Tổng Quan Về Giáo Trình
Tài liệu "Tìm hiểu Chương trình môn Âm nhạc (Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018)" do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội ban hành năm 2019. Công trình được biên soạn bởi nhóm chuyên gia sư phạm âm nhạc gồm: TS. Lê Anh Tuấn (Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam), ThS. Đỗ Thanh Hiên (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và TS. Hồ Ngọc Khải (Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh).
+-------------------------------------------------------------------------------+
| CẤU TRÚC VĂN BẢN QUY PHẠM GDPT 2018 |
| |
| +--------------------------+ +------------------------------+ |
| | Giai đoạn Cơ bản (Lớp 1-9)| ----------> | Giai đoạn Nghề nghiệp (10-12)| |
| | (Môn học BẮT BUỘC) | | (Môn học LỰA CHỌN & CHUYÊN ĐỀ)| |
| +--------------------------+ +------------------------------+ |
| | | |
| +-------------------+---------------------+ |
| v |
| 3 THÀNH PHẦN NĂNG LỰC ÂM NHẠC |
| [Thể hiện] -- [Cảm thụ & Hiểu biết] -- [Ứng dụng] |
+-------------------------------------------------------------------------------+
Trong hệ thống giáo dục đại học và bồi dưỡng chuyên môn sư phạm, tài liệu giữ vị trí làm giáo trình định chuẩn, cung cấp khung lý thuyết và phương pháp triển khai môn Âm nhạc thuộc nhóm môn Giáo dục nghệ thuật. Mục tiêu đào tạo tập trung vào việc hình thành và phát triển năng lực âm nhạc cho người học – biểu hiện chuyên biệt của năng lực thẩm mĩ – bao gồm 3 thành phần cốt lõi:
- Thể hiện âm nhạc;
- Cảm thụ và hiểu biết âm nhạc;
- Ứng dụng và sáng tạo âm nhạc.
Cấu trúc tài liệu được tổ chức thành 8 phần chính: Đặc điểm môn học; Quan điểm xây dựng chương trình; Mục tiêu chương trình; Yêu cầu cần đạt; Nội dung giáo dục; Phương pháp giáo dục; Đánh giá kết quả giáo dục; Thiết bị dạy học; cùng hệ thống bài tập và giáo án minh họa. Cách tiếp cận của tài liệu là sự kết hợp giữa cấu trúc đồng tâm và tuyến tính, bảo đảm tính liên thông từ lớp 1 đến lớp 12, đồng thời tích hợp các phương pháp sư phạm âm nhạc thế giới vào thực tiễn giáo dục Việt Nam.
Nội Dung Kiến Thức Cốt Lõi
NỘI DUNG MÔN HỌC
|
+------------------------------+------------------------------+
| |
v v
NHÓM KĨ NĂNG THỰC HÀNH NHÓM KIẾN THỨC PHỔ THÔNG
- Hát (Học sinh, Dân ca, Quốc tế) - Lí thuyết âm nhạc (Kí hiệu, Gam, Nhịp)
- Nghe nhạc (Có lời, Không lời) - Thường thức âm nhạc (Nhạc cụ, Tác giả)
- Đọc nhạc (Kí hiệu bàn tay, Gam)
- Nhạc cụ (Tiết tấu, Giai điệu, Hòa âm)
Các Chương Và Chủ Đề Chính
Nội dung kiến thức trong tài liệu được phân tách theo hai trục phát triển chính xuyên suốt từ cấp Tiểu học, Trung học cơ sở (THCS) đến Trung học phổ thông (THPT):
-
Nhóm phát triển kĩ năng âm nhạc:
- Hát: Gồm 3 mạch nội dung: bài hát tuổi học sinh, dân ca Việt Nam và bài hát nước ngoài. Tiến trình đi từ hát đơn ca, đồng ca ở tiểu học đến hát nhiều bè (bè trì tục, bè đuổi, bè hòa âm) và kỹ thuật xướng – xô ở cấp THCS.
