Tổng quan luận án
Công trình nghiên cứu "Sử dụng đàn phím điện tử trong dạy học âm nhạc bậc Trung học cơ sở ở một số tỉnh miền núi phía Bắc" được tác giả Ngô Thị Việt Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trịnh Hoài Thu, bảo vệ năm 2022 tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương. Luận án thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc, mã số đào tạo 9140111.
Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, môn Âm nhạc trong nhà trường phổ thông, đặc biệt là cấp Trung học cơ sở (THCS), giữ vai trò giáo dục thẩm mỹ, hình thành nhân cách và bồi dưỡng tâm hồn cho học sinh. Sự chuyển đổi từ Chương trình giáo dục phổ thông năm 2006 (gồm 3 phân môn: Học hát, Nhạc lý - Tập đọc nhạc, Âm nhạc thường thức) sang Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 (gồm 6 nội dung: Hát, Nghe nhạc, Đọc nhạc, Nhạc cụ, Lý thuyết âm nhạc, Thường thức âm nhạc) đặt ra yêu cầu nâng cao phương pháp giảng dạy gắn liền với phương tiện trực quan. Trong đó, đàn phím điện tử (bao gồm Electronic Keyboard và Digital Piano, thường quen gọi là đàn Organ) là phương tiện dạy học then chốt, phục vụ tất cả các phân môn và nội dung dạy học. Tuy nhiên, qua thực tiễn đào tạo hệ Vừa làm vừa học ngành Đại học Sư phạm Âm nhạc cho đội ngũ giáo viên tại một số tỉnh miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Bắc Kạn, Tuyên Quang, tác giả nhận thấy năng lực sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên còn nhiều hạn chế: nhiều giáo viên không đánh đúng giai điệu và tiết tấu bài hát trong sách giáo khoa, khi đệm đàn chỉ sử dụng hợp âm thể gốc mà không biết sử dụng hợp âm đảo. Nguyên nhân chủ yếu do đa phần giáo viên học hết phổ thông mới bắt đầu tiếp cận âm nhạc cơ bản, phần lớn được đào tạo liên thông từ trình độ Trung cấp Sư phạm hoặc Cao đẳng lên Đại học, dẫn đến kiến thức hòa thanh và kỹ năng diễn tấu phím đàn còn yếu. Từ thực trạng này, vấn đề nghiên cứu và đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đàn phím điện tử cho giáo viên THCS tại khu vực miền núi phía Bắc là một khoảng trống cấp bách cần giải quyết.
Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng sử dụng đàn phím điện tử trong dạy học âm nhạc bậc THCS ở một số tỉnh miền núi phía Bắc, luận án hướng tới đề xuất các biện pháp sử dụng đàn phím điện tử cho giáo viên, nhằm nâng cao chất lượng dạy học âm nhạc đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về sử dụng đàn phím điện tử trong dạy học âm nhạc bậc THCS và tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.
- Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên trong dạy học âm nhạc bậc THCS tại một số tỉnh miền núi phía Bắc.
- Đề xuất các biện pháp sử dụng đàn phím điện tử trong dạy học môn Âm nhạc bậc THCS tại địa bàn nghiên cứu.
- Thực nghiệm sư phạm một số biện pháp được đề xuất để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả.
Câu hỏi nghiên cứu:
- Sử dụng đàn phím điện tử trong dạy học âm nhạc cho học sinh THCS được dựa trên cơ sở lý luận nào và đặt ra yêu cầu gì cho đội ngũ giáo viên dạy học âm nhạc?
- Thực tiễn sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên trong dạy học âm nhạc cho học sinh THCS hiện nay như thế nào, còn có những hạn chế gì?
- Các biện pháp nào để nâng cao hiệu quả sử dụng đàn phím điện tử trong dạy học âm nhạc của giáo viên cho học sinh THCS ở một số tỉnh miền núi phía Bắc?
Giả thuyết nghiên cứu: Việc sử dụng đàn phím điện tử trong một số mạch nội dung môn Âm nhạc của giáo viên ở trường THCS miền núi phía Bắc hiện nay chưa tạo được sự hứng thú cũng như phát triển năng lực thẩm mỹ cho học sinh. Nếu đưa ra được những biện pháp đổi mới, nâng cao hiệu quả sử dụng đàn phím điện tử cho giáo viên âm nhạc THCS thì sẽ tạo được sự hứng thú, tích cực và phát triển được năng lực thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh tại địa bàn nghiên cứu, đáp ứng được mục tiêu môn Âm nhạc theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp sử dụng đàn phím điện tử trong dạy học âm nhạc bậc THCS tại một số tỉnh miền núi phía Bắc.
