có nội dung nghiên cứu về các tội XPTTQLKT. Tuy nhiên, nhìn chung các giáo trình này chỉ dừng ở việc nghiên cứu một cách cơ bản nhất về các tội XPTTQLKT, hay kỹ năng giải quyết đặc thù đối với các vụ án thuộc nhóm tội này và hầu như chỉ giới hạn trong một chương, một phần hay một chuyên đề. Cụ thể như: Đối với hệ đào tạo nghề, như đào tạo nghiệp vụ xét xử, nghiệp vụ kiểm sát… ở các trường như Học viện Tư pháp, Học viện Tòa án, Đại học Kiểm sát đều có giáo trình nghiệp vụ (thường gọi là Giáo trình kỹ năng giải quyết các vụ án hình sự). Trong các tài liệu này cũng có nội dung nghiên cứu về nhóm tội XPTTQLKT, nhưng chủ yếu là các kiến thức về kỹ năng, nghiệp vụ mang tính đặc thù trong việc giải quyết các vụ án hình sự về các tội XPTTQLKT.
Đặc điểm cấu thành của các tội XPTTQLKT còn được đề cập trong các sách 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bình luận khoa học các quy định của BLHS về các tội XPTTQLKT, có thể kể đến “Bình luận khoa học Bộ luật hình sự (Phần các tội phạm)” - Chương XVI, của nhiều tác giả, Nxb Công an nhân dân, năm 2001; “Bình luận khoa học Bộ luật hình sự (Phần các tội phạm)” - tập VI, của tác giả Đinh Văn Quế, Nxb Tp. Hồ Chí Minh, năm 2003. Đây là các công trình nghiên cứu về cấu thành các tội phạm cụ thể mang tính chất chuyên sâu dưới góc độ khoa học luật hình sự, phân tích từng tội danh với những yếu tố CTTP. Bên cạnh đó, các tài liệu này còn có cả nội dung phân tích lịch sử lập pháp của từng tội danh, gắn việc phân tích lý luận tội phạm với những ví dụ thực tế sinh động… Nhìn chung những công trình này dựa trên cơ sở quy định của luật hình sự để phân tích, làm rõ đặc điểm cấu thành thành tội phạm của từng tội phạm theo tiêu chí: khách thể, mặt khách quan, chủ thể, mặt chủ quan và đặc điểm của hình phạt, biện pháp tư pháp được quy định áp dụng cho các tội phạm trong Chương các tội XPTTQLKT.
Việc thể hiện các tội XPTTQLKT theo kết cấu và logic này đã cung cấp những kiến thức cơ bản nhất về các tội phạm này, làm thuận tiện cho người học khi lần đầu tiên được tiếp cận với khoa học pháp lý hình sự thể hiện trong Chương các tội phạm XPTTQLKT của luật hình sự.