- Nghe nhạc: Tiếp cận 2 phân môn gồm nhạc có lời và nhạc không lời. Định hướng cho học sinh làm quen với các tác phẩm khí nhạc kinh điển thế giới và âm nhạc thính phòng.
- Đọc nhạc: Xây dựng trên các thang âm và giọng cơ bản gồm: Giọng Đô trưởng, La thứ (lớp 6, 7), mở rộng lên Son trưởng, Mi thứ, Pha trưởng, Rê thứ (lớp 8, 9 đến THPT).
- Nhạc cụ: Chia thành 3 mạch kỹ thuật thực hành: Nhạc cụ tiết tấu (nhạc cụ gõ dân tộc, trống con, thanh phách, body percussion, vật dụng tự tạo), Nhạc cụ giai điệu (recorder, kèn phím) và Nhạc cụ hòa âm (ukulele, đàn phím điện tử).
-
Nhóm cung cấp kiến thức âm nhạc phổ thông:
- Lí thuyết âm nhạc: Kí hiệu ghi nhạc, các loại nhịp, cấu trúc ô nhịp (nhịp lấy đà, nhịp đơn, nhịp phức), hệ thống hợp âm ba, hợp âm bảy.
- Thường thức âm nhạc: Tìm hiểu nhạc cụ cổ truyền và phương Tây; câu chuyện âm nhạc; cuộc đời và tác phẩm của các danh nhân âm nhạc tiêu biểu (như Beethoven, Mozart, Chopin, Vivaldi); hình thức biểu diễn và mối quan hệ giữa âm nhạc với đời sống.
-
Hệ thống chuyên đề học tập cấp THPT (Lớp 10, 11, 12):
| Khối lớp |
Tên chuyên đề |
Trọng tâm chuyên môn |
| Lớp 10 |
Chuyên đề 10.1, 10.2, 10.3 |
Hệ thống hợp âm ba, hợp âm bảy của điệu thức; phương pháp xác định giọng và đặt hợp âm đệm cho ca khúc; phương pháp xác định tiết điệu đệm. |
| Lớp 11 |
Chuyên đề 11.1, 11.2, 11.3 |
Kĩ năng biểu diễn thanh nhạc; kĩ năng biểu diễn nhạc cụ; kĩ năng chỉ huy dàn nhạc/hợp xướng. |
| Lớp 12 |
Chuyên đề 12.1, 12.2, 12.3 |
Ứng dụng phần mềm chép nhạc; phần mềm biên tập âm thanh và thu âm; phần mềm hoà âm tự động. |
Kiến Thức Nền Tảng Được Xây Dựng
Tài liệu xác lập nền tảng lý luận âm nhạc dựa trên hệ thống các nguyên lý:
- Nguyên lý tiếp nhận đa giác quan: Người học tiếp cận âm thanh thông qua cảm giác thính giác và vận động trước khi học các kí hiệu ghi nhạc trừu tượng.
- Hệ thống Solfege và Movable Do: Ứng dụng xướng âm thang âm tương đối kết hợp với hệ thống đọc nhạc theo nốt nhạc hình tượng và đọc nhạc theo ký hiệu bàn tay.
- Cơ sở điệu thức và hòa âm ứng dụng: Hệ thống hóa các quy luật chuyển dịch hợp âm cơ bản (I - IV - V - I, hợp âm bậc II, VI, VII) trên các tiết điệu March, Valse phục vụ đệm hát và hòa tấu.
Kỹ Năng Phát Triển
- Kỹ năng chuyên môn đặc thù: Tái hiện cao độ, trường độ chính xác; thị tấu bản nhạc; điều khiển hơi thở và phát âm nhả chữ trong thanh nhạc; bấm phím và thổi sáo recorder đúng khẩu hình; phối hợp nhiều bè trong hợp xướng và hòa tấu nhạc cụ.
- Kỹ năng phân tích và cảm thụ: Nhận diện cấu trúc đoạn, câu, mô-típ âm nhạc; phân tích âm sắc của các nhạc cụ độc tấu và dàn nhạc giao hưởng; đánh giá phong cách biểu diễn.
