phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài nghiên cứu bao gồm 2 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng tranh cổ động trong dạy học Lịch sử Việt Nam ( 1946 – 1954) ở trƣờng THPT. Chƣơng 2: Một số biện pháp sử dụng tranh cổ động trong dạy học lịch sử Việt Nam ( 1946 - 1954) ở trƣờng THPT. Thực nghiệm sƣ phạm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRANH CỔ ĐỘNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1946 - 1954) Ở TRƢỜNG THPT 1.
Quan niệm về sử dụng tranh cổ động trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 1. Khái niệm tranh cổ động Theo từ điển tiếng Việt giải nghĩa: Cổ động là dùng lời nói, sách báo, tranh ảnh tác động đến tƣ tƣởng, tình cảm của số đông, nhằm lôi cuốn mọi ngƣời tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội nhất định [18, tr. Một cách giải thích khác của nhóm tác giả công trình Sưu tập tranh cổ động ở Bảo tàng Quân đội thì Cổ động đƣợc ghép bởi hai từ, trong đó từ “cổ” theo tiếng Hán là cái trống, mà trống là một trong những nhạc khí cổ xƣa, đƣợc sử dụng rộng rãi trong các hoạt động tập thể, nhƣ khi xung trận, khi chống lũ, lụt cũng nhƣ trong các lễ hội… Đó là một phƣơng tiện tác động tới tâm lý, tình cảm con ngƣời mạnh mẽ nhất đối với ngƣời phƣơng Đông nói chung ngƣời Việt Nam nói riêng [13, tr. Căn cứ theo từ vựng, tranh và cổ động là hai từ có nghĩa độc lập đƣợc ghép với nhau.
Từ điển Hán Việt giải nghĩa, tranh cổ động là từ ghép của hai từ là “tranh” có nghĩa là bức vẽ và “cổ động” có nghĩa là động viên, khích lệ bằng tiếng trống, vì “cổ” có nghĩa là cái trống. Nhƣ vậy tranh cổ động là một loại tranh nhằm mục đích chuyển tải thông tin trực quan một cách ngắn gọn, nhanh chóng, rõ ràng thông qua ngôn ngữ đồ họa. Từ đó động viên, cổ vũ con ngƣời vƣơn lên; thu hút họ vào các hoạt động chính trị, xã hội cũng nhƣ các lĩnh vực khác của đời sống nhằm đạt mục đích đặt ra [15, tr. Theo từ điển bách khoa toàn thƣ trên đĩa CD- ROM ENCARTA của hang Microsoft, tranh cổ động đƣợc thể hiện bằng cụm từ tiếng Anh Posters hoặc Poster Propaganda (Tranh tuyên truyền) và đƣợc dịch nghĩa nhƣ sau: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Tranh Poster- là tranh quảng cáo hay thông báo đƣợc tạo ra hàng loạt, thông thƣờng đƣợc in trên giấy khổ lớn để trƣng bầy nơi công cộng.
Poster thông thƣờng gồm một hình vẽ hay minh họa màu có một nhãn hiệu hay một dòng chữ ngắn. Chúng dùng mục đích thƣơng mại, quảng cáo cho các sản phẩm hoặc thông báo với công chúng về hoạt động giải trí, nhƣng chúng vẫn còn đƣợc dùng nhƣ các phƣơng tiện thông báo, giáo dục công cộng hoặc công cụ tuyên truyền, hoặc nhƣ một tác phẩm nghệ thuật thuần túy mà không có một thông điệp cụ thể nào cả. Theo họa sĩ Nguyễn Công Độ: “ Tranh cổ động là một loại hình cần phổ biến kịp thời, nhanh nhất, rộng rãi nhất cho những yêu cầu nhất định cũa xã hội. Tranh cổ động cần cô đọng, đơn giản chỉ phản ánh một chủ đề nhất định… nhằm động viên kêu gọi khiến ngƣời ta phải làm theo một cách tự giác” [5, tr.