Phạm vi nghiên cứu:
- Phạm vi nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu biện pháp sử dụng đàn phím điện tử trong giờ chính khóa ở 3 mạch nội dung cơ bản: Hát, Đọc nhạc, Lý thuyết âm nhạc. Phần thực nghiệm sư phạm tập trung vào mạch dạy học Hát cho học sinh lớp 6 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, bộ sách giáo khoa Cánh Diều.
- Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng tại 6 trường THCS đại diện cho 3 tỉnh miền núi phía Bắc, bao gồm khu vực thành phố/thị trấn (Khu vực I) và khu vực vùng sâu, vùng xa (Khu vực III):
- Tỉnh Tuyên Quang: Trường THCS Lê Quý Đôn và Trường THCS Quyết Thắng.
- Tỉnh Bắc Kạn: Trường THCS Đức Xuân và Trường THCS Quân Hà.
- Tỉnh Lạng Sơn: Trường THCS Chi Lăng và Trường Tiểu học & THCS Bắc Ái I.
- Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai thực hiện từ tháng 11 năm 2015 đến tháng 11 năm 2022.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Tổng quan lịch sử nghiên cứu trong văn bản luận án được phân chia thành 4 nhóm tài liệu:
Nhóm 1: Các nghiên cứu về phương pháp dạy học và thực hành luyện tập đàn phím điện tử. Nhóm này bao gồm đề tài nghiên cứu cấp trường của Lại Thị Phương Thảo (2013) về biên soạn tài liệu dạy học môn đàn phím điện tử cho hệ Đại học Sư phạm Âm nhạc; các công trình của tác giả Nguyễn Xuân Tứ như "Phương pháp dạy và học đàn phím điện tử" tập 1, 2 (Nxb Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, 2003, 2004) và "Hướng dẫn dạy và học đàn Organ" tập 1, 2 (Nxb Âm nhạc, 2009), ghi nhận lịch sử cây đàn phím điện tử ra đời năm 1927 bởi Morse Robb (Canada); tập bài giảng của Khoa Thanh nhạc - Nhạc cụ, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương (2012) dành cho sinh viên năm thứ nhất; các tài liệu hướng dẫn độc tấu và thực hành của Quang Hải (2000), Ngô Ngọc Thắng (1996, 2007) với bộ sách "Organ thực hành" và "Phương pháp học đàn Organ"; bộ sách "Độc tấu trên đàn Organ Keyboard" của Lê Vũ - Quang Đạt (2001).
Nhóm 2: Các tài liệu về soạn bài giảng và hỗ trợ dạy học trên lớp. Tác phẩm tiêu biểu gồm cuốn "Organ thực hành cho học sinh THCS" của Cù Minh Nhật (Nxb Âm nhạc, 2000) biên soạn phần hòa thanh, gợi ý tiết tấu (style), âm sắc (voice) và tốc độ (tempo) cho các bài hát THCS; bộ sách 5 cuốn "Giúp giáo viên sử dụng tốt đàn phím điện tử trong thiết kế bài giảng" từ lớp 1 đến lớp 5 do Cù Minh Nhật chủ biên cùng Lê Thúy Ngân, Cù Thị Minh Giang, Trịnh Minh Thanh (Nxb Âm nhạc, 2012), hướng dẫn kỹ thuật chọn giọng, chuyển giọng, soạn câu dạo và lưu trữ dữ liệu đệm.
Nhóm 3: Các tài liệu hướng dẫn đệm hát. Công trình nghiên cứu gồm có "Giáo trình đệm đàn phím điện tử" của Nguyễn Xuân Tứ (2001); các đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường về soạn đệm ca khúc THCS không sử dụng bộ đệm tự động của Đinh Công Hải (2011) cho hệ Vừa làm vừa học và Lại Thị Phương Thảo (2012) cho hệ Cao đẳng Sư phạm chính quy; luận văn thạc sĩ của Lê Văn Vũ (2011) về hướng dẫn soạn đệm ca khúc trên đàn phím điện tử tại Trường Cao đẳng Sư phạm Vĩnh Phúc; đề tài của Đoàn Phương Hải (2011) tại Học viện Âm nhạc Huế; luận văn thạc sĩ của Phạm Bá Sản (2014) về nâng cao năng lực đệm đàn phím điện tử cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
Nhóm 4: Các tài liệu dạy đàn cho thiếu nhi. Tiêu biểu là "Giáo trình Cảm thụ âm nhạc" của Trường Âm nhạc Yamaha gồm 12 cuốn chia thành 3 cấp độ JMC, JXC, JAC; "Giáo trình Phương pháp tập đàn Organ Yamaha" 4 tập; bộ sách "Phương pháp học đàn Organ Keyboard" tập 1, 2 của Lê Vũ (2001).
Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Các tài liệu và công trình điểm lại chủ yếu tập trung vào giáo trình kỹ thuật cho sinh viên chuyên nghiệp, tài liệu chuyển soạn biểu diễn độc tấu, hướng dẫn đệm hát riêng lẻ hoặc phục vụ lứa tuổi thiếu nhi tại các trung tâm nghệ thuật. Chưa có công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về thực trạng sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên trong dạy học môn Âm nhạc bậc THCS, cũng như xây dựng các biện pháp sư phạm ứng dụng đàn phím điện tử gắn với bối cảnh địa bàn miền núi phía Bắc và yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Luận án xây dựng cơ sở nghiên cứu dựa trên hệ thống văn bản pháp lý và các nền tảng lý thuyết sư phạm, lý luận âm nhạc:
Căn cứ pháp lý: Luận án dựa trên các nghị quyết của Đảng và văn bản quy phạm pháp luật gồm Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Nghị quyết số 19-NQ/TW; Điều 35 Hiến pháp 1992, Điều 61 Hiến pháp 2013; Luật Giáo dục các năm 1998, 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009) và Luật Giáo dục 2019; Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông 2006; Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông; Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và Thông tư số 13/2022/TT-BGDĐT.
Hệ thống lý thuyết và khái niệm sử dụng:
- Lý luận dạy học và phương pháp dạy học: Luận án vận dụng các lý thuyết về bản chất dạy học, dạy học tích cực và dạy học định hướng phát triển năng lực của các tác giả Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2011), Trần Bá Hoành (2003), Lưu Xuân Mới (2000), Nguyễn Cảnh Toàn (1997), Phạm Viết Vượng (2014), Đặng Thành Hưng (2002), Thái Duy Tuyên (2008), Phó Đức Hòa và Ngô Quang Sơn (2018). Dạy học được xác định là quá trình hai mặt biện chứng giữa người dạy và người học; phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực, chủ động trải nghiệm.
- Lý thuyết âm nhạc và phương pháp dạy học âm nhạc: Luận án dựa vào các công trình lý luận âm nhạc và phương pháp giáo dục âm nhạc của Hoàng Long - Hoàng Lân, Ngô Thị Nam. Bản chất của dạy học âm nhạc mang tính đặc thù cao: là môn học đòi hỏi năng khiếu, dạy học có điều kiện và gắn liền với thực hành biểu diễn làm cho âm thanh trực tiếp vang lên. Đào tạo âm nhạc được phân nhánh thành đào tạo chuyên nghiệp (tại các Nhạc viện, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Nhạc viện Huế, Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh) và đào tạo phổ thông (trong nhà trường phổ thông và tự học).
- Khái niệm và phân loại đàn phím điện tử: Đàn phím điện tử được phân định rõ thành hai loại là Electronic Keyboard và Digital Piano với những đặc tính kỹ thuật riêng biệt được luận án tổng hợp:
| Dấu hiệu |
Độ nặng của phím |
Âm thanh |
Ưu thế |
Sự thuận tiện |
| Digital Piano |
Phím nặng tương đương phím piano thông thường (acoustic). Có 88 phím. |
Chủ yếu là các loại tiếng piano (có thể có thêm một số âm thanh khác). |
Dạy học và luyện tập các kỹ năng ngón bấm căn bản cho tất cả các loại đàn phím. |
Thay đổi âm lượng theo ý muốn; kết nối với trang âm dễ dàng để khuếch đại âm thanh theo nhu cầu. |
| Electronic Keyboard |
Phím nhẹ hơn phím piano thông thường, điều chỉnh độ to nhỏ bằng lực ngón bấm. Có 49, 61 hoặc 76 phím. |
Có đủ các loại tiếng/âm sắc của các nhạc cụ thuộc bộ dây, hơi, phím, gõ và các âm thanh khác. |
Dễ dàng chọn nhiều loại âm sắc; sử dụng phần hòa âm và tiết tấu (phần đệm) tự động. Một người chơi có thể tạo âm thanh như dàn nhạc. |
Cơ động, dễ di chuyển; không đòi hỏi ngón bấm đạt kỹ năng cao như piano acoustic; có bảng điều khiển, pitch bend, chorus. |
- Quy ước về sử dụng đàn phím điện tử: Tác giả xác định 5 trường hợp sử dụng: (1) Luyện ngón đàn; (2) Soạn bài giảng; (3) Hỗ trợ giảng bài trên lớp; (4) Đệm hát và các tiết mục văn nghệ (sinh hoạt câu lạc bộ); (5) Dạy nhạc cụ cho các đối tượng ngoài chương trình phổ thông.
Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu thực tế:
- Phương pháp luận: Dựa trên cách tiếp cận hệ thống, tiếp cận thực tiễn, tiếp cận dạy học phát triển năng lực và thuyết hành vi. Phương pháp luận xác lập 3 yếu tố: Quan điểm nghiên cứu (tác giả là nghiên cứu sinh kiêm giảng viên dạy đàn phím điện tử tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương); Mục tiêu ứng dụng; Đường lối thực hiện gồm 3 giai đoạn (Khảo sát thực tế -> Phân tích, đánh giá nguyên nhân -> Đề xuất giải pháp và thực nghiệm).
- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích tài liệu lý luận, tổng hợp hệ thống hóa văn bản và so sánh đối chiếu số liệu.
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp điền dã trực tiếp tại cơ sở; phương pháp quan sát giờ dạy trên lớp; phương pháp điều tra khảo sát bằng bảng hỏi; phương pháp phỏng vấn sâu giáo viên, học sinh, cán bộ quản lý cấp Phòng GD-ĐT và Ban Giám hiệu; phương pháp tổng kết kinh nghiệm sư phạm; phương pháp thực nghiệm sư phạm có đối chứng; phương pháp thống kê toán học để xử lý tỷ lệ phần trăm số liệu điều tra.
- Nguồn tư liệu và dữ liệu: Dữ liệu thực địa thu thập từ 6 trường THCS thuộc 3 tỉnh; dữ liệu chính sách dân tộc từ Ủy ban Dân tộc (2009); số liệu dân số từ Tổng cục Thống kê (năm 2019); số liệu giáo dục từ báo cáo sơ kết năm học 2021-2022 của Sở GD-ĐT tỉnh Tuyên Quang.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lý luận, tổng quan tình hình nghiên cứu và địa bàn nghiên cứu
Chương 1 hệ thống hóa căn cứ pháp lý và cơ sở lý luận về giáo dục âm nhạc, làm rõ vai trò của đàn phím điện tử trong giảng dạy THCS, đồng thời phân tích bức tranh tổng quan của 3 địa bàn nghiên cứu: Tuyên Quang, Bắc Kạn và Lạng Sơn.
Tại Tuyên Quang, địa bàn gồm 138 đơn vị hành chính cấp xã (122 xã, 10 phường, 6 thị trấn) thuộc 7 đơn vị cấp huyện (gồm thành phố Tuyên Quang và 6 huyện: Chiêm Hóa, Hàm Yên, Lâm Bình, Na Hang, Sơn Dương, Yên Sơn). Toàn tỉnh có 56,7% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó người Tày chiếm 25,5%, Dao 12,7%, Sán Chay 8,7%, Mông 2,3%, Nùng 1,9%, Sán Dìu 1,7%. Về quy mô trường THCS, báo cáo năm học 2021-2022 cho thấy toàn tỉnh có 161 trường có cấp THCS, phân bố cụ thể như sau:
| Huyện, thị |
THCS (riêng) |
TH & THCS |
PTDTBT - THCS |
PTDTNT - THCS |
THPT & THCS |
Tổng số |
| TP. Tuyên Quang |
16 |
0 |
0 |
0 |
1 |
17 |
| Chiêm Hóa |
16 |
3 |
5 |
1 |
0 |
25 |
| Hàm Yên |
19 |
5 |
3 |
1 |
0 |
28 |
| Lâm Bình |
3 |
3 |
3 |
0 |
2 |
11 |
| Na Hang |
1 |
2 |
5 |
4 |
0 |
12 |
| Sơn Dương |
27 |
9 |
0 |
1 |
0 |
37 |
| Yên Sơn |
24 |
4 |
2 |
1 |
0 |
31 |
| Tổng số |
106 |
26 |
18 |
8 |
3 |
161 |
Đối với tỉnh Bắc Kạn, địa bàn gồm 8 đơn vị hành chính cấp huyện (thành phố Bắc Kạn và 7 huyện: Ba Bể, Bạch Thông, Chợ Đồn, Chợ Mới, Na Rì, Ngân Sơn, Pác Nặm) với 108 đơn vị cấp xã (6 phường, 6 thị trấn, 96 xã). Số liệu phân loại khu vực cư trú cho thấy mức độ khó khăn rất lớn với 94/132 đơn vị thuộc Khu vực III (vùng sâu, vùng xa, đặc biệt khó khăn) tại thời điểm khảo sát cơ sở.