- Kỹ năng thực hành sư phạm: Xây dựng kế hoạch bài dạy (giáo án), tích hợp các phương pháp vận động cơ thể (body percussion) và phân hóa đối tượng học sinh theo năng khiếu.
Phương Pháp Giảng Dạy Và Học Tập
MÔ HÌNH DẠY HỌC ÂM NHẠC TÍCH HỢP 3 PHƯƠNG PHÁP QUỐC TẾ
+----------------------------------------------------------------+
| DALCROZE (Eurhythmics) |
| Vận động cơ thể theo nhịp điệu, trường độ và sắc thái âm nhạc |
+----------------------------------------------------------------+
|
+----------------------------------------------------------------+
| KODÁLY (Hand Signs & Movable Do) |
| Đọc nhạc bằng kí hiệu bàn tay, sử dụng âm tiết tấu |
+----------------------------------------------------------------+
|
+----------------------------------------------------------------+
| ORFF SCHULWERK (Body Percussion & Ensemble) |
| Hòa tấu nhạc cụ gõ, recorder, kèn phím và bộ gõ cơ thể |
+----------------------------------------------------------------+
Phương Pháp Sư Phạm Tiếp Thu Quốc Tế
Tài liệu tích hợp và hướng dẫn chi tiết cách vận dụng 3 phương pháp giáo dục âm nhạc tiên tiến:
- Phương pháp Dalcroze (Thụy Sĩ): Trọng tâm gồm ba thành tố: vận động âm nhạc (eurhythmics), xướng âm (solfege) và ứng tấu (improvisation). Học sinh thể hiện các trường độ nốt đen, nốt móc đơn, nốt trắng qua bước chân, nhón chân hoặc chuyển động thân thể.
- Phương pháp Kodály (Hungary): Sử dụng hệ thống âm tên nốt (solfa syllables), hệ Do chuyển động (movable do), hệ thống đọc nhạc theo kí hiệu bàn tay (hand signs) và các âm tiết tấu (rhythm duration syllables).
- Phương pháp Orff Schulwerk (Đức): Tổ chức các hoạt động kết hợp hát, múa, vận động, đọc âm hình tiết tấu và chơi nhạc cụ. Sử dụng bộ gõ cơ thể (body percussion: vỗ tay, giậm chân, vỗ đùi, búng tay) và các nhạc cụ dễ sử dụng như recorder, kèn phím, thanh phách, trống nhỏ.
Quy Trình Dạy Học Chuẩn Mực
Một tiến trình bài học âm nhạc được thiết kế thống nhất qua 4 bước logic:
- Khởi động: Trải nghiệm âm thanh hoặc trò chơi vận động nhịp điệu.
- Khám phá: Tiếp nhận tri thức âm nhạc mới thông qua thực hành mẫu âm, nét nhạc.
- Luyện tập: Rèn luyện kỹ năng cá nhân, cặp, nhóm, phân chia các bè.
- Ứng dụng và sáng tạo: Trình diễn, gõ đệm kết hợp hoặc biến tấu tiết điệu.
+----------------------------------------------------------------------------------+
| QUY TRÌNH TỔ CHỨC TIẾT HỌC ÂM NHẠC (THEO NĂNG LỰC) |
| |
| [1. KHỞI ĐỘNG] -> Trải nghiệm âm thanh, trò chơi tiết tấu, khởi động giọng|
| | |
| [2. KHÁM PHÁ] -> Nghe mẫu, nhận diện nét nhạc, tiếp cận tri thức mới |
| | |
| [3. LUYỆN TẬP] -> Thực hành cá nhân/nhóm, chia bè, sửa sai chi tiết |
| | |
| [4. ỨNG DỤNG/SÁNG TẠO] -> Hòa âm, đệm body percussion, dàn dựng biểu diễn |
+----------------------------------------------------------------------------------+
Phương Pháp Đánh Giá Kết Quả
Quy trình kiểm tra, đánh giá bám sát hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo:
- Đánh giá chẩn đoán: Khảo sát năng khiếu và kiến thức nền vào đầu giai đoạn dạy học.