Họa sĩ Bùi Anh Hùng, Uỷ viên BCH hội Mỹ thuật Hà Nội cho rằng: “Tranh cổ động là cổ vũ, biểu dƣơng lực lƣợng, thúc đẩy, khích lệ tinh thần yêu nƣớc, tinh thần đoàn kết gắn với từng khoảnh khắc, giai đoạn, sự kiện hay cả một tiến trình lịch sử”. Đại tá, họa sĩ Lê Duy Ứng cho rằng: “Tranh cổ động là cổ vũ động viên, khích lệ con ngƣời ta vƣợt lên trong một phong trào, sự kiện nào đó”. Các họa sĩ thuộc trƣờng phái tƣợng trƣng buổi giao thời thế kỷ 19, 20 nhƣ Korovin, Benua, Lansere thì cho rằng tranh cổ động “là phƣơng tiện để truyền bá nghệ thuật khắp nơi nơi” [15, tr. Một quan niệm khác cho rằng: Quảng cáo có tên gốc la tinh là (Advertere) nghĩa là “hƣớng ý nghĩ về”.
Họ cho rằng: Tranh cổ động quảng cáo là một phƣơng tiện trao đổi thông tin hữu hiệu. Do tính chất thông báo nên đồ họa quảng cáo đã sử dụng các khả năng thông báo, thông tin nhanh, gây ấn tƣợng mạnh, nhanh chóng tác động đến thái độ của nhiều ngƣời. Những ngƣời không có chủ định, ngƣời ngƣời qua đƣờng bất chợt đều phải dừng bƣớc trƣớc tín hiệu thông báo [13, tr. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một số ngôn ngữ khác trên thế giới cũng có từ riêng để nói về tranh cổ động.
Trong tiếng Đức, tranh cổ động là Plakat, đƣợc hiểu nhƣ là một dạng của tranh đồ họa, với hình vẽ đập vào mắt, in trên khổ lớn có kèm theo dòng chữ ngắn, nhằm mục đích quảng cáo, cổ động hoặc thông tin hay học tập. Tranh cổ động trong tiếng Pháp gọi là Affiche. “Đó là các tấm biển quảng cáo cho một mặt hàng hay nội dung một vấn đề về chính trị xã hội, có khả năng mang tới cho mọi ngƣời những hình ảnh, những thông tin nhanh, chính xác gây ấn tƣợng nhất kể cả với những ngƣời không có chủ định tìm hiểu bằng ngôn ngữ đồ họa trên tất cả các phƣơng tiện có thể đƣợc” [13, tr. Qua các giải nghĩa trên có thể thấy tranh cổ động dù ở ngôn ngữ nào cũng đều thống nhất ngữ nghĩa là sự cổ vũ cho một chủ đề nội dung nào đó và thu hút sự chú ý của nhiều ngƣời bằng thủ pháp nghệ thuật đặc biệt.
Loại hình tranh mới này, về hình thức và kĩ thuật thể hiện khác với tranh quảng cáo, nhƣng về chủ đề nội dung đã có sự thay đổi. Yêu cầu của tranh cổ động đặt ra cao hơn so với tranh quảng cáo thông thƣờng. Vì đó là cổ động chính trị - xã hội. Tranh cổ động không những phải chuyển tải thông tin, tác động tới tâm lí – tình cảm con ngƣời mà còn phải hƣớng tới ý thức của họ, tới nhân sinh quan của họ, không chỉ tác động tới một ngƣời, tới một vài ngƣời mà là hàng nghìn ngƣời, hàng vạn ngƣời thậm chí một dân tộc.
Chính vì thế nó đƣợc gọi là tranh cổ động. Tranh cổ động thƣờng gọi là tranh áp phích là loại tranh dùng để tuyên truyền, cổ động, đòi hỏi ngƣời xem cảm thụ nhanh và gây ấn tƣợng mạnh qua hình vẽ và màu sắc để dễ thấy và dễ nhớ, tranh cổ động là một trong những tài liệu quan trọng trong tài liệu mỹ thuật. Qua nghiên cứu và tiếp cận với thực tế, có thể đƣa ra kết luận về khái niệm tranh cổ động nhƣ sau: Tranh cổ động là một loại tranh của tranh đồ hoạ gồm hai phần quan hệ thống nhất với nhau: Phần hình vẽ và phần chữ; thông tin ngắn gọn, xúc 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tích, tập trung, gây ấn tượng nhanh, mạnh, nhằm cổ vũ quần chúng hưởng ứng, hành động theo các phong trào chính trị xã hội. Hoàn cảnh ra đời của tranh cổ động Cũng giống nhƣ nhiều nƣớc trên thế giới, tranh cổ động ở nƣớc ta ra đời trƣớc hết là phục vụ nhiệm vụ chính trị, nhiệm vụ tuyên truyền cổ vũ, chiến đấu chống giặc ngoại xâm.