Chương này đi đến khẳng định: Việc sử dụng đàn phím điện tử trong giảng dạy THCS mang tính tất yếu khoa học, vừa là phương tiện trực quan phát triển tai nghe, vừa là công cụ thực hành của người dạy. Tuy nhiên, điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng núi cao tạo ra những rào cản đặc thù đối với việc trang bị nhạc cụ và phát triển năng lực âm nhạc.
Chương 2: Thực trạng sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên trong dạy học âm nhạc tại một số trường Trung học cơ sở miền núi phía Bắc
Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực tế tại 6 trường THCS thuộc Tuyên Quang, Bắc Kạn và Lạng Sơn, phân chia theo 2 nhóm: trường khu vực đô thị (Khu vực I) và trường vùng sâu vùng xa (Khu vực III). Nội dung đánh giá tập trung vào 3 thành tố:
-
Cơ sở vật chất, phòng học và trang bị đàn: Hầu hết các trường thuộc vùng sâu, vùng xa (Khu vực III) như THCS Quyết Thắng, THCS Quân Hà, TH&THCS Bắc Ái I đều thiếu phòng chức năng dành riêng cho môn Âm nhạc. Tiết học âm nhạc chủ yếu diễn ra tại phòng học văn hóa thông thường, diện tích hẹp và thiếu cách âm. Trang bị đàn phím điện tử còn thiếu thốn, nhiều cây đàn được cấp từ các dự án cũ đã xuống cấp nghiêm trọng, hỏng loa, liệt phím, hỏng bộ nhớ lưu trữ hoặc các nút chức năng chọn tiếng, chọn điệu tự động. Tại các trường đô thị (Khu vực I) như THCS Lê Quý Đôn, THCS Đức Xuân, THCS Chi Lăng, cơ sở vật chất có phần tốt hơn nhưng trang thiết bị cũng chưa thực sự đồng bộ.
-
Trình độ và kỹ năng sử dụng đàn của giáo viên: Đội ngũ giáo viên âm nhạc THCS tại các tỉnh này phần lớn tốt nghiệp từ hệ đào tạo liên thông Trung cấp hoặc Cao đẳng lên Đại học, tiếp cận nhạc cụ muộn. Kết quả khảo sát cho thấy kỹ năng sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên bộc lộ nhiều điểm yếu:
- Kỹ thuật luyện ngón chưa chuẩn, tư thế bàn tay bị cứng, gãy ngón, phát lực không đều giữa các ngón tay.
- Kiến thức hòa thanh ứng dụng bị hạn chế: Đa số giáo viên chỉ quen bấm hợp âm ở thể gốc (nguyên vị), lúng túng hoặc hoàn toàn không biết sử dụng hợp âm đảo để tạo bước chuyển bè êm thuận khi đệm hát.
- Khả năng thị tấu và diễn tấu bài bản trong sách giáo khoa còn non: Giáo viên thường gặp sai sót về tiết tấu và cao độ khi thể hiện các bài tập đọc nhạc hoặc bài hát có tính chất âm nhạc phức tạp.
- Khai thác tính năng kỹ thuật của đàn phím điện tử còn rất đơn điệu: Giáo viên chủ yếu sử dụng đàn như một công cụ bấm nốt phát âm thanh mẫu thay cho giọng hát, ít khi chủ động cài đặt âm sắc nhạc cụ mô phỏng (voice), chọn tiết điệu (style) hay điều chỉnh tốc độ (tempo) phù hợp với phong cách từng bài học.
- Thực trạng sử dụng đàn qua giờ dạy học: Trong các tiết dạy, việc kết hợp giữa đàn phím điện tử với hoạt động của học sinh còn mang tính áp đặt, một chiều. Giáo viên chưa tận dụng được đàn để phát huy tính tích cực, tạo cảm xúc thẩm mỹ và hứng thú học tập cho học sinh; các giờ học Hát và Đọc nhạc diễn ra tẻ nhạt, thiếu sự tương tác âm nhạc sống động.
Chương 3: Biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đàn phím điện tử cho giáo viên âm nhạc trong các trường Trung học cơ sở miền núi phía Bắc
Dựa trên những phát hiện từ thực trạng, Chương 3 đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ và báo cáo kết quả thực nghiệm:
Nhóm biện pháp chuyên môn về sử dụng đàn phím điện tử trong các mạch nội dung dạy học:
- Mạch dạy Hát: Giáo viên cần khai thác triệt để các chức năng chọn tiết điệu (style), chọn âm sắc (voice) phù hợp với tính chất của từng ca khúc. Vận dụng kỹ thuật hòa thanh với hợp âm đảo, xây dựng câu dạo đầu (intro) và câu kết (ending) ngắn gọn, chuẩn xác để tạo điểm tựa cao độ và nhịp điệu cho học sinh khi vào hát. Đàn phím điện tử cần đóng vai trò là dàn nhạc đệm nâng đỡ giọng hát học sinh, thay vì chỉ đánh giai điệu đuổi theo lời ca.