- Đánh giá thường xuyên (quá trình): Quan sát trực tiếp thao tác biểu diễn, hồ sơ học tập, câu hỏi trắc nghiệm âm thanh, đánh giá đồng đẳng.
- Đánh giá định kì (tổng kết): Thực hiện cuối học kỳ/năm học để xếp loại năng lực.
- Phân định tính chất đánh giá: Sử dụng đánh giá định tính (nhận xét, chữ cái) ở cấp Tiểu học và đánh giá định lượng (thang điểm số) ở cấp THCS và THPT.
Điểm Nổi Bật Và Cập Nhật
So với chương trình giáo dục âm nhạc truyền thống, tài liệu thể hiện các bước chuyển biến mang tính cấu trúc:
+-------------------------------------------------------------------------------+
| MA TRẬN CẬP NHẬT VÀ PHÁT TRIỂN |
+------------------------------+------------------------------------------------+
| Yếu tố kế thừa | Hát, Lí thuyết âm nhạc, Thường thức âm nhạc |
+------------------------------+------------------------------------------------+
| Yếu tố bổ sung mới (Lớp 1-9) | Nghe nhạc (khí nhạc không lời), Thực hành |
| | nhạc cụ (recorder, kèn phím, ukulele, body |
| | percussion) |
+------------------------------+------------------------------------------------+
| Yếu tố đột phá (Lớp 10-12) | Đưa môn Âm nhạc vào THPT; bổ sung 9 chuyên |
| | đề công nghệ và kỹ năng nghề nghiệp |
+------------------------------+------------------------------------------------+
-
Phát triển toàn diện phân môn Nghe nhạc và Nhạc cụ:
Chương trình cũ tập trung phần lớn vào phân môn Học hát và Nhạc lí. Chương trình 2018 đưa Nghe nhạc và Nhạc cụ trở thành nội dung bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 9, giúp học sinh tiếp cận trực tiếp với khí nhạc thông qua các tác phẩm tiêu biểu như: Hành khúc Thổ Nhĩ Kỳ (Mozart), Bản giao hưởng Bốn mùa - Mùa xuân (Vivaldi), In the Hall of the Mountain King (Grieg), The Carnival of the Animals (Saint-Saëns).
-
Mở rộng giáo dục âm nhạc lên cấp Trung học phổ thông:
Lần đầu tiên môn Âm nhạc được thiết kế giảng dạy ở cấp THPT (lớp 10 đến lớp 12) dưới dạng môn học lựa chọn định hướng nghề nghiệp, tích hợp các chuyên đề công nghệ hiện đại như: phần mềm chép nhạc, phần mềm biên tập thu âm và hòa âm tự động.
-
Chuyển từ truyền thụ lý thuyết sang phát triển năng lực thực hành:
Lí thuyết âm nhạc không còn dạy độc lập dưới dạng ghi nhớ khái niệm khô cứng mà được tích hợp trực tiếp vào quá trình thực hành bài hát, đọc nhạc và gõ đệm. Học sinh được học đọc nhạc bằng ký hiệu bàn tay trước khi tiếp xúc với bản nhạc 5 dòng kẻ.
Đối Tượng Sử Dụng Giáo Trình
Tài liệu được thiết kế nhằm phục vụ các nhóm đối tượng học thuật và chuyên môn cụ thể:
- Sinh viên chuyên ngành Sư phạm Âm nhạc: Sinh viên năm thứ 2 đến năm thứ 4 tại các trường Đại học Sư phạm, Cao đẳng Sư phạm trên toàn quốc. Tài liệu cung cấp cấu trúc kiến thức chuẩn để thiết kế giáo án và rèn luyện kỹ năng thực hành sư phạm.
- Giáo viên môn Âm nhạc đang công tác: Phục vụ công tác tập huấn, bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên các trường Tiểu học, THCS và THPT nhằm thực hiện đúng chuẩn chương trình đổi mới.