Chính vì vậy, ngay từ những năm đầu tiên xuất hiện, Tô Ngọc Vân, một họa sĩ và cũng là ngƣời có khả năng lý luận mỹ thuật sâu sắc đã gọi tranh cổ động là tranh tuyên truyền chính trị và nó phát triển mạnh trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Tranh cổ động xuất hiện từ đầu thế kỷ 20, trong hoàn cảnh kháng chiến của dân tộc. Có nhiều tài liệu nói dòng tranh này hình thành từ những ngày tiền khời nghĩa tháng Tám năm 1945. Thời lỳ đó, một cuộc cách mạng của giới mỹ thuật đã thức tỉnh và tiếp thêm động lực toàn dân.
Nổi bật nhất thời bão táp là dòng tranh cổ động với đóng góp của những họa sĩ danh tiếng và yêu nƣớc nhƣ Nguyễn Đỗ Cung, Lƣơng Xuân Nhị, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Sáng, Mai Văn Hiến… Tuy nhiên vào thời kì đầu, tranh cổ động không nhiều màu sắc nhƣ bây giờ mà chỉ có hai màu đen trắng do điều kiện kháng chiến thiếu thốn. Phải đến chiến dịch Đông Xuân (1953 – 1954) và chiến dịch Điện Biên Phủ, tranh cổ động thực sự phát triển và đa dạng nhƣ hiện thấy. Đặc điểm tranh cổ động - Tranh cổ động mang tính đa dạng trong thống nhất * Tính đa dạng Tính đa dạng thể hiện đầu tiên ở nội dung trình bày của tranh cổ động. Tranh cổ động thời kỳ này đã phản ánh một cách toàn diện đời sống kháng chiến của quân và dân ta trên tất cả các mảng của đời sống.
Với đối tƣợng chủ yếu là quần chúng nhân dân là lực lƣợng to lớn của cách mạng và là đa số trong xã hội thì tranh cổ động đã diễn tả những thắng lợi, thành tích to lớn của quần chúng nhân dân. Cùng với đó tranh cổ động cũng đã kịp thời truyền tải đến cho nhân dân đƣờng lối chỉ đạo, các chính sách, các phong 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trào thi đua của Đảng, nhà nƣớc trong các giai đoạn của cuộc kháng chiến nhằm chỉ đạo, hƣớng dẫn nhân dân chống lại các âm mƣu của kẻ thù cũng nhƣ thi đua sản xuất trong tình hình mới. Tranh cổ động còn thể hiện các nội dung kỉ niệm các ngày lễ lớn của dân tộc nhƣ: ngày toàn quốc kháng chiến, ngày quốc khánh 2/9, ngày sinh nhật Chủ Tịch Hồ Chí Minh… vừa để ôn lại truyền thống quý báu của dân tộc vừa thúc giục toàn dân nhanh chóng, hăng hái tham gia chiến đấu và lao động sản xuất làm rạng danh truyền thống dân tộc. Tính đa dạng còn thể hiện ở hình thức diễn đạt nội dung của tranh cổ động, trƣớc tiên là ở ý tƣởng thể hiện tranh rất đa dạng.
Phổ biến nhất là những bức tranh cổ động thể hiện lời thúc giục mạnh mẽ mới cảm nhận đã mang đến một cảm giác xúc động mạnh bởi những câu khẩu hiệu ngắn gọn, những lời thúc lên đƣờng, những lời hứa quyết tâm chiến đấu, sản xuất, những tội ác của giặc.