- Mạch dạy Đọc nhạc: Sử dụng đàn phím điện tử để thiết lập chuẩn cao độ, đánh thang âm, củng cố cảm giác cung và nửa cung, giúp học sinh nhận biết trung tâm âm ba của giọng Đô trưởng và giọng La thứ. Giáo viên kết hợp bấm bè hòa âm hỗ trợ để phát triển tai nghe đa âm cho học sinh.
- Mạch dạy Lý thuyết âm nhạc: Dùng âm sắc mô phỏng đa dạng của đàn để minh họa trực quan các khái niệm lý thuyết trừu tượng như cao độ, trường độ, các ký hiệu âm nhạc, dấu hóa, các bậc chuyển hóa, các loại nhịp và âm sắc đặc trưng của các nhạc cụ phương Tây cũng như nhạc cụ truyền thống Việt Nam.
- Gắn việc sử dụng nhạc cụ vào các giờ dạy theo định hướng Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhằm phát triển phẩm chất và năng lực âm nhạc.
Thực nghiệm sư phạm:
- Mục đích và đối tượng: Kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất. Thực nghiệm được tiến hành trên đối tượng học sinh lớp 6 THCS trong mạch nội dung dạy Hát, sử dụng bộ sách giáo khoa Cánh Diều.
- Quy trình tiến hành: Thiết kế giáo án thực nghiệm áp dụng quy trình sử dụng đàn phím điện tử đổi mới (khai thác âm sắc mô phỏng, đệm hòa thanh chuẩn xác bằng hợp âm gốc kết hợp hợp âm đảo, dạo đầu và dạo giữa sinh động). Tiến hành dạy thực nghiệm trên lớp thực nghiệm và dạy theo cách truyền thống trên lớp đối chứng.
- Đánh giá kết quả: Kết quả kiểm tra, đánh giá sau thực nghiệm cho thấy học sinh ở các lớp thực nghiệm có sự cải thiện rõ rệt về khả năng giữ nhịp, hát đúng cao độ, khả năng cảm thụ âm nhạc và mức độ hứng thú, tương tác chủ động trong giờ học cao hơn hẳn so với học sinh ở lớp đối chứng.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận:
- Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các cơ sở lý luận về vai trò, chức năng của đàn phím điện tử như một phương tiện trực quan và phương pháp thực hành trong dạy học môn Âm nhạc bậc THCS.
- Xác định rõ nét đặc thù của đàn phím điện tử (loại Electronic Keyboard) với tư cách là nhạc cụ đa năng, tích hợp nhiều âm sắc và phần đệm tự động, phù hợp với năng lực phổ thông của giáo viên và học sinh hơn so với Digital Piano.
- Quy ước và xác định cụ thể 5 phương thức sử dụng đàn phím điện tử trong hoạt động nghề nghiệp của giáo viên âm nhạc THCS (từ luyện ngón, soạn bài, giảng dạy trên lớp, hoạt động văn nghệ đến giảng dạy ngoài giờ).
Đóng góp về mặt thực tiễn:
- Phản ánh trung thực, toàn diện bức tranh thực trạng về cơ sở vật chất phòng học, trang thiết bị nhạc cụ và năng lực sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên THCS tại 3 tỉnh miền núi phía Bắc (Tuyên Quang, Bắc Kạn, Lạng Sơn), chỉ ra các khiếm khuyết căn bản về kỹ năng ngón, xử lý hòa thanh và ứng dụng tính năng kỹ thuật trên đàn.
- Đề xuất hệ thống biện pháp thực hành sư phạm chi tiết nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đàn phím điện tử cho giáo viên trong 3 mạch nội dung cơ bản: Hát, Đọc nhạc, Lý thuyết âm nhạc theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
- Cung cấp minh chứng thực nghiệm khẳng định việc nâng cao kỹ năng sử dụng đàn của giáo viên tác động trực tiếp đến kết quả học tập và hứng thú thẩm mỹ của học sinh lớp 6.
Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:
- Đối với Sở Giáo dục và Đào tạo, Phòng Giáo dục và Đào tạo các địa phương miền núi: Cần quy hoạch phòng học bộ môn Âm nhạc đạt chuẩn; đầu tư kinh phí mua sắm, thay thế và bảo dưỡng đàn phím điện tử đạt chất lượng kỹ thuật; định kỳ tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng đàn phím, kỹ năng đệm hát và hòa thanh ứng dụng cho giáo viên âm nhạc THCS.