- Cán bộ quản lý và chuyên viên phụ trách môn học: Cán bộ Phòng/Sở Giáo dục và Đào tạo sử dụng làm căn cứ chuyên môn để đánh giá giờ dạy, thanh kiểm tra và xây dựng kế hoạch phân bổ thiết bị dạy học.
- Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về lý thuyết âm nhạc tổng quát, kỹ năng xướng âm - đọc bản nhạc và khả năng sử dụng cơ bản một nhạc cụ đệm (đàn phím điện tử/piano/guitar/ukulele).
Câu Hỏi Thường Gặp
1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu phù hợp cho giảng viên, sinh viên ngành Sư phạm Âm nhạc, giáo viên âm nhạc tại các trường phổ thông từ lớp 1 đến lớp 12, cùng các tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo theo Chương trình GDPT 2018.
2. Người học cần kiến thức nền nào trước khi tiếp cận tài liệu?
Người đọc cần nắm vững nhạc lý căn bản (hệ thống nốt nhạc, khóa Sol, khóa Fa, nhịp, phách), kỹ năng đọc nhạc ở mức độ trung cấp và biết kỹ thuật đệm hát cơ bản trên đàn phím điện tử hoặc nhạc cụ giai điệu (recorder, kèn phím).
3. Điểm khác biệt cơ bản nhất của tài liệu này so với các tài liệu giảng dạy âm nhạc trước đây là gì?
Tài liệu chuyển hướng từ việc dạy nhạc lý thuần túy sang tổ chức hoạt động trải nghiệm âm nhạc thông qua hệ thống phương pháp Kodály (kí hiệu bàn tay), Orff Schulwerk (bộ gõ cơ thể, hòa tấu nhạc cụ) và Dalcroze (vận động âm nhạc), đồng thời mở rộng nội dung dạy học lên cấp THPT.
4. Làm sao để tự học và ứng dụng hiệu quả tài liệu này?
Người học nên kết hợp đọc lý thuyết với việc thực hành trực tiếp các bài tập thị phạm trong tài liệu: tập các mẫu đọc nhạc bằng kí hiệu bàn tay, luyện tập bộ gõ cơ thể (body percussion) theo tiết tấu, và tham khảo các trích đoạn tác phẩm âm nhạc cổ điển được cung cấp trong danh mục bài soạn mẫu.
5. Tài liệu có đề cập đến các bài tập và thiết bị bổ trợ nào?
Tài liệu cung cấp hệ thống bài tập minh họa chi tiết về gõ đệm (thanh phách, song loan, cốc nhựa, body percussion), hòa tấu nhạc cụ (recorder, kèn phím, ukulele) cho các bài hát như Múa vui (Lưu Hữu Phước), Lí kéo chài (Dân ca Nam Bộ), Ode to Joy (Beethoven), Con chim non, và yêu cầu sử dụng thiết bị đàn phím điện tử, máy nghe nhạc, clip âm thanh minh họa.
Kết Luận
Tài liệu "Tìm hiểu Chương trình môn Âm nhạc (Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018)" là văn bản định hướng chuyên môn chuẩn mực, hệ thống hóa toàn diện mục tiêu, nội dung và phương pháp giảng dạy âm nhạc từ bậc Tiểu học đến THPT.
Lộ trình tiếp cận kiến thức đề xuất cho người học gồm:
- Nghiên cứu quan điểm xây dựng chương trình và chuẩn yêu cầu cần đạt;
- Nắm vững kỹ thuật sư phạm Kodály, Dalcroze, Orff Schulwerk;
- Thực hành thiết kế giáo án theo quy trình 4 bước và xây dựng công cụ đánh giá định tính/định lượng phù hợp với từng cấp học.
Tài liệu đóng vai trò cốt lõi trong việc chuẩn hóa năng lực sư phạm âm nhạc cho đội ngũ giáo viên trong hệ thống giáo dục quốc dân.