- Đối với Ban Giám hiệu các trường THCS: Tạo điều kiện bố trí phòng học âm nhạc chuyên biệt; khuyến khích giáo viên thành lập câu lạc bộ âm nhạc để khai thác phương tiện nhạc cụ.
- Đối với các cơ sở đào tạo giáo viên âm nhạc (tiêu biểu như Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương): Cần rà soát, điều chỉnh chương trình đào tạo môn Nhạc cụ (đàn phím điện tử), giảm bớt tính hàn lâm thuần túy diễn tấu, tăng cường thời lượng rèn luyện kỹ năng thực hành đệm hát ca khúc thiếu nhi trong sách giáo khoa, kỹ năng sử dụng các tính năng điện tử và hòa thanh ứng dụng sát với thực tế trường phổ thông.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của nghiên cứu:
- Phạm vi khảo sát thực địa mới chỉ dừng lại ở 6 trường THCS đại diện tại 3 tỉnh miền núi phía Bắc (Tuyên Quang, Bắc Kạn, Lạng Sơn) do những trở ngại về khoảng cách địa lý và kinh phí nghiên cứu, chưa thể bao quát toàn bộ các tỉnh thuộc vùng Trung du và Miền núi Bắc Bộ.
- Nội dung thực nghiệm sư phạm mới chỉ tập trung triển khai trên một mạch nội dung là dạy học Hát ở khối lớp 6 thuộc bộ sách giáo khoa Cánh Diều, chưa có điều kiện mở rộng thực nghiệm đồng thời trên các mạch nội dung Đọc nhạc, Lý thuyết âm nhạc hoặc các khối lớp 7, 8, 9 theo lộ trình cuốn chiếu của chương trình mới.
Hướng nghiên cứu tiếp theo:
- Mở rộng phạm vi khảo sát điều tra thực trạng sử dụng nhạc cụ điện tử sang các tỉnh miền núi phía Bắc khác như Hà Giang, Cao Bằng, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La.
- Triển khai nghiên cứu thực nghiệm toàn diện các biện pháp sử dụng đàn phím điện tử trên các mạch nội dung còn lại (Đọc nhạc, Lý thuyết âm nhạc, Thường thức âm nhạc và phân môn Nhạc cụ) cho các khối lớp 7, 8, 9 ở nhiều bộ sách giáo khoa khác nhau (Kết nối tri thức với cuộc sống, Chân trời sáng tạo).
Giá trị tham khảo
Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận án là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc, cung cấp khung phương pháp luận tiếp cận thực tiễn giáo dục vùng cao, cách thức thiết kế bảng hỏi khảo sát và quy trình tổ chức thực nghiệm sư phạm chuyên ngành âm nhạc.
Giảng viên các trường đào tạo sư phạm âm nhạc: Luận án cung cấp các luận cứ thực tiễn để giảng viên bộ môn Đàn phím điện tử (Organ), Phương pháp dạy học Âm nhạc tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương và các trường Cao đẳng, Đại học Sư phạm trên cả nước điều chỉnh giáo trình, bài tập thực hành sát với yêu cầu dạy học thực tế ở trường phổ thông.
Giáo viên âm nhạc cấp THCS: Luận án là cẩm nang nghiệp vụ hữu ích, hướng dẫn phương pháp khai thác các tính năng của đàn phím điện tử (chọn tiết điệu, âm sắc, tốc độ, soạn câu dạo đầu, dạo giữa, kết thúc, đặt hợp âm đảo) trong các giờ dạy Hát, Đọc nhạc và Lý thuyết âm nhạc.
Cán bộ quản lý giáo dục: Các nhà quản lý cấp Sở GD-ĐT, Phòng GD-ĐT và Ban Giám hiệu các trường phổ thông vùng miền núi phía Bắc có thể sử dụng các kết quả khảo sát của luận án làm cơ sở thực tiễn để xây dựng kế hoạch đầu tư cơ sở vật chất phòng học âm nhạc và tổ chức các chuyên đề bồi dưỡng nghiệp vụ cho giáo viên.
Câu hỏi thường gặp
-
Luận án phân biệt đàn phím điện tử thành những loại nào và tại sao lại ưu tiên lựa chọn Electronic Keyboard cho dạy học THCS?
Luận án phân loại đàn phím điện tử thành hai loại: Electronic Keyboard và Digital Piano. Tác giả chỉ ra Electronic Keyboard có ưu thế vượt trội trong môi trường THCS nhờ bàn phím nhẹ, cơ động, tích hợp sẵn nhiều âm sắc của các bộ nhạc cụ khác nhau cùng bộ đệm tiết tấu và hòa thanh tự động. Một giáo viên có thể sử dụng Electronic Keyboard để mô phỏng âm thanh của cả dàn nhạc mà không đòi hỏi kỹ thuật ngón bấm đạt độ nặng như piano cơ hay piano điện, rất thuận tiện cho việc giảng dạy và tổ chức văn nghệ ở trường phổ thông.
-
Khảo sát thực trạng chỉ ra những hạn chế cơ bản nào trong kỹ năng sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên âm nhạc THCS miền núi phía Bắc?
Kết quả khảo sát thực tế tại Tuyên Quang, Bắc Kạn và Lạng Sơn cho thấy giáo viên gặp 3 hạn chế chính: (1) Kỹ thuật ngón đàn chưa vững, phát lực không đều và dễ đánh sai giai điệu, tiết tấu trong sách giáo khoa; (2) Trình độ hòa thanh còn yếu, đa số chỉ sử dụng hợp âm thể gốc mà không biết sử dụng hợp âm đảo để tạo bước nối bè êm thuận; (3) Khai thác tính năng của đàn còn đơn điệu, chủ yếu dùng đàn để bấm nốt tìm cao độ thay vì sử dụng phần đệm tự động và các âm sắc nhạc cụ mô phỏng.
-
Thuật ngữ "sử dụng đàn phím điện tử" trong luận án được quy ước trong những hoạt động cụ thể nào?
Luận án quy ước "sử dụng đàn phím điện tử" của giáo viên âm nhạc THCS trong 5 hoạt động: Luyện ngón đàn hàng ngày; Soạn bài giảng trước khi lên lớp; Hỗ trợ giảng bài trực tiếp trên lớp; Đệm hát và dàn dựng các tiết mục văn nghệ (hoặc sinh hoạt câu lạc bộ); Dạy nhạc cụ cho các đối tượng học sinh có nhu cầu ngoài giờ chính khóa.
-
Địa bàn khảo sát thực trạng của đề tài được lựa chọn dựa trên những căn cứ nào và gồm những trường nào?
Tác giả lựa chọn 3 tỉnh miền núi phía Bắc gồm Tuyên Quang, Bắc Kạn, Lạng Sơn vì đây là các địa bàn thuộc vùng Việt Bắc có đội ngũ giáo viên đã tham gia các khóa đào tạo Đại học Sư phạm Âm nhạc hệ Vừa làm vừa học do tác giả trực tiếp giảng dạy môn Nhạc cụ. Mẫu khảo sát gồm 6 trường đại diện cho 2 khu vực: đô thị (Khu vực I) và vùng sâu, vùng xa (Khu vực III), gồm: THCS Lê Quý Đôn và THCS Quyết Thắng (Tuyên Quang); THCS Đức Xuân và THCS Quân Hà (Bắc Kạn); THCS Chi Lăng và TH&THCS Bắc Ái I (Lạng Sơn).
-
Phần thực nghiệm sư phạm của luận án được tiến hành với nội dung và bộ sách giáo khoa nào?
Nội dung thực nghiệm sư phạm được tiến hành tập trung vào mạch dạy học Hát dành cho học sinh lớp 6 cấp THCS theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, sử dụng ngữ liệu từ bộ sách giáo khoa Cánh Diều, nhằm so sánh kết quả học tập và mức độ hứng thú giữa lớp áp dụng biện pháp đổi mới sử dụng đàn phím điện tử với lớp đối chứng dạy học theo phương pháp thông thường.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Ngô Thị Việt Anh đã giải quyết một vấn đề sư phạm mang tính thực tiễn cao trong giáo dục âm nhạc phổ thông tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Thông qua việc phân tích thực trạng năng lực sử dụng đàn phím điện tử của giáo viên tại 6 trường THCS thuộc các tỉnh Tuyên Quang, Bắc Kạn, Lạng Sơn, công trình đã chỉ rõ những bất cập về cơ sở vật chất và kỹ năng thực hành âm nhạc của đội ngũ giảng dạy. Hệ thống biện pháp được đề xuất tập trung nâng cao kỹ năng đệm hát, đọc nhạc và minh họa lý thuyết âm nhạc trên đàn phím điện tử, được chứng minh tính hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm trên chương trình lớp 6 mới. Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho công tác đào tạo giáo viên âm nhạc, bồi dưỡng chuyên môn tại chỗ và quản lý trang thiết bị dạy học trong nhà trường phổ thông.
